________________
૧૩ર
પદ્યાનુવાદ વિવેચનાદિયુત નવતત્ત્વ પ્રકરણ
અહિં પણ છે અને પુડલે પિતાની શક્તિથી જ સ્થિર રહે છે, પરંતુ અધમસ્તિકાયની સહાય વિના સ્થિર રહી શક્તા નથી, એટલે કે સ્થિર રહેવાની પિતાની શક્તિને ફેરવી શકતા નથી. અધમ=ગતિસહાયક ગુણથી વિપરીત સ્થિતિસહાયક ગુણ, તેને અસ્તિકાય= તેના પ્રદેશને સમૂહ તે અધર્માસ્તિકાય કહેવાય.
૧. મન-ધર્માસ્તિકાય અને અધર્માસ્તિકાયને શા માટે માનવા જોઈએ? દુનિયામાં કઈ પણ ધર્મ કેઈ પણ દર્શન કે મતવાળા ઉક્ત બે દ્રવ્યોને માનતા નથી, તે તમે પણ ન માને તે શે વધે? કારણ મનાય છે. કારણના ત્રણ પ્રકાર છે. ૧ ઉપદાનકારણ, ૨ નિમિત્તકારણ, અને ૩ અપેક્ષા કારણ. જેમાંથી વસ્તુ ઉત્પન્ન થાય તે “ઉપાદાન કારણ કહેવાય છે. જેમ, માટી. માંથી બનેલા ઘડાનું ઉપાદાન કારણ માટી. જે કારણ ક્રિયા કરતું હોય તે નિમિત્તકારણ” કહેવાય છે. જેમ ઘડાને બનાવવામાં કુંભાર ચક્ર ને દંડ વગેરે નિમિત્તે કારણે છે, જે કારણ ક્રિયા કરતું ન હોય, છતાં પણ તેના વિના જે કાર્ય થતું ન હોય તે તે “અપેક્ષાકાર કહેવાય છે. જેમ ઘડે બનાવવામાં આકાશ કાળ વગેરે અપેક્ષા કારણ છે, તેમ અહિં ધર્માસ્તિકાય એ જીવ અને પુદ્ગલોની ગતિમાં અપેક્ષાકારણ છે અને છેવ તથા પુદ્ગલોની સ્થિરતામાં અધર્માસ્તિકાયદ્રવ્ય અપેક્ષાકારણ છે.
