________________
૧૯૮]
નાસ્તિક-મતવાદનું નિરસને. સામાન્ય વક્તવ્ય શું છે, તેને બને તેટલા સંક્ષેપથી જોઈ જવાને આ એક પ્રયાસ છે. દર્શનમાં ગણના થતી હોય તેવાં મૂખ્ય દર્શન નીચેનાં દર્શનેમાં અતર્ગત થઈ જાય છે. બદ્ધ, ચાક, વેદાન્ત, સાંખ્ય, પાતજલ, નૈયાયિક, વૈશેષિક અને જેન –એ બધાં દર્શને દર્શન નામથી સુવિખ્યાત છે. એ ઉપરાન્ત બીજા અનેક મતે પૂર્વ અને પશ્ચિમના દેશોમાં હયાતિ નથી ધરાવતા એમ નથી, તે પણ તે સઘળાની માન્યતાઓ એક યા બીજા પ્રકારે ઉપર્યુક્ત દર્શનેમાં સમાવેશ પામી શકે છે. એટલા જ માટે આ નાના લેખમાં આપણે ઉપર્યુક્ત મૂખ્ય દર્શનના સિદ્ધાન્તો ઉપર ટુંક નજર નાંખી, પ્રત્યેક દર્શનેમાં રહેલી માન્યતાઓ કેટલી ભિન્ન અને પરસ્પર વિરૂદ્ધ છે તેની તુલના કરવી છે, અને એ સર્વમાન્યતાઓમાં શ્રી જેનદર્શન કેવું સર્વોપરિપણું ભેગવે છે, એ વિચારવું છે. જેમિનીયદર્શન :
દર્શનમાં સિથી પ્રથમ વેદાન્તદર્શન વધુ ધ્યાન ખેંચનાર છે. તેનું સાહિત્યસર્જન પણ બહોળું છે અને તેના અનુયાયિઓની સંખ્યા પણ અધિક છે. વેદાન્તના પૂર્વમીમાંસા અને ઉત્તરમીમાંસા એમ બે ભેદ છે. તેમાં પૂર્વમીમાંસા એ જેમિનીયદર્શન તરીકે ઓળખાય છે અને ઉત્તરમીમાંસા એ અદ્વૈતવાદ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે. પૂર્વમીમાંસા, કે જે જેમિનીય દર્શનના નામથી પ્રસિદ્ધ છે, તે યજ્ઞયાગાદિક વૈદિક ક્રિયાકાંડ ઉપર મૂખ્ય શ્રદ્ધા ધરાવે છે. તત્વજ્ઞાનશૂન્ય કિયાકલાપે કે માત્ર અર્થશન્ય કર્મકાંડે જિજ્ઞાસુ અને વિચારશીલ વ્યક્તિઓને તેવા પકારને સતેષ આપી શકે એ શક્ય નથી: એટલા જ ખાતર ઉપનિષદો, કે જે વેદના જ એક અંશરૂપ ગણાય છે,
