________________
૨૦૯
00 મુહપત્તિ પડિલેહણનો વિધિ
સામાયિક ધર્મ સમતાભાવની સાધના માટે છે. સમતાની સાધના વિષમ વૃત્તિ અને પ્રવૃત્તિના વિનાશથી થાય છે. મુહપત્તિ અને શરીરની પડિલેહણ કરતાં બોલવામાં આવતાં આ બોલ દ્વારા બાહ્ય અને અંતરંગ સમતાના અને વિષમતાના કારણો કયા છે, તેમાંથી કયા કારણોને (સાધનો-ઉપાયો) આદરવાના છે અને કયા કારણોને છોડવાના છે. તેની વિચારણા કરાય છે.
પડિલેહણા શબ્દનો સંસ્કૃત સંસ્કાર પ્રતિવના છે. પ્રતિલેખના એટલે ધ્યાનપૂર્વક જોવું અથવા આગમોમાં જણાવ્યા પ્રમાણે વારંવાર નિરીક્ષણ કરવું તે પ્રતિલેખના છે. આ પ્રતિલેખના બે પ્રકારે કરવામાં આવે છે. એક દ્રવ્યથી અને બીજી ભાવથી. તેમાં દ્રવ્ય-પ્રતિલેખના માર્ગ, વસતિ, વસ્ત્ર, પાત્ર અને ઉપધિ સંબંધી કરવાની હોય છે, જ્યારે ભાવ-પ્રતિલેખના આત્માની કરવાની હોય છે. મુહપત્તિની દ્રવ્ય પ્રતિલેખનાથી મુહપત્તિ કે શરીર ઉપર કોઈ જીવજંતુ છે કે નહિ, તે જોવાનું છે અને જો હોય તો તે જીવને કોઈપણ પ્રકારની પીડા ન થાય તે હેતુથી જયણાપૂર્વક તેને યોગ્ય સ્થળે મૂકવાના છે. વળી, ભાવ પ્રતિલેખના દ્વારા પોતાના તથા અન્યના આત્માને જેનાથી પીડા થાય છે, તેવા દોષોને દૂર કરવા માટેનો અને આત્માને જેનાથી આનંદ થાય તેવા ગુણોને પ્રાપ્ત કરવા માટેનો પ્રયત્ન કરવાનો છે.
આમ, તો પ્રતિલેખનાની ક્રિયા ખૂબ નાની છે. પણ તેમાં જૈનશાસનનો સમગ્ર સાર ભરી દેવામાં આવ્યો છે. મુહપત્તિની પ્રતિલેખના વખતે બોલવામાં
