________________
પાઠ
સમાસ – [Part - IV] ૫. પ્રાદિ તત્પુરુષ સમાસ
(૧) પૂર્વપદમાં પ્ર, અવ, સમ્, અનુ, તિરસ્, અવ, વિ, અતિ, પરિ, પ્રતિ, ૩૫ વગેરે ઉપસર્ગ હોય અને ઉત્તરપદ કોઈ નામ હોય ત્યારે પ્રાદિતત્પુરુષ સમાસ થાય અને તે વિશેષણ બને છે.
(૨) ઉત્ત૨પદ પ્રથમાન્ત વિશેષણ હોય ત્યારે પ્રાયઃ પૂર્વપદ અવ્યયરૂપ હોઈ શકે. દા.ત. અત્યાં તેની અતિતેનસ્વી = અત્યંત તેજસ્વી
=
30
(૩) પૂર્વપદમાં ફત્ અવ્યયનો આ થાય છે.
દા.ત. પર્ રવતમ્ = આર્ત્તમ્ = કંઈક લાલ (૪) ઉપસર્ગમાં વિભક્તિનું વર્ગીક૨ણ :– પ્રથમા વિભક્તિ :
=
(૧) પ્રત્કૃષ્ટ: આચાર્ય: = પ્રાચાર્ય: - મુખ્ય આચાર્ય. (૨) પ્રકૃષ્ટા ગતિઃ = પ્રકૃતિઃ = ઉન્નતિ.
=
(૩) અતિશય; માની - અતિમાની = અત્યંત અભિમાની. દ્વિતીયા વિભક્તિ :
(૧) અતિાન્તઃ માતામ્ = સ્મૃતિમાત: = માળાને ઓળંગી ગયેલ. (૨) અતિાન્તઃ મર્યાવામ્ = અતિમર્યાવઃ = મર્યાદાને ઓળંગી ગયેલ. તૃતીયા વિભક્તિ :–
(૧) અર્થેન સંસ્કૃતઃ = અર્થસજ્ઞતાઃ = અર્થથી યુક્ત
=
(૨) અનુતિર્ અર્થેન = અન્વષઁ = અર્થથી સંગત, યોગ્ય.
(૩) અર્થેન વિયુક્તમ્ = વ્યર્થ = નકામું, વ્યર્થ, અર્થ રહિત. ચતુર્થી વિભક્તિ :
(૧) પરિશ્તાન: અધ્યયનાય = પર્યધ્યયનઃ = અધ્યયન માટે થાકેલો. (૨) પડ્યામાય ધ્રુન્તઃ - ઉત્પડ્યામઃ = યુદ્ધ માટે તૈયા૨. પંચમી વિભક્તિ :
=
(૧) વિતમ્ અર્થાત્ = વ્યર્થમ્ = નક્કામું, ફોગટ.
(૨) અપાન્ત: સિદ્ધાન્તાત્= અપસિદ્ધાન્ત; = સિદ્ધાન્તની બહાર નીકળી
=
ગયેલું.
ૠજી સરલ સંસ્કૃતમ્-૧૨૯૪૯૨૩ TELECOપાઠ-૩૦૪.જ
–
