________________
બત્રીશી-૧૧, લેખાંક-૬૫
૬૯૭ નૈયાયિકોએ આત્માના જ્ઞાનાદિ ગુણોને સર્વથા ભિન્ન માનેલા છે. એટલે એમાં ફેરફાર થાય તો પણ આત્મા વગર ફેરફારે નિત્ય રહી શકે છે. પણ સાંખ્યાદર્શન માટે એવું માનવું શક્ય નથી. એણે તો પરિણામનાશે પરિણામનો પણ નાશ માન્યો છે. એટલે આપણને જે કાંઈ સંવેદનો થાય છે – “જેવા કે આ ઘડો છે' “આ કપડું છે.. વગેરે જ્ઞાન, વિવિધ ઇચ્છાઓ, વિષયપ્રવૃત્તિઓ, એનાથી થનાર સુખદુઃખના અનુભવો.. ક્રોધ-માનાદિ કષાયો, રાગ-દ્વેષ- હાસ્ય- ભય વગેરે લાગણીઓ.. વિવિધ ક્રિયાઓનું કર્તુત્વ આ બધા જ પરિણામો નાશ પામે છે. માટે, આ બધાને જો આત્માના પરિણામ તરીકે સ્વીકારવામાં આવે તો તો આમાંના તે તે પરિણામનાશે આત્માનો પણ નાશ થઈ જવો માનવો પડે. જે માનવો એમના માટે શક્ય નથી, કારણ કે અનેકાન્તવાદની એમને એલર્જી છે. એટલે તે તે પરિણામરૂપે નાશ. અને અન્ય પરિણામરૂપે અનાશ.. આવું તેઓ કહી શકતા નથી.. જો નાશ કહેવો હોય તો સર્વથા નાશ જ કહેવો પડે ને જો નાશ ન કહેવો હોય તો સર્વથા નાશનો અભાવ = સર્વથા અનાશ જ કહેવો પડે. એટલે કે અંશમાત્ર પણ નાશ નહીં = ફેરફાર નહીં- સ્થિર એક સ્વભાવ = કૂટસ્થ નિયત્વ કહેવું પડે. | સર્વથા નાશ-અનાશના આ બે વિકલ્પોમાંથી તેઓ નાશનો વિકલ્પ સ્વીકારી શકતા નથી. કારણ કે એનો અર્થ થાય પુરુષનો સર્વથા નાશ = ચૈતન્યનો સર્વથા નાશ. હવે ચૈતન્યનો જો સર્વથા નાશ માની લેવામાં આવે તો, ફરીથી ચૈતન્યને પેદા કરી શકે એવી કોઈ વસ્તુ દુનિયામાં ન હોવાથી ભવિષ્યમાં એ ક્યારેય પેદા જ થઈ ન શકે. ને એમ એક એક કરતાં દરેક પુરુષનો નાશ થઈ ગયા બાદ વિશ્વમાં એક પણ પુરુષ જોવા જ ન મળે. પણ આવું બનતું નથી, કે ક્યારેય બન્યું નથી. માટે પુરુષનો ક્યારેય નાશ થતો નથી. એટલે કે એનો હંમેશાં સર્વથા અનાશ જ હોય છે. અર્થાત એ કુટસ્થનિત્ય છે. તેથી, જ્ઞાન-સુખ- દુઃખાદિ પરિણામો કે જે વિનશ્વરશીલ છે એ પુરુષના તો માની શકાતા નથી, તો કોના માનવા? એ જેના પણ
