________________
૧૫૨ ]
નાસ્તિક-મતવાદનું નિરસન...
સર્વથા ભેદ માનવા તૈયાર છે, તે ભિન્ન પદાર્થોમાં પણ અભેદને અનાદિસિદ્ધ લેાકવ્યવહાર છે, તે સમજવાને પણ નિષ્ફળ (નવડયા છે. સેના અને વન આદિ તેનાં પ્રસિદ્ધ દૃષ્ટાંતા છે. હાથી, ઘેાડા, રથ, પદાતી અને શસ્ત્રાદિ અનેક ભિન્ન વસ્તુઓના સમુદાયને પણ એક જ સેના ’શબ્દથી સંમેાધવામાં આવે છે તથા આમ્ર, આમલી, વટ, પીંપળ, વૃક્ષ, વેલ આદિ સર્વથા જૂદાં જૂદાં વૃક્ષેાની જાતિઓના સમુદાયને " વન’ ’ શબ્દથી સંખેાધવામાં આવે છે. એ રીતે ભિન્નમાં પણ અભેદના વ્યવહાર પ્રસિદ્ધ છે, તે અભિન્નમાં ભેદ મનાવવા પ્રયાસ કરવા, એ તદ્દન ખાલિશ અને લેકવ્યવહારથી પણ અસિદ્ધ ચેષ્ટા છે.
‘નામ, સ્થાપના, દ્રવ્ય અને ભાવ–એ સંજ્ઞા આદિ ભેદથી, ભેદ્ય ધરાવનારા હાવા છતાં અયુતસિદ્ધ હાવાથી અભિન્ન છે.’ –એ વાત હવે સમજાવવી પડે એમ નથી. અયુતસિદ્ધ એક પદાર્થમાં ભેદ અને અભેદની વિવક્ષા ભિન્ન ભિન્ન અપેક્ષાએએ છે, એટલી વાત સમજાઈ જાય તેા એ અપેક્ષાકૃત ભેદાને વસ્તુકૃત ભેદા તરીકે માનવાની બુદ્ધિ કદી પણ થશે નહિ.
આટલેા વિચાર કર્યા પછી, હવે આપણે નામ, સ્થાપનાદિમાં સંજ્ઞા, લક્ષણુ, પ્રત્યેાજનાદિથી કેવી જાતિના ભેદ પડે છે, તેના વિચાર કરીએ. સન્ના એ નામનું ઉપલક્ષણ છે, તેથી નામાદિ ચારેનાં નામ જૂદાં છે, એમાં વિશેષ કહેવાની જરૂર નથી. જેમ એ ચારેનાં નામ જૂદાં છે, તેમ એ ચારેનાં લક્ષણા પણ જૂદાં છે.
નામ-નિક્ષેપનું લક્ષણ :
લાકવ્યવહાર ચલાવવા માટે ગુણાદિ નિમિત્તોની અપેક્ષા
