________________
આત્મશુદ્ધિને પરમ માર્ગ દ્વેષને જ અવલંબીને છે. આ પાંચ કાર્યોમાં મૈથુન (અબ્રહ્મ) સિવાય ચારમાં અપવાદ છે. કેવલ મૈથુન અપવાદીક નથી.. કેમકે મૈથુનનું કાર્ય રાગ દ્વેષ વિના સંભવી શકતું નથી. ઉપરોક્ત હકીકતના કારણે સર્વ પાપસ્થાનકેને સમાવેશ રાગ અને શ્રેષમાં કરી લેવાથી રાગ અને દ્વેષ એમ બે પ્રકારે પાપને ઓળખાવી શકાય. - અનાદિકાળથી જીવને જન્મ-મરણના ચક્રદ્વારા આ સંસારમાં રઝળાવી–રખડાવી દુઃખી-દુઃખી બનાવી રાખનાર તે રાગ અને દ્વેષ જ છે આ રાગ અને દ્વેષરૂપ વાસનાએ એ જ આત્માની અસલ શક્તિ અને સ્વરૂપને આચ્છાદિત બનાવી દીધાં છે. પિતે કેણ છે અને પોતાની અસલી ચીજ શું છે, તેને ખ્યાલ ચૂકી જઈ રાગ દ્વેષની વૃત્તિવંત જીવ, અહંતા અને મમતાની શૃંખલામાં જબ્બર જકડાઈ. ગયો છે.
અહંતા એટલે મિથ્યાભિમાન; અને મમતા એટલે પિતાની નહિ, અર્થાત્ કાયમી માલીકી સ્વરૂપે નહિ રહેનાર વરતુ પ્રત્યે મારાપણાની બુદ્ધિ, તેવી વસ્તુ અંગેની રૂચિઆસક્તિ તે રાગ, અને તેમાં પ્રતિકુળતા સર્જક તત્ત્વ પ્રત્યે વર્તતે દુર્ભાવ તે દ્વેષ કહેવાય છે.
રાગ-દ્વેષને ઉત્પન્ન કરનાર મમતા છે. અને મમતાને. ઉત્પન્ન કરનાર અહંતા (મિથ્યાભિમાન) હાઈ સર્વ દુઃખનું મૂળ જ અભિમાન છે. છે, “અહં અને મમ” એ આત્માના સ્વાથ્યને હણનાર
