________________
શ્રી વીતરાગ સ્તોત્ર-પાંચમો પ્રકાશ ૪૯
આઠ પ્રાતિહાર્ય
દેવો ?ત્રિભુવનપતિની પૂજા માટે આઠ પ્રાતિહાર્યો રચે છે. તેમાં અશોક વૃક્ષ મુખ્ય છે. જેવી રીતે જંબૂવૃક્ષ જંબૂઢીપની મધ્યમાં રહેલો છે, તેવી રીતે અશોકવૃક્ષ ભવભયથી દુ:ખી બનેલા જીવોના શરણરૂપ સમવસરણના મધ્યમાં રહેલો છે. ભગવાનના શરીરથી બારગણું લાંબુ (ઊંચું) અને ગોળાકારે ચારે બાજુ યોજન સુધી પહોળું હોય છે. સમવસરણરૂપ લક્ષ્મીદેવીની લીલા માટે જાણે શ્યામ છત્ર હોય તેવું દેખાય છે. આની રચના વ્યંતર દેવો કરે છે. અશોકવૃક્ષને જ સ્તુતિકાર કહે છે–આશ્રયે રહેલા જીવોના ઘણા શોકને દૂર કરનારા હે સ્વામી ! આપની ઉપર રહેલ દેવરચિત આ અશોકવૃક્ષ હર્ષ પામે છે.
પ્રશ્ન : અશોકવૃક્ષ હર્ષ કેમ પામે છે ?
ઉત્તરઃ આ ભગવાન જ કષાયતાપથી તપેલા અને દુરંત સંસારજંગલના પરિભ્રમણથી થાકેલા ભવ્ય જીવોને વિશ્રામ કરવાનું વૃક્ષ છે, અને હું ક્ષણવાર ભગવાનને પણ વિશ્રામ કરવાનું વૃક્ષ બનું છું. તેથી જગતમાં આનાથી અધિક શું ઇચ્છવા યોગ્ય છે ? આવા ઉત્કર્ષથી અતિશય હર્ષને ધારણ કરે છે.'
પ્રશ્ન : શું તમને વૃક્ષમાં પ્રમોદનાં લક્ષણો દેખાયાં છે ? : ઉત્તર : હા, ગાયન, નૃત્ય અને અનુરાગનું પ્રગટવું એ પ્રમોદનાં ચિહ્નો છે. આ ચિહ્નો અશોકવૃક્ષમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે. તે આ પ્રમાણે- સુગંધના લોભથી ચોતરફ ભમતા ભમરાઓના મધુર ગુંજારવથી જાણે કે આપના ગુણોને ગાઇ રહ્યો છે, મૃદુ પવનરૂપ પંખાથી હાલતાં પાંદડાંઓથી જાણે કે નૃત્ય કરી રહ્યો છે, ત્રણ “ જગતના લોકોની માનસિક પ્રીતિ માટે ઔષધ સમાન આપના ગુણોથી જાણે કે રક્તઅનુરાગવાળો થયો છે. 1 . * જો કે અશોકવૃક્ષ સ્વભાવથી જ રક્ત=લાલરંગવાળો છે, તો પણ અહીં સ્તુતિકારે કલ્પના કરી છે કે આપના ગુણોથી રક્ત=અનુરાગવાળો થયો છે. ત્રણ જગતથી ઉપર રહેનારા આપની પણ ઉપર રહેનારું અશોકવૃક્ષ હર્ષથી પૂર્ણ બને એ સંગત છે. (૧)
૨. ત્રિવિષ્ટ = દેવ. ૨. વિષ્ટV = વિશ્વ.
