________________
૧૧૦]
નાસ્તિક-મતવાદનું નિરસન... અને અક્ષીણ આનન્દ છે: અને તે આત્માની અન્દર જ રહેલે છે. તેને મેળવવા માટે બાહ્ય પદાર્થોની આવશ્યકતા નથી. માત્ર એ આનન્દને પ્રગટ થવામાં અન્તરાય કરનાર વિપરીત શ્રદ્ધા અને વિપરીત ચેષ્ટાઓને જ પરિત્યાગ કરવાની આવશ્યકતા છે. આત્માને ચેાથે ગુણ સ્વતંત્રતા:
અમર જીવન, સર્વવિષયક જ્ઞાન અને અનન્ત આનન્દએ જેમ આત્માના ગુણ છે, તેમ સ્વતંત્રતા એ પણ આત્મધર્મ છે. કારણ કે–આત્મા જ્યાં સુધી સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરતો નથી, ત્યાં સુધી તેને સંતોષ થતું નથી. સદા જીવિત રહેવાનું હોય, સર્વ પદાર્થોને જાણવાનું સામર્થ્ય પણ હોય અને મનવાંછિત આનન્દને ઉપગ પણ કરવાનું હોય, છતાં એ સઘળી વસ્તુઓને આત્મા પોતાની ઈચ્છાનુસાર ભંગ ન કરી શકે અગર બીજાની દયાથી ભેગવી શકે, તે એ પરાવલમ્બન પણ આત્માને ભારરૂપ અને અસહ્ય લાગ્યા સિવાય રહેતું નથી. પોતાના અસામર્થ્યના કારણે કદાચ તે બન્ધનને આત્મા ને પણ તોડી શકે અગર બંધનેને સ્વીકાર પણ કરી લે, કિન્તુ એ સ્વીકાર સ્વેચ્છાથી નહિ, કેવળ વિવશતાથી યા પરાધીનતાથી છે. સ્વતંત્રતાની ઈચ્છા કેવળ મનુષ્યમાં જ રહેલી છે એમ નથી. બન્ધનમાંથી છૂટવાની ઈચ્છા કહે યા સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવાની ઈચ્છા કહો, મનુષ્યથી માંડી પ્રત્યેક સચેતન પ્રાણિમાં વ્યક્ત યા અવ્યક્તપણે એક સરખી રીતે રહેલી છે. પોતાના વિવેકનું અભિમાન ધરાવવાવાળા મનુષ્યમાં તે તે સવિશેષ હોય, એ તદ્દન સ્વાભાવિક છે. બન્ધનમાંથી છૂટવા કે સ્વતંત્ર થવાની એ ઉત્કટ ઈચ્છાને જ શાસ્ત્રમાં મુમુક્ષુતા કહેલી છે. એ મુમુક્ષુપણું કેઈમાં અધિક અંશમાં હોય છે, તે
