________________
શ્રી વીતરાગ સ્તોત્ર-ચોથો પ્રકાશ
૩૮
દેવકૃત ૧૯ અતિશય
કરે છે કે- હે વીતરાગ ! તવ-આપના, પાલીચરણ, યત્ર-જ્યાં, પદું-પગલું, ત્તિ: મૂકે છે, તત્ર-ત્યાં, સુરાપુરા:-દેવો અને દાનવો, પળવ્યાના–કમલ મૂકવાના બહાને, પક્વાસિનીમ-કમલમાં રહેતી, શ્રિયં-લક્ષ્મીને, શિનિ-મૂકે છે.
હે ભગવન્ જે પ્રદેશમાં આપના ચરણો પગલું મૂકે છે ત્યાં દેવો અને અસુરો સુવર્ણકમલ મૂકવાના બહાને કમલમાં રહેતી લક્ષ્મીને મૂકે છે. ત્રિભુવનની લક્ષ્મીના નિવાસ એવા ભગવાનના ચરણોનું પૃથ્વી ઉપર સ્થાપન થવાથી પૃથ્વી લક્ષ્મીવાળી થાય છે. (૩) વળી બીજું –
दानशीलतपोभाव-भेदाद्धर्मं चतुर्विधम् ।
मन्ये युगपदाख्यातुं, चतुर्वक्त्रोऽभवद्भवान् ॥४॥ ૪) અન્વય સહિત શબ્દાર્થ— ચતુર્મુખધર્મદેશના સમયે ભગવાન ચતુર્મુખ કેમ હોય છે એ અંગે કવિ કલ્પના કરે છે કેહે સ્વામી! તાનશીતપોભાવમેવા–દાન, શીલ, તપ અને ભાવ એ ચાર ભેદોથી, ચતુર્વિધ-ચાર પ્રકારના, ઘ-ધર્મને, યુપપલામથ્થાતું-એકી સાથે = એક જ સમયે કહેવા, માન-આપ, વતુર્વવત્ર:-ચારમુખવાળા, કામવત્ થયા, મર્ચ-એમ હું માનું છું.
ભુવનબાંધવ ધર્મોપદેશ માટે સમવસરણમાં દેવવિરચિત સિંહાસનને અલંકૃત કરીને સિંહાસન ઉપર પૂર્વાભિમુખ બેસે છે ત્યારે દક્ષિણ-પશ્ચિમ-ઉત્તર એ ત્રણ દિશાઓમાં પણ તેવો આચાર હોવાથી જ વ્યંતર દેવો સ્વામીના પ્રતિબિંબોની રચના કરે છે. આ જ વિગતની સ્તુતિકાર કલ્પના કરે છે–હે ભુવનસ્વામી ! હું માનું છું. કે દાન, શીલ, તપ અને ભાવ એ ચાર ભેદોથી ચાર પ્રકારવાળા અને પ્રથમ પુરુષાર્થરૂપ ધર્મને એકી સાથે એકજ સમયે કહેવા માટે આપ ચાર મુખવાળા થયા.
એકસ્વરૂપવાળા પણ ભગવાન ક્રમશઃ ચાર પ્રકારના ધર્મને ક્રમથી કહેશે, આથી ચારમુખવાળા થવાની જરૂર નથી, આવી શંકાને દૂર કરવા અહીં એકી સાથે=એકજ સમયે” એમ કહ્યું. ચાર મુખવાળા થયા વિના એક જ સમયે ચાર
