________________
જૈન દર્શનમાં ઉપયોગ
પુદ્ગલ દ્રવ્યમાંથી બનેલા શરીરના એક જાતના શારીરિક અવય તે, નિવૃત્તિ ઈન્દ્રિય કહેવાય છે. અને તેજ પ્રમાણે જાણવા ચોગ્ય વિષય પકડવાની તીવ્ર શક્તિવાળા, ઈદ્રિના અંદરના આકારેને ઉપકરણેન્દ્રિય કહેવાય છે. જો કે વિષય ગ્રહણ કરવાની તાકાત તે ભાવઈન્દ્રિયની છે. પરંતુ તેમાં મદદગાર યા સાધનરૂપ બની શકનાર અત્યંતર ઇન્દ્રિયાકાર હોવાથી તેને સાધનરૂપે વિષય ગ્રહણ કરવાવાળી કહી શકાય છે.
તલવારની ધાર તે વસ્તુને કાપવામાં ગમે તેટલી પાણીદાર હોય, પરંતુ તેમાં તલવાર ધારણ કરનાર મનુષ્યની શક્તિ જ કામ કરે છે. જમીન ઉપર પડી રહેલી તલવાર સ્વયં કઈ વસ્તુને કાપી શકતી નથી. પરંતુ તલવાર તો વસ્તુને કાપવામાં શક્તિધારક મનુષ્યને સાધનરૂપ બને છે. છતાં વસ્તુને કાપવાની તીવ્રશક્તિ આ તલવારમાં છે, એમ વ્યવહારથી બેલાય છે. તેવી રીતે પદાર્થના વિષયને જાણ વામાં જીવના જ્ઞાનાવરણીય કર્મના ક્ષેપશમાનુસારે જીવની જ્ઞાનશક્તિરૂપ ભાવેન્દ્રિય જ કામ કરતી હોવા છતાં સાધનરૂપે વર્તતી અત્યંતર ઈન્દ્રિયાકારને પણ વિષય ગ્રહણ કરવાની તાકાતવાળી કહી શકાય છે. તે સાધનરૂપે હેવાના કારણે તેને ઉપકરણેન્દ્રિય કહેવાય છે.
બાહ્યાકારે દેખાતા આંખ-નાક-કાન વગેરે શારીરિક અવયવે તે તે ઉપકરણેન્દ્રિયની ઓળરૂપે-ડબ્બીરૂપેસાચવણીરૂપે કે માળખારૂપે છે. જીવને વિષય ગ્રહણ કરવામાં
