________________
૧૬
જૈન દર્શનમાં ઉપયોગ ગોચર થઈ શકતાં નથી. પરંતુ તે કર્મોના વિપાકોદય સમયે જીવમાં વર્તતી હર્ષ – વિષાદ-રાગ-દ્વેષ-ગુસે - અભિમાન માયા-તૃષ્ણા આદિ લાગણીવાળી ભાવના-પરિણામ અને તેને અનુરૂપ પ્રવૃત્તિ દ્વારા જીવ, સર્વજ્ઞ કથિત શાસ્ત્રોના આધારે તેને સમજી શકે છે. ભાવના-પરિણામ અને પ્રવૃત્તિમાં ઉપરોક્ત લાગણી સ્વરૂપે મોહનીય કર્મને વિપા-- કેદય હોવાથી બાળ જીવેની સમજ માટે ઉપગની અશુદ્ધતા ભાવનાદિના કારણે જ થતી હોવાનું બેલાય. છે. વસ્તુતઃ તે આ હકીકત બરાબર છે. મેહનીયકર્મના વિપાકેદયની અસર પહેલી તે ભાવનાદિમાં જ વતે છે. અને તેથી અશુદ્ધ ભાવનાદિના કારણે જ ઉપગ મલીન બને છે. એ જ રીતે સમત્વભાવી-સમતાભાવી ભાવનાપરિણામ તે શુદ્ધ હોઈ એટલે જેટલે અંશે ભાવનામાં શુદ્ધતા વતે તેટલે અંશે ઉપયોગમાં પણ શુદ્ધતા વતે છે. ભાવનામાં વર્તાતી અશુદ્ધતા તે જેમ મેહનીયકર્મના વિપાકેદયે વર્તાના ઔદાયિકભાવના કારણે છે, તેવી રીતે ભાવનામાં જૂનાવિકપણે વતી શુદ્ધતા તે મેહનીયકર્મના ક્ષપશમે વર્તતા ક્ષાપથમિક ભાવના જ કારણે છે. પિતાના ઉપયોગને શુધ્ધ બનાવી રાખવા ઈચ્છક જીવે, આ ઔદાયિક આદિ ભાવેને શાસ્ત્રાનુસારે સમજી તેમાં વિવેકી બનવા પ્રયત્ન કરે જોઈએ અને એ રીતના જ પુરૂષાર્થ દ્વારા મેહનીયકર્મના ક્ષેપશમમાં આગળ વધી અને મેહનીય કર્મને સંપૂર્ણ ક્ષય કરવા દ્વારા ઉપયોગની શુદ્ધ તાને ક્ષાયિક ભાવે પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.
