________________
૧૪
દાન અને શીલ
વાત પુત્રે કબૂલ કરી અને ધૂત રમવા માંડયું. આમ રમતાં રમતાં કેટલીક વાર છતે અને વળી હારી જાય, પણ સંપૂર્ણ તે કોઈ કાળે થાય જ નહિ. આવી રીતે જીત મેળવી રાજ્ય લેવું દુર્ધટે તે છે જ, પણ કદાપિ તેમ બની આવે, પણ જે કમનસીબ પ્રાણી મનુષ્યભવ પામી હારી જાય છે તે ફરી વાર તેને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.
वृद्धा कापि पुरा समस्तभरतक्षेत्रस्य धान्यावलिं, पिंडीकृत्य च तत्र सर्वपकणान् क्षिप्त्वाढकेनोन्मितान् ; प्रत्येकं हि प्रथक्करोति किलसा सर्वाणि चान्नानिचेद, भ्रष्ठो मर्त्यभवा तथाप्य सुकृती भूयस्तमाप्नोति न ॥ ३ ॥
ભાવાર્થ –એક રાજાએ ભરતક્ષેત્રમાં ઉત્પન્ન થતાં સર્વ પ્રકારનાં ધાન્યો કૌતુક માટે એકઠાં કરાવ્યા અને તેમાં એક પાલી સરસવના દાણ નખાવ્યા; પછી એક વૃદ્ધ ડોશીમાને બોલાવી તે ધાન્યના ઢગલામાંથી સરસવના સર્વ દાણુ છૂટા પાડી આપવા આજ્ઞા કરી.
વૃદ્ધ ડોશીમા આ દાણા જુદા પાડવાનું ક્યારે કરી શકે? છતાંય માનો કે, કાળે કરી તે જુદા પાડે. પણ જે કમનશીબ પ્રાણી મનુષ્યભવ પામી હારી જાય છે. તે ફરીવાર તેને પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી.
सिद्धद्यूतकलावलाद्धनिजनं जित्वाथ हेम्नां भरैश्वाणाक्येन नृपस्य कोशनिवहः पूर्णीकृतो हेलया । दैवा दाढ्य जनेन तेन स पुनर्जीयेत मंत्री क्वचित् , भ्रष्टो मत्यभवात्तथाप्य सुकृती भूयस्तमाप्नोति न ॥
ભાવાર્થ–ચાણક્ય નામને બ્રાહ્મણપુત્ર નંદ રાજાની સભામાં આવ્યો અને સિંહાસન ઉપર બેસી ગયે. રાજા તે વખતે ત્યાં નહિ હવાથી દાસીએ તેને, તિરસ્કાર કરી બહાર કાઢી મૂક્યો. આથી ચાણક્ય
