________________
૪૨૩
યોગદષ્ટિસમુચ્ચય/ગાથા-૧૬૪ અવતરણિકાર્ય :
આને જEશ્લોક-૧૬૩માં કહ્યું કે કાંતાદષ્ટિમાં આચારોની વિશુદ્ધિ હોવાને કારણે યોગી ધર્મમાં એકાગ્રમનવાળા હોય છે એને જ, કહે છે – શ્લોક :
श्रुतधर्मे मनो नित्यं कायस्त्वस्यान्यचेष्टिते ।
अतस्त्वाक्षेपकज्ञानान्न भोगा भवहेतवः ।।१६४।। અન્વયાર્થ:
શ્રાથર્ને મૃતધર્મમાં=શાસ્ત્રવચનમાં મનો નિત્યં મન નિત્ય હોય છે, =આવી કાંતાદષ્ટિવાળાની વાસ્તુકાયા જ કચષ્ટિતે અચચેષ્ટિતમાં હોય છે. સતતુ આથી જ આક્ષેપર્વજ્ઞાન=આક્ષેપકજ્ઞાન હોવાને કારણે શ્રુતમાં મન નિત્ય આક્ષિત રહે તેવું આક્ષેપકજ્ઞાન હોવાને કારણે મો મવહેતવા ન= ભોગો ભવના હેતુ નથી. ૧૬૪. શ્લોકાર્ચ -
કાન્તાદષ્ટિવાળાનું શાસ્ત્રવચનમાં મન નિત્ય હોય છે, કાયા જ અન્યચેષ્ટિતમાં હોય છે. આથી જ શ્રતમાં મન નિત્ય આક્ષિપ્ત રહે તેવું આક્ષેપક જ્ઞાન હોવાને કારણે ભોગો ભવના હેતુ નથી. ll૧૬૪. ટીકા :
‘ઋતથÊ'=સામે, “મનો નિત્ય તદ્માવનોપપ:, “યસ્તુ =વાય પવ, ‘ગસ્થ'=થિવૃત્તવૃષ્ટિકતો, 'अन्यचेष्टिते' सामान्ये, 'अतस्तु' अत एव कारणात् 'आक्षेपकज्ञानात्'=सम्यगाक्षेपकज्ञानेन हेतुभूतेन, ‘મા II:'-જિયાર્થસક્વન્થા “મવહેતવ:'=સંસારતવો ન રૂતિ ૬૪ ટીકાર્ચ - ‘મૃત'..... સંસારતો ત્તિ | શ્રતધર્મમાં=આગમમાં=સર્વજ્ઞના વચનમાં, મન નિત્ય છે.
અહીં પ્રશ્ન થાય કે ચોવીસ કલાક મન આગમમાં જ પ્રવર્તતું હોય તો અન્ય પ્રવૃત્તિ કઈ રીતે સંભવે ? તેથી મન શ્રુતમાં નિત્ય છે તેના તાત્પર્યને બતાવવા માટે કહે છે –
તદ્ભાવનાની ઉપપત્તિ હોવાથી=મૃતની ભાવનાની મતમાં નિત્ય ઉપપત્તિ હોવાથી, મન શ્રતમાં નિત્ય છે, એ પ્રકારનો સંબંધ છે. આની=અધિકૃતદષ્ટિવાળાની, કાયા જ સામાન્ય એવા અન્ય ચેષ્ટિતમાં છે=સંસારની અન્ય પ્રવૃત્તિમાં સામાન્યથી કાયાની પ્રવૃત્તિ છે.
