________________
अथ प्रारभ्यतेऽष्टाविंशतितमं नियागाष्टकम् ।
૨૮
આ પૂર્વે યોગનું નિરૂપણ કર્યું. યોગની પ્રાપ્તિ થયા પછી અનુક્રમે કર્મની નિર્જરા થાય છે, જે નિયાગનું કાર્ય છે. ભાવયજ્ઞને નિયાગ કહેવાય છે. કર્મક્ષયનું તે અમોઘ સાધન છે. યોગની પ્રાપ્તિથી પ્રાપ્ત થનાર નિયાગનું વર્ણન કરાય છે :
ય: વર્ષ સુતવાન રીતે, વૃક્ષની ધ્યાનધ્યાવ્યા છે ,
તનિશ્ચિન યાન, નિયા પ્રતિપત્તિમાનાર૮-૨ “ધ્યાનસ્વરૂપ વેદના મન્ટ (ચા)વડે પ્રજ્વલિત જ્ઞાનસ્વરૂપ અગ્નિમાં કર્મનો જેણે હોમ કર્યો છે તે નિશ્ચિત યજ્ઞ વડે નિયાગને પ્રાપ્ત કર્યો છે.” - આશય એ છે કે નિયાગ એટલે મોક્ષ અને તેના કારણભૂત ભાવયજ્ઞ છે. દ્રવ્યયજ્ઞને યાગ કહેવાય છે અને ભાવયજ્ઞને નિયાગ કહેવાય છે. અગ્નિમાં સમિધયજ્ઞમાં હોમવા માટેના કાષ્ઠ)નો પ્રક્ષેપ કરવા માટે બોલાતા મંત્રને ધ્યાપ્યા-કચાવિશેષ કહેવાય છે અને નિશ્ચિતયાગ અભ્યન્તરયાગ સ્વરૂપ છે.
પૂ. સાધુભગવન્તો સતત ભાવયજ્ઞને કરતા હોય છે. પ્રજવલિત એવા જ્ઞાનસ્વરૂપ અગ્નિમાં ધ્યાનસ્વરૂપ ચા વડે જ્ઞાનાવરણીયાદિ કર્મસમિશ્નો હોમ કરીને તેઓશ્રી અભ્યન્તર યજ્ઞ વડે નિયાગને પ્રાપ્ત કરે છે. દ્રવ્યયજ્ઞ તો પાપસ્વરૂપ હોવાથી તે કરવાનું ઉચિત નથી. અભ્યન્તર-ભાવયજ્ઞ પાપનો નાશ કરે છે માટે તે જ કરવો જોઈએ-તે જણાવાય છે :
पापध्वंसिनि निष्कामे, ज्ञानयज्ञे रतो भव ।
સાવઃ કર્મયઃ હિં, મૂરિવામિનાયડવિ. ર૮-રા “પાપનો ધ્વંસ કરવાના સ્વભાવવાળા એવા કામનારહિત જ્ઞાનયજ્ઞમાં રક્ત બનવું જોઈએ. આ લોકાદિ સંબન્ધી ઈચ્છાથી મલિન એવા સાવધ કર્મયજ્ઞોનું કોઈ પ્રયોજન નથી.” - કહેવાનો આશય એ છે કે “આ લોક સંબન્ધી આબાદી વગેરેની ઈચ્છાવાળાએ પશુનો હોમ કરવો જોઈએ” ઈત્યાદિ વેદની શ્રુતિનું તાત્પર્ય સમજીને લોકો ભૂતિની ઈચ્છાથી યજ્ઞ કરે છે. આ યજ્ઞ હિંસામય હોવાથી સાવદ્ય છે અને આબાદી વગેરેની ઈચ્છાથી સહિત હોવાથી સકામ છે. આવા કર્મયજ્ઞ(દ્રવ્યયજ્ઞ)નું
