________________
બત્રીશી-૧૯, લેખાંક-૧૦૨ અભિન્ન પણ છે.
૧૧૧૫
શંકા આ પ્રાતિભજ્ઞાનને મતિજ્ઞાનરૂપ જ માની લઈએ તો ? કારણકે એ પ્રત્યક્ષજ્ઞાનરૂપ ન હોવાથી અવધિ, મન:પર્યવ કે કેવલજ્ઞાનરૂપ નથી. વળી શ્રુતને અનુસરીને થયું ન હોવાથી શ્રુતજ્ઞાનરૂપ નથી. એટલે પારિશેષન્યાયે એને મતિજ્ઞાનરૂપે જ માની લેવું જોઈએ, જેથી છઠ્ઠા જ્ઞાનરૂપે માનવાનો પ્રશ્ન ન આવે. વળી ખુદ ગ્રન્થકારે જ ષોડશકજીની (૧૫/૬ના) વૃત્તિમાં પ્રતિથૈવ પ્રતિમ, અદૃષ્ટાર્થવિષયો મતિજ્ઞાનવિશેષઃ (અર્થ : પ્રતિભા એ જ પ્રાતિભજ્ઞાન.... એ પૂર્વે અદૃષ્ટ અર્થના વિષયનું અમુક ચોક્કસ પ્રકારનું મતિજ્ઞાન જ છે.)આ પ્રમાણે કહીને એને મતિજ્ઞાનવિશેષરૂપે જણાવેલ જ છે.
-
સમાધાન - મતિજ્ઞાન અનેક રીતે થાય છે. પૂર્વદષ્ટ-પૂર્વઅનુભૂત વગેરેનું સ્મરણાત્મક જ્ઞાનરૂપે થાય છે. પ્રાતિભજ્ઞાન આવું નથી, કારણકે એનો વિષય પૂર્વદષ્ટ વગેરે નથી. પૂર્વે જેનું શ્રુતજ્ઞાન થયું હોય એનું અભ્યસ્ત દશામાં કાલાન્તરે શ્રુતાનુસારી મતિજ્ઞાન થાય છે. પ્રાતિભજ્ઞાન આવું પણ નથી એ સ્પષ્ટ છે. એમ પૂર્વદષ્ટ - પૂર્વશ્રુત વગેરેનું અનુમાનાદિરૂપ મતિજ્ઞાન થાય છે. પ્રાતિભજ્ઞાન આવું પણ નથી એ પણ સ્પષ્ટ છે. આ સિવાય તો પ્રાયઃ ઇન્દ્રિયસન્નિકૃષ્ટ રૂપ-રસાદિનું જ મતિજ્ઞાન થઈ શકે છે, એ સિવાયનું નહીં... પ્રાતિભજ્ઞાન આવું પણ નથી. માટે પ્રાતિભજ્ઞાનને મતિજ્ઞાનરૂપ કહી શકાતું નથી.
ઉપર કહ્યા સિવાયનું મતિજ્ઞાન થતું નથી. એટલે જ સૂત્રથી સમાન એવા પણ ચૌદપૂર્વધરોમાં અર્થબોધથી ષસ્થાનપતિતત્વ લાવનાર મતિવિશેષો શ્રુતજ્ઞાનઅંતર્ગત છે એવું કહ્યું છે. વિશેષાવશ્યકભાષ્ય (૧૪૩) માં કહ્યું છે - અશ્ર્વરતંમેળ સમા ળદિયા होंति मइविसेसेहिं । ते विय मईविसेसे सुयनाणब्भंतरे जाण ।।
