________________
.સર્વદર્શન–સમભાવની પાકળ માન્યતા
[ ૨૦૫ કેમ મનાવી શકતા નથી ? આ એક મહાન્ પ્રશ્ન તેની સામે સદા ખડા છે. તેના ઉત્તર આપવા માટે તેઓને પણ આખરે કર્મવાદના આશ્રય લેવા પડે છે અને તેથી ઈશ્વર સર્વ શક્તિમાન છે, એ જાતિની તેઓની કલ્પનાને સખ્ત ટકા પડે છે. જેનેાના ઈશ્વર જગતના સૃષ્ટા નથી, કિન્તુ પરિપૂર્ણ, શુદ્ધ, નિર્દોષ અને આદર્શ સ્વરૂપજ્ઞાતા છે. તેમનું એકાગ્ર મને ધ્યાન, પૂજા કે ભક્તિ અનેકવિધ બંધનાથી મળ્યું આત્માઓને પરમ આશ્વાસનનું કારણ છે. તેમની ભક્તિ મુક્તિ માટેની ચેાગ્યતા પ્રાપ્ત કરાવી આપે છે એટલું જ નહિ, કિન્તુ ભક્તિ સ્વયં મુક્તિ રૂપે પરિણમે છે. આટલું મહદંતર શ્રી જૈનદર્શન અને ચેાગદર્શન વચ્ચે કેવળ ઈશ્વરવિષયક માન્યતામાં પણ વિદ્યમાન હોવા છતાં, સર્વદર્શનસમભાવના એઠા તળે બેઉને એક માનવા કે મનાવવા તૈયાર થવું, એ નરી અજ્ઞાનતા જ છે. વૈશેષિકદરશન :
6
આત્મા અથવા પુરૂષથી જે કાંઇ સ્વતંત્ર-તે બધું પ્રકૃતિમાં સમાઈ જાય છે, એમ સાંખ્ય અને ચેાગ ઉભય દશેનની માન્યતા છે. એના તાત્પર્યાર્થ એ છે કે-આત્મા સિવાય સત પદાર્થમાત્ર એ પ્રકૃતિરૂપ છે. આકાશ, કાળ અને પરમાણુએ જેવી જગપ્રસિદ્ધ વસ્તુએ શું છે ? '–તેના તાત્ત્વિક નિર્ણય આપવામાં સાંખ્યદર્શનના પ્રણેતા કપિલ અને ચેાગઢજૈનના પ્રણેતા પતંજલ ઉભય નિષ્ફળ નિવડચા છે. એ વિષચમાં ચરાચર વિશ્વબંધુ પ્રકૃતિની વિકૃતિ છે, એમ કહીને તેમને સંતાષ માનવા પડયો છે. વૈશેષિકદર્શન આકાશ, કાળ અને પરમાણુઓ સંબંધી પણ કાંઈક તાત્ત્વિક નિર્ણય આપવા તૈયાર થાય છે. તેઓના મતે આત્મા અને કર્મની
