________________
૧૦૭૮
બત્રીશીના સથવારે-કલ્યાણની પગથારે-૮ યથોત્તર વિશુદ્ધ હોવાથી એ ચારમાં ક્રમશઃ અધ્યાત્મ, ભાવના, ધ્યાન અને સમતાયોગનો સમાવેશ થાય છે. તે આ રીતે -
સંકલ્પ-વિકલ્પના ચક્કરમાંથી મનને મુક્ત કરવાનો પ્રાથમિક અભ્યાસ એ પ્રથમ મનોગુપ્તિનો પ્રવૃત્તિ નામનો ભેદ છે. એમાં અધ્યાત્મયોગનો સમાવેશ થાય છે. કારણકે અધ્યાત્મયોગમાં એક તો તત્ત્વચિંતન છે, તેથી મનને આડાંઅવળાં વિચારોથી દૂર રાખવાનો પ્રયાસ છે. વળી મૈત્રીઆદિ ભાવગર્ભિત છે, એટલે કે મનને દ્વેષાદિના તોફાનોથી દૂર રાખવાની મહેનત છે. આમ અધ્યાત્મમાં મનને સંકલ્પ-વિકલ્પના ચક્કરથી દૂર રાખવાનો પ્રયાસ છે. માટે એનો વિમુક્તકલ્પનાજાલ... નામની પ્રથમ મનોગતિમાં સમાવેશ છે. છતાં, આ તત્ત્વચિંતનાદિનો પ્રાથમિક અભ્યાસ છે. માટે પ્રથમ મનોગુપ્તિના પણ પ્રથમ પ્રવૃત્તિભેદમાં સમાવેશ છે.
આના વારંવારના અભ્યાસથી સ્થિરતા પ્રાપ્ત થાય છે, એટલે કે મન સ્થિરતા પૂર્વક દીર્ઘકાળ સુધી પણ કલ્પનાજાલથી મુક્ત રહી શકે છે. આ જ પ્રથમમનોગુપ્તિનો સ્થિરતા નામે બીજો ભેદ છે. એમાં ભાવનાયોગનો સમાવેશ છે, કારણ કે અધ્યાત્મયોગના અભ્યાસથી ભાવનાયોગ પ્રગટે છે.
મનને સંકલ્પ-વિકલ્પના ચક્કરમાંથી દૂર રાખવાના પુનઃ પુનઃ અભ્યાસથી એમાં ખૂબ સ્થિરતા કેળવાય છે. આ સ્થિરતા દઢ બનવા પર મન સમતાભાવમાં સુપ્રતિષ્ઠિત થાય છે. આ મનોગુપ્તિનો બીજો પ્રકાર છે. એમાં પ્રારંભિક અભ્યાસરૂપ પ્રવૃત્તિમાં ધ્યાન નામનો ત્રીજો યોગભેદ સમાવેશ પામે છે. કારણ કે વસ્તુના બાહ્ય રૂપરસાદિ અંગે ઈષ્ટત્વ-અનિષ્ટત્વનો ને તેના કારણે રાગ-દ્વેષનો પ્રશ્ન હોય છે. જ્યારે આ રૂપ-રસાદિને ગૌણ કરીને એના ઉત્પાદાદિવિષયક
