________________
વ્યાખ્યા પૂર્વક ઉપયોગની સ્પષ્ટ સમજ તે તે જ્ઞાનલબ્ધિ કહેવાય. એવી રીતે ચક્ષુદર્શન, અચક્ષુ દર્શન અવધિદર્શન અને કેવલદર્શન સ્વરૂપે દર્શનમાત્રાઓ, અંગે પણ સમજવું.
એમ મતિજ્ઞાનલબ્ધિ, શ્રુતજ્ઞાનલબ્ધિ, અવધિજ્ઞાનલબ્ધિ, મન:પર્યવજ્ઞાનલબ્ધિ, અને કેવલજ્ઞાનલબ્ધિ તથા ચક્ષુદશનલબ્ધિ, અચક્ષુદર્શનલબ્ધિ, અવધિદર્શનલબ્ધિ અને કેવલદર્શનલબ્ધિ, એમ નવભેદ થયા.
આમાં સમ્યકૃત્વી છની મતિ-શ્રત અને અવધિસ્વરૂપ લબ્ધિને જ્ઞાનલબ્ધિ કહેવાય છે. પરંતુ મિથ્યાત્વી જીવોની તે ત્રણેય લબ્ધિને અજ્ઞાનલબ્ધિ કહેવાય છે. આ પ્રમાણે પાંચજ્ઞાનલબ્ધિ, ત્રણ અજ્ઞાનલબ્ધિ અને ચાર દર્શનલબ્ધિ મળીને બાર પ્રકાર થાય. એ લબ્ધિના વપરાશરૂપ (૧) મતિજ્ઞાને પગ (૨) શ્રતજ્ઞાનેગ (૩) અવધિજ્ઞાને પગ (૪) મન:પર્યવજ્ઞાને પાગ (૫) કેવલજ્ઞાનેગ (૬) મતિ અજ્ઞાને પગ (૭) શ્રુતજ્ઞાનોપયેગ (૯) વિર્ભાગજ્ઞાનોપયોગ (૯) ચક્ષુદર્શનેપાળ (૧૦) અચક્ષુદર્શનેપાળ (૧૧) અવધિદર્શને પગ અને (૧૨) કેવલદર્શને પગ, એમ બાર પ્રકારે ઉપયોગ પણ હોય.
એક સમયે તે એક જીવને એક જ વસ્તુ યા. વિષય પ્રત્યેને ઉપગ હોઈ શકે છે. એક સમયે કિયા વિવિધ થઈ શકે છે, પણ ઉપગ તો એકમાં જ વર્તે છે. એકી સાથે બે વસ્તુમાં આપણે ઉપગ રહી શકતો નથી.
