________________
સમકાલીન રાજકીય પરિસ્થિતિ લેકમાં કે બીજા રાજાઓમાં ન હતી. તેના કરતાં આ બધા રાજાઓ નષ્ટ થાય અને તેમની જગ્યાએ એક જ સર્વાધિકારી રાજા આવે, એ સામાન્ય માણસની દૃષ્ટિએ વધુ ઈષ્ટ હતું. મહારાજા પિતાના અધિકારીઓ ઉપર જુલમ કરતા અને રાજધાનીની આસપાસ કોઈ સુંદર યુવતી જડે, તે તેને તે પિતાના જનાનખાનામાં ખોસી ઘાલતા. આવા થોડાઘણા જુલમના પ્રકારે તેનાથી થતા હોય, તો પણ તેની સંખ્યા ગણરાજાઓના જુલમે જેટલી થવી અશક્ય હતું. ગણરાજાઓ ગામેગામ હોવાથી તેમના જુલમમાંથી બહુજનેમાંથી ભાગ્યે જ કોઈ છૂટી શકતે. કર અને વેઠપે આ રાજાએ બધાને જ પજવતા હશે. એકસત્તાક મહારાજાને આવી રીતે ખેડૂતોને પજવવાની કશી જ જરૂર ન હતી. તેના મોજશોખ જેટલા પૈસા તે નિયમિત કરરૂપે સહેલાઈથી વસૂલ કરી શકતો. આથી સાધારણ જનતાને “પત્થર કરતાં ઈંટ નરમ” એ ન્યાયે એકસત્તાક રાજ્યપદ્ધતિ વધુ આવકારદાયક લાગી હોય તે તેમાં નવાઈ નથી.
એકસત્તાક રાજ્યમાં પુરોહિતનું કામ વંશપરંપરાથી કે બ્રાહ્મણસમુદાયની સંમતિથી બ્રાહ્મણને જ મળતું હતું. મુખ્યપ્રધાનાદિકનાં કામો પણ બ્રાહ્મણોને જ મળતાં. તેથી બ્રાહ્મણે એકસત્તાક રાજ્યપદ્ધતિના ભારે ચાહનારા થયા. બ્રાહ્મણી ગ્રંથમાં ગણસત્તાક રાજાએનો નામનિર્દેશ પણ નથી, એ વાત વિચાર કરવા જેવી છે. એ ઉપરથી એમ જણાય છે કે બ્રાહ્મણને ગણસત્તાક રાજ્યપદ્ધતિ જરાયે ગમતી ન હતી. શાક્યોના જેવા ગણરાજાઓ બ્રાહ્મણોને માન આપતા નથી એવો આરોપ અંબ બ્રાહ્મણે તેમના ઉપર કર્યાને ઉલેખ અંબઢ઼સુત્તમાં મળે છે ગણરાજ્યોમાં યજ્ઞયાગને સહેજ પણ ઉત્તેજન અપાતું ન હતું અને એકસત્તાક રાજ્યોમાં મહારાજાએ યજ્ઞયાગાદિ કરવા માટે બ્રાહ્મણને વંશપરંપરાગત ઈનામપટાઓ આપતા. એકલા
* * 7ઇer મો નોતમ સવજ્ઞાતિમા સનતા રૂમ માના જ ત્રાહ્મળ रुंगकरोन्ति, न ब्राह्मणे मानेन्ति, इत्यादि ॥ (दीनिकाय अम्बसुत्त)
