________________
ધર્મ પ્રશાખાઓ ઉત્પન્ન કરવી જ પડશે. જગતનું બધું જ પાણી નદી-નાળાં વિગેરેમાંથી લઈને એક જ સમુદ્રમાં ભરી દેવામાં આવે તે સમુદ્ર માટે તો લાગશે, પણ લેકના ઉપયોગમાં આવતું તે પણ અટકી જશે. સરેવરનું પાણી પણ ઘેર ઘેર પહોંચાડવા માટે જૂદી જૂદી ટાંકીઓ અને નળીઓ દ્વારા એજ લઈ જવું પડે છે. તેમ એક જ ધમને સર્વ મનુષ્ય પાસે પહોંચાડવા માટે જુદાં જુદાં સાધનો વિના ચાલી શકવાનું નથી. એ સાધનને પછી સંપ્રદાય, પંથ, મત, સંસ્થા કે ખાતું કઈ પણ નામ આપે. એ ખાતાંઓ તરફ સુગ ધરાવવી એ વસ્તુસ્થિતિનું અજ્ઞાન છે. ધર્મના વાડાઓ મીટાવવાની વાત કરનારા આજના સુધારકે પણ એ વાડાઓ મિટાવવાને બદલે નવા જ વાડાઓ ઉભા કરે છે. મનુષ્યસમાજમાં વસીને સર્વત્ર એક જ રીત દાખલ કરી શકાતી જ નથી. વિદ્યમાન વસ્તુઓ ઉપર અણગમે ઉત્પન્ન કરાવવા માત્રથી તે નાબૂદ થતી નથી પણ એકના બદલે તેની જગ્યાએ બીજી આવીને ઉભી રહે છે.
દાખલા તરીકે-નાતેના જમણવાર સામે અણગમે બતાવનારાઓ ટીપાટ, ઇવનીંગ પાર્ટી અને ગાર્ડન પાર્ટીએ
ઠવે જ છે. વરઘોડાઓના બદલે સરઘસ કાઢે જ છે. નાતો અને પિળોનો વિરોધ કરનારાઓ મંડળે અને સોસાયટીઓ સ્થાપે જ છે. યુવકને માબાપ તથા ગુરૂઓના અંકુશથી છોડાવી શિક્ષકે, પ્રીન્સીપાલ કે કાયદાઓના અંકુશ તળે મૂકવા જ પડે છે. સ્ત્રીઓના કામનો બોજો ઓછો કરવા જતાં પટેલે, ઘાટીઓ અને રસોઈયાઓને તે કામ ઍપવું જ પડે છે. ભરત, ગુંથણ અને શીવણ વિગેરે ઘુસાડવાથી
