________________
૪૮ સ્થાવર માં જીવની સિદ્ધિ ચૈતન્યશક્તિ- શરીરમાં જીવ હોવાની નિશાની ચેતન્યશક્તિ છે. પ્રગટ ચૈિતન્યવાળા જી ત્રસ (બેઈન્દ્રિયયાદિ) છે. અપ્રગટ ચેતન્યવાળા જીવો સ્થાવર (એકેન્દ્રિ) છે. માદક દ્રવ્ય લેવાથી જેમ મનુષ્ય મૂચ્છિત રહે છે, તેમ સ્થાવર જીવે સચેતન હોવા છતાં તેમાં રહેલું ચેતનવ મૂચ્છિત હોવાથી અનુમાનાદિથી તથા જ્ઞાનીઓના વચનથી તેમાં ચૈતન્ય છે તેમ સમજાય છે.
પુગલ પરમાણુઓ જે ઘણું સૂક્ષ્મ છે, તેને જીવે શરીરરૂપે બનાવ્યા પછી જ તે પુગલે ઈન્દ્રિયગોચર જથ્થારૂપે થાય છે. જીવની મદદ વિના કેઈ શરીર બાંધી શકે નહિ, એટલે પૃથ્વી, પાણી, અગ્નિ, વાયુ અને વનસ્પતિ વગેરેના શરીર પણ જીવે જ બનાવ્યા હોય છે. ૧. પૃથ્વી સચેતન છે–
નશે કરવાથી માણસ જેમ મૂચ્છિત દશામાં રહે છે, તેમ પૃથ્વીમાં પણ તપાસીએ તે ચૈતન્યની ખાત્રી થાય છે. પત્થર વગેરે ખાણમાં હોય ત્યાં સુધી જીવનશક્તિ હોવાથી પૃથ્વીકાયમાં ગણાય છે. ખાણમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી શસ્ત્ર – અગ્નિ – રસાયણ વગેરેના પ્રયોગથી જીવરહિત થાય છે. પૃથ્વીને
દતા અસંખ્યાત પૃથ્વીકાય છ હણાય છે. માટે જયણ પાળવી જોઈએ.
મનુષ્યના શરીરના અવય વધે છે, તેમ ખાણમાં રહેલ લવણ, પત્થર વૃદ્ધિ પામે છે, કેટલેક ઠેકાણે પત્થરના પાળિયાઓ
