________________
જૈન દન ઉપર શ્લાકમાં બતાવ્યા પ્રમાણે જગતની વિચિત્રતાનું કારણ પૂષ્કૃત ક કહે છે. અને તે કર્મ સંબંધી થીઅરી ચાસ વિભાગવાર બતાવી છે. જેમ શ્વાસ ગાયના પેટમાં જઈ દૂધ રૂપે બને છે, અને તેમાં મિઠાશ વગેરે ઉત્પન્ન થાય છે, તથા પાણી અને લેટ પલાળ્યા પછી તેના આથામાં ઈંડલી—ઢોકળા બનાવતા ખટાશ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમ રાગ-દ્વેષના અધ્યવસાયથી આત્મા સાથે કાણુ વણા ચાંટી દૂધપાણી તથા લાઢા—અગ્નિની જેમ એકમેક થઈ કમ બને છે. અને તે કમમાં જુદા જુદા આઠ પ્રકારના સ્વભાવેશ ઉત્પન્ન થઈ સુખ દુ:ખ આપે છે.
આ કર્મના બંધ છૂટે નહિ ત્યાં સુધી ન ગમે તેવી ગતિ અને યેાનિમાં જન્મવાનું, ન ગમે તે રીતે જીવવાનું, સુખની ઈચ્છા હોવા છતાં દુઃખમાં રીબાવાનું, મરવાની ઈચ્છા ન હેાવા છતાં મરી જવાનું, અને મર્યા પછી પણ ન ગમે તેવા શરીર ધારણ કરવાના.
આ કર્મી ઉદ્દયમાં આવતા વિમાનની દુધટના, ભૂકંપ, નદીનાપૂર, ટ્રેનના અકસ્માત, ગેસની દુધટના આ બધી ઘટનામાં બાહ્ય દૃષ્ટિએ ભલે જુદા જુદા કારણા દેખાય પરંતુ આંતરિક કારણ આમાં ઉપર લાગેલ પૂર્વીકૃત કનીજ અદૃશ્ય શક્તિ કામ કરી રહી છે.
બંધાય છે ? એક બધના કમ'ના ઉદય ગ કેટલા કાળ પછી
આ આત્મા કર્મ પુદ્ગલથી કેમ મુખ્ય હેતુ કયા ? સ્થૂલ હેતુ કયા ? એ થાય ? કયાં સુધી એ કમ` આત્મા ઉપર ચોંટી રહે ? એકના ભાગવટા વખતે એ કર્મીમાં કેવી શક્તિ ઉત્પન્ન થાય ? એ કમ માડુ ઉદયમાં આવવાનું હોય, તે કર્માં ઉદીરણા દ્વારા વહેલું ભાગવી શકાય ? કર્મ બંધની ક્રિયા જુદી જુદી વ્યક્તિમાં એક સરખી દેખાતી હાય છતાં પરિણામ–ભાવના દ્વારા રસમાં–ભોગવટામાં કેવા ફરક પડે ! આ બધા કમના નાશના ઉપાય શે ? આ બધી જ બાબતનું તત્ત્વજ્ઞાન જૈન દનમાં આપ્યું છે.
