Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ Ms . 36 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : navama khaNDa yoga aura mana sureza muni zAstrI mana hI manuSya hai manuSya kahA~ rahatA hai ? nivAsa sthAna kahA~ hai manuSya kA ? yaha eka cirantana prazna hai| uttara meM kahanA hogA : manuSya anyatra kahIM nahIM rahatA, manuSya rahatA hai apane mana meM / buddha kA vacana hai : bhikSuo, manuSya mana meM rahatA hai| jaina-paramparA ke manISI AcAryoM kA spaSTa AghoSa hai--jo mana meM sotA hai, rahatA hai, vaha manuSya hai| vastutaH manuSya hai hI vaha, jisake pAsa mana hai| manuSya kA artha hai mana vAlA-viziSTa mana vaalaa| viziSTa mana se hI to manana hotA hai, jisake AdhAra para manuSya ko manuSya kahalAne kA adhikAra prApta hotA hai| "dUragAmI pariNAma ko soca-samajha kara kArya karane vAle hI manuSya haiN|" prAcIna RSi kA yaha saMketa isI dizA meM hai| manuSya isalie manuSya nahIM kahalAtA ki vaha manu kA putra hai| manuSya isalie manuSya kahalAtA hai ki vaha apanA mAnasa-putra hai-apane hI mana kA beTA hai / manuSya mana kI upaja hai| mana se hI manuSya kA sRjana hotA hai| mana hI manuSya kA brahmA hai, sirajanahAra hai|" mana manuSya-jIvana kA eka aisA madhya-bindu hai, jise kendra banAkara manuSya kA samagra jIvana-cakra usake irdagirda ghUmatA hai| manuSya-jIvana kA vAstavika Akalana evaM mUlyAMkana mana ke dvArA hI hotA hai-manuSya-jIvana kA yaha kendrIya tathya hai / mana aura jIvana ke pArasparika sambandha-sUtra ko kAla ke kisI bhI AyAma meM vicchinna nahIM kiyA jA sakatA / jaisA mana hotA hai vaisA hI manuSya bana jAtA hai, yaha eka sanAtana satya hai| "jaisA mana, vaisA jIvana"-mana aura jIvana kA yaha pArasparika sahayoga eka sajIva bhASya hai| mana mailA to jIvana mailA, mana ujalA to jIvana ujalA / mana azAMta to jIvana azAMta, mana zAMta to jIvana zAMta / mana asthira to jIvana asthira, mana sthira to jIvana sthira / mana duHkhI to jIvana duHkhI, mana sukhI to jIvana sukhI / mana asaMyata to jIvana asaMyata, mana saMyata to jIvana saMyata / mana aniyantrita to jIvana aniyantrita, mana niyantrita to jIvana niyantrita / mana Asakta to jIvana Asakta, mana virakta to jIvana virakta / mana rAgI to jIvana rAgI, mana vItarAgI to jIvana viitraagii| mana rogI to jIvana rogI, mana nIrogI to jIvana nIrogI / mana bhogI to jIvana bhogI, mana yogI to jIvana yogii| saca to yaha hai ki mana hI manuSya hai| mana ke atirikta manuSya anya kucha bhI nahIM hai| manuSya ke jIvana kI rUpa-racanA karane vAlA mana manuSya ke bhItara hI baiThA hai; jo usake jIvana kI vividha rUpa-racanA kara rahA hai / jaisA mana kA raMga, vaisA bAhya jIvana kA DhaMga / manuSya ke utthAna-patana tathA hrAsa-vikAsa kA rAjaprAsAda mana kI AdhArazilA para hI sthita hai| mana eka vicitra pahelI hai| spaSTa hai ki mana manuSya ke lie eka vicitra pahelI hai| mana manuSya kA gaurava bhI hai aura mana manuSya kA raurava bhI hai| mana manuSya kA mAna-mahatva bhI hai aura mana manuSya kA avamUlyana-patana bhI hai| mana manuSya ke lie varadAna bhI hai aura mana manuSya ke lie abhizApa bhI hai| mana manuSya ke lie amRta bhI hai aura mana manuSya ke lie halAhala viSa bhI hai| mana manuSya ke lie jIvana bhI hai aura mana hI manuSya ke lie mRtyu bhI hai| mana manuSya ke lie sukha kA mUla bindu bhI hai aura mana hI manuSya ke lie marmAntaka pIr3A bhI hai| mana manuSya ke lie duHkha kA prabalatama kAraNa bhI hai aura mana se hI manuSya ko zAzvata sukha upalabdha hotA hai| mana ke kAraNa hI manuSya sarvopari hai, saba prANiyoM meM zreSTha evaM bariSTha hai, sabase U~ce siMhAsana para adhiSThita hai aura mana ke hI kAraNa manuSya pazutara hai--pazu se bhI gayA-bItA ------ O. 0
