________________
૨૬. શીલ અને ધર્મ ]
[ ૨૭૯ ચંદનની સામે જોઈ, વળી ભદ્રાએ કહ્યું : “રાજન્ ! મેં તમને મૃત્યુમાંથી બચાવ્યા એ કરતાં જે આધ્યાત્મિક મૃત્યુમાંથી તમે મને બચાવી લીધી, તેને અહેસાન તે હું કઈ જમે પણ ભૂલી શકવાની નથી.”
પછી તે સૌએ પોતપોતાની જીવનકથની કહી સંભળાવી અને શ્રીપુનગરમાં સુખપૂર્વક રહેવા લાગ્યા. સંસાર પરિવર્તનશીલ છે અને દરેક માનવી પણ એ જ સંસારને એક અંશ છે. સુખ પછી દુઃખ અને દુઃખ પછી સુખ એ તો દિવસ પછી રાત અને રાત પછી દિવસના જે કુદરતી ક્રમ છે. તેમ છતાં જે સ્ત્રી અને પુરુષના જીવનમાં ધર્મ અને શીલને સમન્વય થયેલ હોય છે તેના માટે અગ્નિ જળ જે શીતળ બની જાય છે, સમુદ્ર નાની નદી જે બની જાય છે, મેરુપર્વત નાની શિલા જેવું બની જાય છે અને ઝેર પણ અમૃતની વૃષ્ટિરૂપ બની જાય છે.
માનવી માત્રને લેહમાં શીલ અને ધર્મનાં બીજ રહેલાં જ હોય છે, માત્ર પુરુષાર્થ દ્વારા માનવે સતત સચિંત રહી તેના વિકાસ પ્રત્યે જાગ્રત રહેવું જોઈએ, કારણ કે શીલ અને ધર્મ એ જ જીવનનું સત્ય છે અને જીવનમાં એથી વધુ ઉત્તમ કઈ સાધના નથી.
