________________
સંબંધમીમાંસા
[ ૧૭ ] દ્રવ્ય જ આગળ પડતે ભાગ લે છે અને ગુણે દ્રવ્યની સાથે રહીને કામ કરી શકે છે; એકલા કાંઈ પણ કરી શક્તા નથી.
જ્યાં જુઓ ત્યાં દ્રવ્યની પૃચ્છા થાય છે, ગુણેને કેઈપણ પૂછતું નથી. કેઈપણ કામમાં દ્રવ્યનું નામ ન લેતાં જે ગુણનું નામ લેવાય તો મેટ ગુંચવાડે ઊભે થાય છે. તે જ્યારે દ્રવ્યનું નામ લેવામાં આવે છે ત્યારે તેને ઝટ ઊકેલ આવી જાય છે. જેમકે-લાડવા અથવા તે શીરો બનાવનાર કેઈની પાસે મીઠાસ મંગાવે તે તે વિચારમાં પડી જશે કે શું લાવવું? ગળ લાવ કે સાકર પણ જ્યારે તેને કહેવામાં આવે કે સાકર લાવે તે ઝટ લઈ આવશે. કેઈને તાવ આવતો હોય અને તેને કંઈ કહે કે કડવી દવા પીઓ તે તેને સમજણ નહિં પડે કે શું પીવું? પણ કરી આતું પીવાનું કહેવાથી તરત કરીઆતાને ઉપગ કરશે. કડવાસ તથા મીઠાસ ગુણ છે અને સાકર તથા કરી આતું દ્રવ્ય છે. આ બેમાંથી ગુણની વસ્તુ સ્પષ્ટ સમજાતી નથી પણ દ્રવ્યથી સ્પષ્ટ સમજાય છે માટે જ દ્રવ્ય પ્રધાન છે અને તેમાં જ આખાય સંસારની લીલા સમાયેલી છે, બાકી ગુણે તે દ્રવ્યના આશ્રિત હોઈને તેને ઓળખાવનારા છે અને પર્યાયે દ્રવ્યની કમથી થવાવાળી અવસ્થાઓ છે કે જેને દ્રવ્યના નામથી ઓળખવામાં આવે છે. આ પ્રમાણે તાવિક દષ્ટિથી વિચાર કરીએ તે દ્રવ્ય, ગુણ તથા પર્યાય ત્રણે એક જ વસ્તુ છે છતાં કવચિત્ ભિન્ન હોવાથી ભિન્ન નામથી ઓળખાય છે. | દશ્ય જગતની વિચિત્રતા વિજાતીય દ્રવ્યના સંગથી ઉત્પન્ન થયેલી છે, એટલે કે અરૂપી જીવ અને રૂપી જીવ
