________________
આત્મા
તેમ બનતું નથી. તેજ અને વાયુ ઉભયના અભાવે મૃત શરીરમાં ચૈતન્ય નથી એમ કહેવામાં આવે, તે તેજ મૃતકમાં ઉત્પન્ન થયેલા કીટકમાં ચૈતન્ય કેમ દેખાય છે ?
ચૈતન્ય એક ભૂતના ધર્મ નથી તેમ ભૂત સમુદાયને પણ ધર્મ નથી. કારણ કે પ્રત્યેકમાં જે હાતુ નથી તે સમુદાયમાં પણ આવતુ નથી. શરીરાકારે મળેલા ભૂતામાંથી ચૈતન્ય થાય છે, એમ કહેવામાં આવે તે તેમાં કારણ એકલા ભૃતા જ છે કે ખીજું કાંઇ છે ? એકલા ભૂતાથી બનતું હાય તે સર્વત્ર અનવું જોઇએ. બીજા સહકારી કારણના મળવાથી અને છે, તા તે સહકારી કારણ, ભૂત સ્વરૂપ છે કે ભૂતથી અતિરિકત છે ? ભૂત સ્વરૂપ હાય તે પ્રથમની આપત્તિ કાયમ રહે છે. ભૂત સિવાય ખીન્નુ કાંઇ હાય, તેા તેજ આત્મા છે. ન્દિરાના અંગમાંથી મદ શક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ ભૂતાના સયેાગથી ચૈતન્ય શક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, એમ કહેવું પણ ખાટુ છે. મદિરાના પૃથગ અંગામાં અવ્યક્ત મદશક્તિ રહેલી છે, તેમ પૃથગ ભૂતામાં ચૈતન્ય શક્તિના અંશ પણ નથી. વળી દિરાના અંગમાંથી જે મદ્યશક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે, તે વસ્તુત: મદિરા કે તેના આધારમાં નથી કિન્તુ તેના પાનમાં છે. અને મદિરાના પાનમાં જે શક્તિ આવે છે, તે જીવના ચેાગે આવે છે. દધિના સંયાગથી જેમ નિદ્રાદિ ઉત્પન્ન થાય છે, તેમ મદિરાના સયાગથી જીવમાં મદ્યશક્તિ ઉત્પન્ન થાય છે કિન્તુ અજીવમાં તે ઉત્પન્ન થતી નથી. એ રીતીએ મદ શક્તિની ઉત્પત્તિ પણ જીવની જ સિદ્ધિ કરે છે.
શરીર એ રૂપી, આકારવાળું અને ઈંદ્રિચક્રથી જાણી શકાય એવું છે. જ્ઞાન વિગરે ગુણી અરૂપી, આકાર વિનાના
