________________
સહકારનો અર્થ જો વિશાળ કરીએ તો એ છે કે મોટો માણસ નાનાને હાથ આપે. તેની માગણી પહેલા સ્વીકારે. સહકાર એટલે સરકારની મદદ મેળવવી. એટલો જ અર્થ કરીશું તો એ સહકાર આપણું ભલું નહિ કરી શકે. મોટો માણસ નાના માટે ઘસાય. બીજી બાજુ જે નાના લોકોને અન્યાય કર્યો છે તેનું પ્રાયશ્ચિત કરે. સહકારનો પાયો નાના નાના ઉત્પાદકો છે. એ લોકોને વહીવટી તાલીમ આપતા જાઓ. એમને પ્રતિષ્ઠા આપો.
પડતર જમીનમાં મીઠાના અગરીયાઓ મીઠું પેદા કરે. અગરીયાઓ નાના નાના મજૂરો એ બધાની પાસે શ્રમની મૂડી છે, તેમ બુદ્ધિ પણ છે, આવડત છે. માત્ર અવકાશ મળતો નથી એટલે સહકારી મંડળીઓમાં સ્થાપિત હિતો અને મૂડીના રૂપમાં સેવાનું કામ કરે છે તે દુઃખદ છે. તેમાંથી નીકળીએ. ચીનની વાતો તમે સાંભળી હશે. નાના મોટા સૌ સહકારથી કામ કરીશું તો જ આપણું ઉત્થાન થવાનું છે. પરદેશી મિત્રોને પ્રેમથી વિદાય આપી. એટલે હમણાં એટલી બોલ્યા : “હિંદને સ્વરાજ્ય આપ્યું.” તેથી એમને ખેદ નથી થતો. રાજાઓએ રાજ્યો પ્રેમથી છોડ્યાં થોડું ઘણું રહી ગયું હોય તે ભૂંસવાનું કામ આપણું છે. જમીનદારીનો પ્રશ્ન ઊકલી ગયો છે. હવે ભૂમિદાનનો સંદેશો આપણી પાસે પડ્યો છે. તે દ્વારા એવો નમૂનો પૂરો પડે કે સત્તાનું અને મૂડીનું એકીકરણ થાય.
ભાલ-નળકાંઠામાં નાનકડો પ્રયોગ ચાલે છે. તેમાં વેપારીઓ પણ સહકાર આપે છે. તેનો પાયો નીતિન છે. ઘસારો અને પ્રાયશ્ચિત એ બે વસ્તુ સહકારી પ્રવૃત્તિમાં જરૂરી છે. આપણી સામે કેટલાં બધાં આવરણો પડેલાં છે. ન્યાયતંત્ર વહીવટીતંત્ર જુઓ. ચૂંટણી પંચો જુઓ. દિલ અને દિમાગથી કામ થતું નથી. મને હમણાં બે પત્રો મળ્યા છે. બાંધકામખાતું અને મહેસૂલખાતું એક વરસે જવાબ વાળે છે. ન્યાયખાતાની તો શું વાત કરું ? શબ્દોનાં ચૂંથણાં, વકીલોનાં ગજવાં ભરે. આ બધા પ્રશ્નો છે. ચૂંટણીમાં પણ કેટલાક ફેરફાર કરવો જોઈએ. જે શ્રીમંત હોય તે જ ચૂંટણી લડી શકે ? લાયકાત ત્યાં જ ગણાય ? આ બધાનો પાયો મને લાગ્યો છે તે એ કે, વિકેંદ્રિત અર્થવ્યવસ્થા થાય. અહીં નૈતિક ખેડૂત મંડળો રચાય. આથી ન્યાયતંત્ર સુધરે. તુમારશાહી અટકી જાય ચૂંટણીના ખર્ચ મટી જાય. સાધુતાની પગદંડી
૧૪૭
