________________
નમસ્કાર ]
૧૬૯
હાથ જોડવા, પ‘ચાંગ પ્રણિપાત કરવા, સાષ્ટાંગ દંડવત્ કરવા કે નમસ્કારસૂચક અન્ય કાઈ કાયિક ક્રિયા કરવી, એ દ્રવ્ય-નમસ્કાર છે અને મુખથી નમસ્કારસૂચક શબ્દો ખેલવા એ પણ દ્રવ્ય-નમસ્કાર છે; જ્યારે ચિત્તની શુદ્ધિપૂર્ણાંક ઉપાસ્ય દેવ પ્રત્યે અનન્ય શ્રદ્ધા, ભક્તિ, વિનય, આદર કે બહુમાનની લાગણી રાખવી તથા તેમના આદેશને શિરાધાય કરવાની સેવકવૃત્તિ ધારણ કરવી, એ ભાવનમસ્કાર છે. આ બંને નમસ્કારા એકબીજાના પૂરક છે, એટલે કે ઉભયના સચૈાજનથી જ નમસ્કારની ક્રિયા પૂર્ણ થાય છે.
આના અથ એમ સમજવાના કે અને હાથ જોડીએ, માથુ· નમાવીએ કે ઘૂંટણે પડીને પાંચે અંગ ભેગા કરીએ, અથવા તે મેઢેથી ‘નો' ‘નમામિ’ એવા ઉચ્ચાર કરીએ, એટલાથી જ નમસ્કારની ક્રિયા પૂર્ણ થતી નથી. એ વખતે ચિત્તની શુદ્ધિ પણ ખરાખર રાખવી જોઇએ, એટલે કે મનને વિષય અને કષાયથી વારવુ જોઈ એ અને તેમાં શ્રદ્ધા, ભક્તિ, વિનય, આદર, બહુમાન આજ્ઞાપાલન આદિ ઉત્તમ ભાવાની ભરતી કરવી જોઈ એ.
ઇન્દ્રિયાના અને વિષય કહેવામાં આવે છે. તેના સ્પર્શ, રસ, ગ, વણુ અને શબ્દ એ પાંચ પ્રકાશ છે.
× મનને કલુષિત કરનારી વૃત્તિને કષાય કહેવામાં આવે છે. તેના ક્રાધ, માન, માયા ( કપટ ) અને લાભ એ ચાર મુખ્ય પ્રકાશ છે.
