________________
૧૫૭
હોય કે વિશ્વ વ્યવસ્થાનુ ખ્યાન હોય ઘડીભર મંત્રમુગ્ધ બનાવી દે છે, તેમાં પણ કમ સિધ્ધાંતની ઝીણવટ જ્યારે છણાય છે ત્યારે તે કેાઈ પણ નિરાગ્રહી સજ્જન તેના પર વારી જાય છે.
આ સર્વાં વિશિષ્ટ વિચારણાનું ધ્યેય આત્માને અનાદ્વિકાલીન બંધનમાંથી છેડાવી, સ`કાલીન મુક્ત દશામાં મુકવાનું છે. તે માટે ભાવના' એ સાર્વીય સાધન છે. તે ભાવના જ્યારે તેના ઉત્કૃષ્ટ રૂપમાં સમત્વ પામે છે ત્યારે આત્મા સિદ્-મુક્ત-નિર્જન નિરાકાર બને છે.
ભાવનાનું ઉત્પતિ સ્થાન ત્યાગ છે. ત્યાગ વિના ભાવના સાકાર બનતા નથી. ત્યાગ વિના આત્માની ભવ્યતાસાચી સુંદરતા પ્રગટ થતી નથી. ત્યાગ ભાવનાનું ખુલ્લુ પ્રતિક છે. ત્યાગ પાછળની ભાવના જીજીઆ રૂપે રમતી હાય છે. ભાવના આંતરલક્ષી અને માહ્યલક્ષી એમ બે રૂપે મુખ્યતયા સંભવિત છે.
ત્યાગના અનેક પ્રકાર અને અનેક ભૂમિકાએ હાય છે. તે ત્યાગને તેજસ્વી બનાવવા તપ એ મોટી સરાણ છે. તપના વિવિધ પ્રકારોમાં મુખ્યતયા બાર પ્રકાર સુબધ્ધ છે સજ્ઞ-સદશી વીતરાગ ભગવંતેાની તે અનાદિકાલીન પ્રસાદી છે. તે પ્રસાદ રેચક-પાચક-ઉત્તેજક અને ઠારક છે. પ્રશાંત રસને વાહક અને ટ્વાર–ભયંકર કમેના વિનાશક છે.
આટલી નાની સરખી પ્રસ્તાવના બાદ તપ-ત્યાગ-અને ભાવનાના ત્રિવેણી સંગમ કેવી રાસાયનિક ક્રિયા પેદા કરે છે, કેવા આશ્ચર્યજનક પરિણામેા નિપજાવે છે, અને આત્માને કેટ-કેટલા ઉંચા સ્ટેજે મુકે છે, વિશ્વ સકળમાં કેવા સુખ શાંતિ અને સમાધિ સર્જે છે તે જોઈએ.
