________________
-
~-
-
-
-
-
(श्लो. ६३-६४) * गुर्जरविवेचनादिसमलङ्कृतः *
[૨૩૧] अर्थादर्थान्तरे शब्दाच्छब्दान्तरे च सङ्क्रमः ।
योगायोगान्तरे यत्र, सविचारं तदुच्यते ॥६३॥ व्याख्या-यत्र ध्याने स एव पूर्वोक्तो वितर्को विचारणात्मकोऽर्थादर्थान्तरे सङ्क्रमते, शब्दात् शब्दान्तरे सङ्क्रमते, योगाद् योगान्तरे सङ्क्रमते, तद्धयानं सविचारं ससङ्क्रमणમુશ્ચત રૂતિ દરા अथ सपृथक्त्वमाह -
-- ગુણતીર્થ – હવે ગ્રંથકારશ્રી “વિચાર”નું સ્વરૂપ જણાવે છે –
અલ- (૨) વિચારનું સ્વરૂપ છે શ્લોકાર્થ જે ધ્યાનમાં પૂર્વે કહેલ વિતર્ક વિચરણશીલ હોય, એટલે કે એક અર્થથી બીજા અર્થમાં એક શબ્દથી બીજા શબ્દમાં અને એક યોગથી બીજા યોગમાં જનારો હોય, તે ધ્યાન સવિચાર કહેવાય છે. (૬૩)
વિવેચનઃ અહીં (૧) અર્થ તરીકે આત્મા-પુગલ વગેરે પદાર્થો સમજવાના, (૨) શબ્દ તરીકે એ પદાર્થોને જણાવનારા શબ્દો લેવાના, અને (૩) યોગ તરીકે મનોયોગ, વચનયોગ અને કાયયોગ પકડવાનો.
તો જે ધ્યાનમાં પૂર્વે બતાવેલ શ્રુતજ્ઞાનના આલંબને થનારો વિચારણાત્મક વિતર્ક, (૧) એક પદાર્થથી બીજા પદાર્થ તરફ સંક્રમે, અર્થાત્ હવે બીજા પદાર્થ તરફ વિચાર ચાલુ થાય, (૨) એક શબ્દથી બીજા શબ્દ તરફ સંક્રમે, અને (૩) એક યોગથી બીજા યોગમાં સંક્રમે, તે ધ્યાન “સવિચાર=સસંક્રમણ=પરાવર્તન પામનારું' કહેવાય.
વિશેષઃ અહીં અર્થથી અર્થમાં વગેરે રૂપ સંક્રમ કહ્યો છે, જ્યારે (૧) ધ્યાનશતકવૃત્તિ, (૨) યોગશાસ્ત્ર, (૩) લોકપ્રકાશ વગેરેમાં અર્થથી શબ્દમાં, શબ્દથી અર્થમાં અને યોગથી યોગાંતરમાં ઇત્યાદિ રૂપ સંક્રમ બતાવ્યો છે. (૧) ધ્યાનશતકવૃત્તિ ઃ “સત્ વ્યાં સંમતીતિ વિભીષા'.... (૨) યોગશાસ્ત્રઃ “તત્ર કૃતાત્ દીવૈમર્થનર્થાત્ ત્રચ્છન્દ્રમ્ | શબ્દાત્ પુનરવ્યર્થ યોદ્યોત્તરં ૨ સુધી: I' (૩) લોકપ્રકાશઃ સત્ર ૨ વ્યગ્નનાર્થે, તથા થમ્ व्यञ्जनेऽसकृत् । विचारोऽस्ति विचरणम्, सविचारं तदीरितम् ॥"
હવે ગ્રંથકારશ્રી સપૃથક્વરૂપ વિશેષણને જણાવે છે –
