________________
પ્રસંગ જાણવા-માણવા જેવો અને આની પરથી ભારતીય તરીકે મૂંગાઅબોલ જીવો તરફ આપણું કર્તવ્ય શું હોઈ શકે? એનો બોધ પણ સાચે જ ગ્રહણ કરવા જેવો છે.
હાથી આમ પણ એક સમજદાર પ્રાણી ગણાય છે, એમાં પણ ભારતીય હાથીની સમજદારી વખણાતી હોવાથી અમેરિકાની એક પ્રખ્યાત સરકસ કંપનીને ભારતીય હાથી મેળવવાનો મનોરથ જાગ્યો, થોડાઘણા પ્રયાસ બાદ કેળવાયેલો એક હાથી મળી જતાં કંપનીનો મનોરથ સફળ થયો. કેળવાયેલા એ હાથીની ઉંમર નાની હતી, અને જેવી કેળવણી આપવી હોય, એવી કેળવણી ગ્રહણ કરવાની એની શક્તિ અને ક્ષમતા આશ્ચર્યજનક હતી. બાળકોને પ્રિય ખેલ ભજવવા માટે એ સરકસ વધુ પ્રખ્યાત હતું. એનું નામ પડતું ને બાળકો ખુશખુશાલ બની જઈને એના ખેલ જોવા ઊમટી પડતા. અમેરિકામાં આવ્યા બાદ થોડા સમયમાં એ હાથીને ‘બોઝો'ના હુલામણા નામે સૌ કોઈ ઓળખવા - બોલાવવા લાગ્યા. બીજા બીજા હાથીઓની સરખામણીમાં ‘બોઝો’ની વધુ આશ્ચર્યકારી કરામત અને કુશળતા જોઈને સૌ ભારતની વિશેષતાભવ્યતાનાં પણ વખાણ કર્યા વિના ન રહી શકતા.
થોડાં વર્ષો સુધી ‘બોઝો’ના પ્રભાવે સરકસના મેજ ૫૨ નાણાની ટંકશાળવરસવા માંડી. ‘બોઝો’ના કારણે એ સરકસ અને સરકસના કારણે એ ‘બોઝો’ વધુ ને વધુ પ્રખ્યાતિ મેળવવામાં ધારણાતીત સફળતા પામતા રહ્યા. પણ એક દહાડો ‘બોઝો'માં એ જાતનું પરિવર્તન અણધાર્યું જ આવવા માંડ્યું કે, ધીરે ધીરે એ હાથીમાં ‘પાગલતા’ વેગ પકડવા માંડી. આ પૂર્વે સ૨કસને ધૂમ કમાણી કરી આપતા ‘બોઝો’ની એ પાગલતાને દૂર કરવાના ઉપાયો અને ઉપચારો પાછળ ધૂમ ખર્ચ થતો જ ગયો, પણ પરિણામ શૂન્ય જ આવતું ગયું. હાથીની પાછળ પાણીની જેમ પૈસા વેરાતા ગયા, એમ એની પાગલતા વધતી જ ગઈ. ઉપચારો કારગત નીવડવાની કોઈ આશા કે શક્યતા ન જણાતાં, ભારત માટે જેની શક્યતા
સંસ્કૃતિની રસધાર : ભાગ-૪
૨૮
