________________
દુનિયાના સાથી પ્રાશ્રિત ધર્મ,
જીવાતે પૂળ આપેને, તે ઈશ્વર સ્વતંત્ર નથી એમ સિદ્ધ થયું, કારણ કે તે તેા કર્માનુસાર ળ આપેછે અને નહિ કે રાતે ધારે તેમ-વળી એવા ઇશ્વર નિત્ય પણ નહિ હાઇ શકે કેમકે જે નિત્ય ડ્રાય તે ત્રણે કાળમાં એક રૂપજ રહે ! હવે જો નિત્ય હાય તા તેના સ્વભાવ જગત રચવાના છે એવું જણાવવામાં આવશે. પણ તેમ તે ઇશ્વર નિરંતર જગત બનાવ્યાં કરશે કેમકે, એ તેને સ્વભાવ છે. પણ એ પ્રત્યક્ષ પ્રમાણથી વાસ્તવિક નથી. જો એમ કહેવામાં આવે કે ઇશ્વરમાં જગત રચવાના સ્વભાવજ નથી, તેા પછી ઈશ્વર જગત કતા નથો એમજ સિસ્ક્રૂ થયું. આ ઉપરથી એમ થાય છે કે જગત કાએ બનાવ્યું નથી, તેમ તેનેા કદી પણ નાશ થનાર નથીઅને તેથી જગત અનાદિ અનંત સિધ્ધ થયું, જેમ જૈન લેાકેા માનેછે.
જો એમ કહેવામાં આવે કે, ઈશ્વરમાં જગત રચવાની અને જગત નાશ કરવાની એ શક્તિ છે, તે તે પણ ખાટુ' છે, કેમકે પરસ્પર વિરૂદ્ધ એ શક્તિએ એકજ કાળે એક સ્થાનમાં રહી શકતી નથી, અને તેથી જગત રચાશે પણ નહિ અને તેને પ્રાય પણ થઈ શકશે નહિ.
જો એમ માનવામાં આવે, કે ઇશ્વરમાં જગત પેદા કરવાની અને જગત ત્રાય કરવાની અને શક્તિએ નથી, તેા પછી એમ પણ સિધ્ધ થયું કે જગત રચાશે પણ નહિ અને તેને પ્રણય પણ થશે નહિ, એથી પણ જગત અનાદિ અનંત સિધ્ધ થાયછે.
જો એમ માનવામાં આવે, કે ઈશ્વરમાં જગત ઉત્પન્ન કરવાની અને તેના પ્રલય કરવાની અને શક્તિઓ છે, પણ જ્યારે તેને તે માટે ઈચ્છા થાયછે ત્યારેજ તે જુદે જુદે વખતે તે શક્તિઓને ઉપયાગ કરેછે તે ઈશ્વરની શક્તિએ અનિત્ય માનવી પડશે. જો ઇશ્વરની શક્તિ અનિલ હાય, તા ક્ષિર પણ અનિત્ય થશે કેમકે, ઇશ્વર પોતાની શક્તિઓથી અભેદ્ય છે; જો એમ માનીએ કે શકિતએ ઇશ્વરથી ભેદ રૂપ છે, તે પછી સૃષ્ટિ રચાશે નહિ અથવા તેને પ્રાય પણ થશે નહિ; કેમકે શકિતએ નિત્યછે. આથી પણ ઇશ્વર સૃષ્ટિકર્તા સિદ્ધ થતા નથી.
