________________
૧૨૮
જૈન દર્શનમાં ઉપયોગ
છે. અને તે વસ્તુઓનું જ મનન ચાલે છે. ડીવાર પછી ત્યાંથી ઉપગ ખસી વળી આપણી વાત પ્રત્યે ઉપયોગ આવી જાય છે, એટલે તે આપણને કહે છે કે ભાઈ ! . તમે શું કહ્યું તે મને ફરીથી કહે. કારણકે હમણું મારૂં મન બીજે પહોંચી ગયું હતું તેથી તમારી વાતને ખ્યાલ રહી શક્યા નહીં. આમ આપણે ઉપગના થતા પલટાને વ્યાવહારિક પ્રસંગમાં મનના પટાથી જ સમજી શકીએ છીએ. મનના પટાને જ મનની ચંચલતા કહેવાય છે. અહિં આપણે ઉપયાગની ચંચળતાને પણ મનની ચંચલતાપૂર્વક જ વિચારીશું. અને ઉપગની શુદ્ધિ-અશુદ્ધિ પણ મનની જ શુદ્ધિઅશુદ્ધિ દ્વારા સમજી શકીશું. કારણ કે મનની ચંચલતા હોય ત્યાં ઉપગની ચંચલતા તે છે જ. એ રીતે મનની શુદ્ધિ-અશુદ્ધિમાં પણ ઉપયોગની. શુદ્ધિ-અશુદ્ધિ સમજી શકાશે.
જ્યાં મન છે, ત્યાં તે ઉપગ છે જ. એટલે ઉપયોગ વિના મન અને મનન હોઈ શકે જ નહિ. બાકી ઉપયોગ હોય ત્યાં મન અને મનન હોવાને નિયમ નથી. હેય પણ ખરૂં અને ન પણ હોય. છદ્મસ્થ જીવને ઉપગ સાથે મન અને મનન હેય. પરંતુ કેવલી પરમાત્માને ઉપગ હોવા જ છતાં મન અને મનન હેતું નથી. | મન અને મનન એ જ્ઞાનાવરણીય કર્મના ક્ષપશમમાં જ છે. કેવલી પરમાત્માને તે જ્ઞાનાવરણીય કર્મને સંપૂર્ણ ક્ષય થઈ ગયે હેઈ તેઓનું જ્ઞાન ક્ષાયિક ભાવનું
