________________
પ્રાપ્યાપ્રાપ્યમીમાંસા
[ ૧૬૫ ]
સિવાય આત્માને તેના મેધ કરાવી શકતી નથી. આ સંબંધ બે પ્રકારના છેઃ એક તે મૂલ દ્રવ્યને અને બીજો વાસિત દ્રવ્યને. વર્ણાઢિ સમાન ધર્મવાળા પુદ્ગલ દ્રવ્ય પરસ્પર એક બીજાને વાસિત કરી શકે છે. એક પુદ્ગલ દ્રવ્ય પેાતાનામાં રહેલા ઉત્કટ ગુણથી ખીજા દ્રવ્યમાં તિાભાવે રહેલા તેવા જ ગુણુના આવિર્ભાવ કરી શકે છે, પણ ઉત્કટ ગુણવાળા દ્રવ્યના સંસથી ઈંતર દ્રવ્યમાં તેના તે ગુણવાળા સૂક્ષ્મતમ પુદ્ગલ સ્કંધા છૂટા પડીને ભળી જાય છે. વાસિત દ્રવ્યેા પણ અનંતર અને પર પર એમ બે પ્રકારના હોય છે. પર પર વાસિત દ્રવ્યેનું ક્ષેત્ર અત્યંત વિશાળ હોય છે. બૃહત્તર અને બૃહત્તમક્ષેત્રના અંતરમાં પર પર વાસિત દ્રવ્યના સબંધ થાય છે. મૂળ દ્રવ્ય અને વાસિત દ્રવ્યના ઇંદ્રિયા સાથે સંબંધ થવાથી આત્માને તે તે ઇંદ્રિયના વિષયના મેધ થાય છે તેમાં તારતમ્યતા રહેલી હાય છે, છતાં બેધ કરનાર આત્માએ પેાતપેાતાના ક્ષયાપશમાનુસાર તેનું પૃથક્કરણ કરી શકે છે. મંદતમ ક્ષાપશમથી પૃથક્કરણ થઈ શકતું નથી. મૂળ દ્રવ્યના સબંધથી સ્પષ્ટ બેધ થાય છે તેા ચે મંદ ક્ષયાપશમવાળા ઘણી વખત ભ્રમિત થઇ જાય છે.
કાનથી શબ્દને બેધ થાય છે તે સમશ્રેણીમાં-સન્મુખ રહેલાને મૂળદ્રવ્યથી અને વિષમ શ્રેણીમાં વિમુખપણે રહેલાને વાસિત દ્રવ્યથી થાય છે. અર્થાત્ સમશ્રેણીવાળાને મૂળદ્રયૈાના એટલે કે ભાષા-શબ્દપણે પરિણમેલા દ્રવ્યના સંબંધથી અને વિષમશ્રણીવાળાને ભાષાના ન્યાના સંસર્ગથી વાસિત થયેલા ઇતર દ્રવ્યોના સંબધથી આધ થાય છે. આ પ્રમાણે મૂળ દ્રબ્યા, વાસિત
