________________
[ ૧૭૬ ]
તાત્તિક લેખસંગ્રહ સત્યાગ્રહને કેટલાક નિર્બળતા સમજીને કહે છે કે પુરુષાર્થ વગરના અસમર્થ ભીરુ માણસે જ સત્યાગ્રહને આશ્રય લે છે, બાકી શકિતશાળી સમર્થ માણસે તે બળપૂર્વક નિડરતાથી સામનો કરીને કાર્યની સફળતામાં આડાં આવતાં તને નષ્ટ કરે છે. વિચાર કરતાં સમજાય છે કે આવી માન્યતા માત્ર ભ્રમ જ છે. અસમર્થ ભીરુ માણસે સત્યાગ્રહ કરી શકતા જ નથી, બળપૂર્વક સામનો કરી સફળતાના આડાં આવતાં તને નષ્ટ કરનારમાં તેનો ઓળો સરખો જ હોત નથી. એક માણસ પિતાના ઈષ્ટ કાર્યમાં આડી આવતી વસ્તુને નાશ કરીને પોતાના કાર્યમાં સફળતા મેળવે અને બીજો આડી આવતી વસ્તુને સુધારી અનુકૂળપણે કાર્યમાં મદદગાર બનાવીને કાર્યસિદ્ધિ સાધે છે, આ બંનેમાં, કાર્યમાં આડાં આવતાં પ્રતિકૂળ તને અનુકૂળ બનાવી કાર્ય સાધનાર જ શકિતશાળી વિવેકબુદ્ધિ કહી શકાય અને તે સત્યાગ્રહનું જ પરિણામ છે.
સત્યાગ્રહ આધિભૌતિક અને આધ્યાત્મિક એમ બે પ્રકારના છે. તેમાં આધ્યાત્મિક તાવિક છે અને આધિભૌતિક અતાત્વિક છે, માટે બંનેની દિશા જુદી છે. બંનેમાં માત્ર સાધ્ય બિંદુમાં ભિન્નતા છે, બાકી સાધનમાં ભેદ નથી. જે સાધને આધ્યાત્મિક માટે વપરાય છે તે જ સાધનેને આધિભૌતિકમાં ઉપયોગ થાય છે, કારણ કે બંને સ્થળે સત્યાગ્રહ કરવામાં આવે છે એટલે સાધન જુદાં હોઈ શકે નહિં. માત્ર સત્યને જુદા રૂપે ઓળખવાથી સ્વરૂપને આશ્રયીને આધ્યાત્મિક તથા આધિભૌતિક બે ભેદ સત્યાગ્રહના પાડવામાં આવ્યા છે. આધ્યાત્મિકમાં આત્મદષ્ટિ હોવાથી આત્મસંપત્તિ પ્રાપ્ત કરવા મહની ગુલામીમાંથી
