________________
[ 2 ]
પ્રભાવિક પુરુષો : આદિનાથથી માંડીને બાવીસમા તીર્થપતિ શ્રી અરિષ્ટનેમિ પર્વતની ઈતિહાસ–શંખલા પણ જોડી શકાય તેમ છે. છેલા દસકામાં એ ઉપર અજવાળું પાડનાર પુષ્કળ સામગ્રી ઉપલબ્ધ થઈ છે. એ સામગ્રીમાં ખારવેલ ગુફાના લેખે અને મથુરાના કંકાલી ટીલામાંની વસ્તુઓએ તો અગ્રભાગ ભજવ્યો છે. એ માટે જેનેતર વિદ્વાન તરફથી જે પ્રયાસ થયા છે એ આપણી વાત સાચી પુરવાર કરવા માટે પર્યાપ્ત છે, છતાં જે એ પાછળ જેનધર્મના નિષ્ણાત અભ્યાસકની દષ્ટિ કામ કરનાર હોય તે કેટલાક પ્રસંગમાં જે ગૂંચવાડો ઊભું થવા પામ્યો છે તે હરગીજ ઊભું ન થાત. અફસોસ એટલે જ છે કે હજુ આ અગત્યના વિષયેમાં બહુ થોડા મુનિમહારાજેનું લક્ષ્ય ખેંચાયું છે અને ગૃહસ્થ વર્ગમાંથી તો એ માટે રસ લેનાર આંગળીના ટેરવે ગણાય તેટલા જ જડી આવે તેમ છે.
આટલી જૂજ સંખ્યા! અને તે પણ વિવિધ વ્યવહારરક્ત અને હિંદના જૂદા જૂદા ભાગમાં વિખરાયેલી ! હજારો વર્ષો જૂના એક મૌલિક દર્શનનો ઇતિહાસ કડીબંધ તૈયાર કરવા સારુ ઉપર વર્ણવી તેવી સાધન સામગ્રી એ તો સાગરમાં બિંદુ સમી લેખાય ! અહીં ઈતિહાસ પરત્વે આટલું લંબાણ વિવેચન માત્ર એ દષ્ટિએ કરવામાં આવ્યું છે કે આપણુમાં ઐતિહાસિક બાબતો તરફ રસવૃત્તિ જાગે અને શોધખોળના વિષયમાં આપણે વધુ રસ લેતા થઈએ. ચાલુ ભાગના દરેક કથાનક પાછળ ઈતિહાસનું સંધાણ ઓછાવત્તા અંશે કરાયેલું છે. અલબત્ત એ સાચું છે કે કેમ એ વિષય પરત્વે પૂરતી ગવેપણું ન થઈ શકી હોવાથી જોઈતા પ્રમાણમાં એને યથાયોગ્ય
સ્વાંગ નથી ધરાવી શકાય. આમ છતાં ઉપર વર્ણવી તેવી રસવૃત્તિ ઉદ્દભવે તે કથાનકમાં આવતાં પાત્ર, સ્થળ, વ્યવસાય
