________________
૧૫૦
હજરત મહંમદ અને ઇસ્લામ થતા રહ્યા. હું શું છું? આ અથાગ વસ્તુ, જેને લોકો દુનિયા કહે છે અને જેમાં હું રહું છું એ શું છે? જીવન શી વસ્તુ છે? મૃત્યુ શી વસ્તુ છે? હું શું માનું? શું કરું? હિરા પહાડ અને સિનાઈ પર્વતના સૂમસામ ખડકોએ કે રણોએ કશો જવાબ ન આપ્યો. શિર ઉપર વિસ્તરેલા વિશાળ આસમાને, જેના નીલ રંગ પર તારાઓ ઝગમગી રહ્યા હતા તેણે કશો જવાબ ન દીધો. ક્યાંયથી કશો ઉત્તર ન મળ્યો. છેવટે તેના પોતાના આત્માને, અને તે આત્માની અંદર કામ કરી રહેલા પરમેશ્વરના અવાજને જવાબ આપવો પડ્યો.”
મહંમદસાહેબના પ્રયત્નો અને તેમની સફળતાઓનું વર્ણન કરતાં એક બીજો વિદ્વાન લખે છે :
“મહંમદસાહેબના જમાનામાં અરબસ્તાનમાં સૌથી વધારે ફેલાયેલા દુર્ગુણો, જેમને કુરાનમાં ભારપૂર્વક વખોડવામાં આવ્યા છે અને જેમની બિલકુલ મનાઈ કરવામાં આવી છે તે આ હતા – શરાબખોરી, વ્યભિચાર, બહુપત્નીત્વ, બાળકીઓની હત્યા, અમર્યાદ જુગાર, વ્યાજખોરી અને તેને બહાને લોકોને લૂંટવા અને જંતરમંતર જેવી બાબતોમાં અંધશ્રદ્ધા. મહંમદસાહેબના પ્રયત્નથી આ બૂરા રિવાજોમાંના કેટલાક બિલકુલ બંધ થઈ ગયા અને બાકીના ઓછા થઈ ગયા. આથી આરબોના આચરણમાં બહુ ભારે સુધારો થયો અને તે ઉચ્ચ બન્યું. એ મહંમદસાહેબની શક્તિ અને તેમની અસર બંનેનું એક અજબ અને જબરજસ્ત પ્રમાણ છે. બાળકીઓની હત્યા અને મદ્યપાન બિલકુલ બંધ થઈ ગયાં એ મહંમદસાહેબના કાર્યની સૌથી મોટી સફળતા છે.”
મહંમદસાહેબે પોતાની કોમને બહુ ભારે લાભ પહોંચાડયો અને તેના પર બહુ ઉપકાર કર્યો. તેઓ એવા દેશમાં
1. Heroes, Heroworship and the Heroic in History, Sec. II.
