________________
२७८
भगवतीसूत्रे भवन्ति, गर्भव्युत्क्रान्तिकमनुष्येषु वा भवन्ति, तथा च मनुष्यप्रवेशनकेन प्रविशन् मनुष्याणां समूच्छिमगर्भजलक्षणे स्थानद्वये प्रविशतीति तद्वयमाश्रित्य एकादिसंख्यातान्तेषु पूर्वोक्तरीत्या भङ्गाः कर्तव्याः। तत्र चातिदेशानामन्तिम संख्यातपदं वर्तते इति तद्भङ्गान् साक्षादर्शयबाह-'संखेज्जा भंते ! मणुस्सा पुच्छा' गाङ्गेयः पृच्छति-हे भदन्त ! संख्येयाः मनुष्याः मनुष्यपवेशनकेन प्रविशन्तः किं संमूच्छिममनुष्येषु भवन्ति ? किं वा गर्भव्युत्क्रान्तिकमनुष्येषु भवन्ति ? इति पृच्छा, भगवानाह-' गंगेया ! संमुच्छिममणुस्से सु वा होज्जा, गम्भवक्कंत्यिमणुस्सेसु वा होज्जा' हे गाङ्गेय ! संख्याता मनुष्या मनुष्यप्रवेशनकेन प्रविशन्तः मनुष्यभव में प्रवेश करते हुए संमूच्छिममनुष्यों में भी होते हैं, एवं गर्भजमनुष्यों में भी होते हैं। तथा च मनुष्यप्रवेशनक द्वारा मनुष्यभव में प्रवेश करता हुआ एक मनुष्य मनुष्यों के संमूञ्छिम अथवा गर्भज रूप दो स्थानों में होता है। इस कारण इन दोनों स्थानों को आश्रित करके एक से लेकर संख्यात तक में पूर्वोक्त रीति के अनुसार भङ्ग कर लेना चाहिये-इनमें अन्तिम पद संख्यात पद है-इसलिये इस पद के भङ्गों को साक्षात् रूप में दिखाते हुए सूत्रकार कहते हैं-क्यों कि गांगेय ने प्रभु से ऐसा पूछा है कि-(संखेज्जा भंते! मणुस्सा पुच्छा) हे भदन्त ! संख्यात मनुष्य मनुष्यप्रवेशनक द्वारा मनुष्यभव में प्रवेश करते हुए कहां होते हैं ? क्या वे संमूछिम मनुष्यों में होते हैं या गर्भ जमनुष्यों में होते हैं ? (गंगेया) हे गांगेय ! (संमुच्छिममणुस्सेतु वा મનુષ્યભવમાં પ્રવેશ કરીને સંમૂછિમ મનુષ્યમાં પણ ઉત્પન્ન થાય છે અને ગર્ભજ મનુષ્યમાં પણ ઉત્પન્ન થાય છે. આગળ એ વાત તે સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે કે મનુષ્ય પ્રવેશનક દ્વારા મનુષ્યભવ ગ્રહણ કરતા એક મનુષ્ય સંમૂછિમ મનુષ્યમાં પણ ઉત્પન્ન થાય છે અને ગર્ભજ મનુષ્યમાં પણ ઉત્પન્ન થાય છે. આ રીતે તેની ઉત્પત્તિનાં બે સ્થાન બતાવ્યાં છે, તે બને સ્થાનની અપેક્ષાએ એકથી લઈને સંખ્યાત પર્યન્તના મનુષ્ય પ્રવેશનકના ભંગે પૂર્વોકત પદ્ધતિ અનુસાર બનાવી લેવા જોઈએ. તેમાં અન્તિમ પદ “સંખ્યાત” છે. તેથી સંખ્યાત મનુષ્યના પ્રવેશનક વિષેના ભંગને સૂત્રકાર પ્રકટ કરે છે–
गांगेय मारने प्रश्न-" संखेज्जा भंते ! मणुस्सा पुच्छा" महन्त ! મનુષ્ય પ્રવેશનક દ્વારા મનુષ્ય મવ ગ્રહણ કરતા સંખ્યાત મનુષ્ય શું સંમૂછિમ મનુષ્યમાં ઉત્પન્ન થાય છે? કે ગર્ભજ મનુષ્યમાં ઉત્પન્ન થાય છે?
भावार प्रभुने। उत्तर-" गंगेया ! " गेय ! “समुरिछममणुस्सेसु था होज्जा, गम्भवतियमणुस्सेसु वा होज्जा" मनुष्य प्रवेशन २॥ मनुष्य
श्री. भगवती सूत्र : ८
