________________
કર્મગ્રંથ ભાગ-૧
૫૩
પણ ન હોય અને પરનું નિમિત્ત પણ ન હોય છતાં ગુસ્સો કરવો તે અપ્રતિષ્ઠિત કષાય કહે છે. આ ક્રોધનો બંધજ એવા પ્રકારે પડેલા હોય કે વિના નિમિત્તે પણ ઉદય થયા વિના રહે નહિ આ રીતે માનાદિ કષાયોમાં પણ ૪-૪ ભેદ જાણવા.
આયુષ્ય જેમ સોપક્રમી અને નિરુપક્રમી હોય છે તેની જેમ દરેક કર્મનું ફળ પણ સાપેક્ષ અને નિરપેક્ષ હોય છે.
દરેક કર્મનો ચાર પ્રકારે કર્મબંધ હોય છે :- ચાર પ્રકારોમાંથી કોઈને કોઈ પ્રકારે જીવ બંધ કરે છે.
(૧) સ્પષ્ટ કર્મ : ઉપયોગવાળાં જીવને સહસાત્કારે જે કર્મનો બંધ થાય તે સ્પષ્ટ કર્મબંધ કહેવાય છે આ કર્મબંધ નિંદા, ગહંદ પશ્ચાતાપથી નાશ પામે છે. પ્રસન્નચંદ્ર રાજર્ષિની જેમ.
(૨) બદ્ધ કર્મ :- રાજકથા, દેશકથા, ભક્તકથા, સ્ત્રીકથા, ઈત્યાદિ વીર કથાઓનું સેવન કરવાથી તથા પ્રમાદથી બંધાતા કર્મોતે બદ્ધ કર્મ કહેવાય છે. આ કર્મ આલોચના અને પ્રતિક્રમણ કરવાથી નાશ પામે છે. મૃગાવતી સાધ્વીજીની
માફક
(૩) નિધત કર્મ :- દર્પપણે કરેલ અથવા ઈદ્રિયોની એકતા પૂર્વક જાણી જોઈને ઉપાર્જન કરેલ કર્મ તે નિર્ધીત કર્મ કહેવાય છે. આ કર્મ ગુરુ મહારાજે આપેલ આલોચના ને શુદ્ધિપૂર્વક, ઉપયોગપૂર્વક, સારામાં સારી રીતે પૂર્ણ કરી આપે તો, છુટે દા.ત. સિદ્ધાસેન દિવાકરસૂરિજી.
(૪) નિકાચિત કર્મ :- જાણીને પાપ કરેલ હોય, પાછું કરીશ એમ માને.
ફરીપણ એમજ કરીશ એ રીતે વારંવાર પાપ કરીશ આ રીતે એની અનુમોદના કરવાથી જે કર્મ બંધાય તે નિકાચિત કર્મ કહેવાય છે. આ કર્મ ભોગવેજ છુટકો થાય. અસિશર્માએ છેલ્લા ચંડાળના ભવમાં બાંધેલા કર્મની જેમ.
આ રીતે દેવેન્દ્રસૂરિ મહારાજાએ કહેલ કર્મ વિપાકનામના પ્રથમ કર્મગ્રંથનું વિવેચન સમાપ્ત થયું.
