________________
ધમધ-ચંથમાળા : ૬૪ : આદર્શ હોય પરંતુ યુદ્ધ જગાવવા, સીતાને વિનાવાકે ત્યાગ કર અને પાછા તેને શોધવા જવું તથા આંખમાંથી આંસુ પાડવા વગેરે અનેક બાબતે એવી છે કે જે તેમને આદર્શ દેવની કોટિમાં મૂકતાં અટકાવે છે. અને શ્રીકૃષ્ણનું સ્વરૂપ જે રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું છે, તે વાંચીને કે સાંભળીને આશ્ચર્ય સાથે ખેદ થયા વિના રહેતું નથી. જે કૃષ્ણ ઈશ્વરને અવતાર મનાય તે દહીં–માખણ ચરે, સ્ત્રીઓનાં વચ્ચેનું અપહરણ કરે અને તેમને નગ્ન જોવામાં આનંદ માને, સોળ હજાર રાણુઓ હોવા છતાં રાધા નામની એક ગોવાળણ પર પ્રેમ કરે અને તેનું સેવન કરે તથા અનેક વાર જૂ હું બેલે અને યુદ્ધમાં દૂતનું કામ કરે વગેરે સંખ્યાબંધ બાબતે એવી છે કે જે ઇશ્વરને તે શું પણ એક શિષ્ટ પુરુષને ય શોભે નહિ. જ્યારે બુદ્ધને ઈશ્વરી અવતાર ગણાવવામાં આવ્યા છે પણ તે સાથે જ તેમણે જે ધર્મનો પ્રચાર કર્યો તે સ્વેછેને એગ્ય હતું, એમ કહીને તેમની વિડંબના જ કરવામાં આવી છે. એટલે પુરાણકારો બુદ્ધને હૃદયથી ઈશ્વરી અવતાર માનતા હતા તેમ જણાતું નથી, પણ તેમને અવતારમાં સામેલ કરીને બૌદ્ધનું તેમના પ્રત્યેનું વલણ પલટવાને પ્રયત્ન કરેલ હોય તેમ લાગે છે. વળી દશાવતારમાં બુદ્ધને નવમા અવતાર તરીકે સમાવેશ કરવાને અર્થ એ છે કે–દશાવતારની સમસ્ત કલ્પના બુદ્ધ અને મહાવીર પછી જ ઉઠેલી છે અથવા તેની પુનર્વ્યવસ્થા કરવામાં આવેલી છે. અને એ વાત તે દેખીતી જ છે કે બુદ્ધ અને મહાવીરના સતત ધર્મપ્રચાર પછી બ્રાહ્મણોનું વર્ચસ્વ મોટા ભાગે તૂટી ગયું અને લેકે ત્યાગમાર્ગને અનુસરનારા