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga aura mana 37 . abhI hai / mana manuSya ke lie sabase bar3A bandhana bhI hai aura mana hI manuSya ke lie mokSa kA dvAra hai| mana ke kAraNa hI AtmA paramAtmA nahIM ho sakatA aura mana se hI manuSya ko mukti kA mArga prApta hotA hai| yoga aura mana : paraspara eka-dUsare ke pUraka kahane kI AvazyakatA nahIM ki mana kI yaha pahelI vicitra avazya hai, kintu anabUjha tathA anuttarita nahIM hai| isa pahelI kA uttara evaM samAdhAna sambhava hai / yoga mana kI isa pahelI kA sahI uttara evaM samucita samAdhAna prastuta karatA hai| vastutaH yoga aura mana paraspara anusyUta haiM, atyanta gahare meM eka-dUsare se sambaddha haiN| yoga kA AdhAra hai mana aura mana kA samAdhAna hai yoga / isa prakAra yoga aura mana paraspara eka-dUsare ke pUraka haiN| mana kI vRttiyoM kA nirodha yoga hai / 12 mana kI ekAgratA evaM sthiratA hI yoga kA prathama uddezya hai| vRttiyoM kI cApa se mana caMcala evaM asthira hotA hai aura caMcala tathA asthira mana hI duHkha kA mUla kAraNa hai| jIvana ke sAre tApa-AtApa-saMtApa caMcala mana se hI upajate haiN| jIvana kI sArI azAMti, AkulatA-vyAkulatA, avyavasthA, astavyastatA, vizRMkhalatA, arAjakatA tathA tanAvapUrNa sthiti mana kI capalatA evaM asthiratA se hI utpanna hotI haiN| yoga nigraha evaM nirodha ke mAdhyama se mana ke bhItara se viSa-tattva khIMca letA hai aura svastha, sundara, sthira, zAMta tathA amRtopama mana kA sRjana karatA hai-manuSya ke lie amRta kA dvAra khola detA hai| adhovAhI mana duHkha ko nimantraNa detA hai manuSya kA mana ubhayavAhI hai-adhovAhI bhI aura UrdhvavAhI bhii| jaba manuSya kA mana adhovAhI hotA hai, mana kI zakti kA pravAha nIce kI ora bahatA hai, saMsAra ke kSudra bhogoM kI ora bahatA hai, mAyA-moha kI ora bahatA hai, bhautika padArthoM aura pArthiva eSaNAoM-lAlasAoM tathA kAmanAoM-kalpanAoM kI ora bahatA hai, yaza-pratiSThA tathA mAna-sammAna kI ora bahatA hai to manuSya jIvana ke vAstavika lakSya se bhUla-bhaTaka jAtA hai| sAMsArika padArthoM kI upalabdhi aura bhogoM kI prApti hI usake jIvana kA ekamAtra dhyeya bana jAtA hai| phalataH vaha patana ke gahare garta meM gira jAtA hai / adhovAhI mana manuSya ko mRtyu kI ora le jAtA hai, naraka kI ora le jAtA hai, duHkha ko nimantraNa detA hai, pIr3A detA hai, tApaAtApa-saMtApa kI Aga meM jalAtA hai / manuSya kA samagra jIvana duHkha aura pIr3A se bhara jAtA hai| kSaNa-bhara kA sukhabhoga aura cirakAla kA duHkha kitanA bhayAvaha pariNAma hai ina bhogoM kA / 15 yoga mana ko nayI dizA detA hai saMsAra kI sArI nadiyA~ ekamukhI haiM-eka ora ko bahatI haiN| kintu manuSya ke mana kI nadI ubhayamukhI hai, donoM ora ko bahatI hai| vaha kalyANa-puNya kI ora bahatI hai aura pApa kI ora bhI bahatI hai|" zubha kI ora bhI bahatI hai, azubha kI ora bhI bahatI hai, dharma kI ora bhI bahatI hai, adharma kI ora bhI bahatI hai, saMsAra kI ora bhI bahatI hai, mokSa kI ora bhI bahatI hai, nIce kI ora bhI bahatI hai, Upara kI ora bhI bahatI hai, bAhara kI ora bhI bahatI hai, bhItara kI ora bhI bahatI hai| yoga mana kI nadI ke bahAva ko galata dizA se eka nayI aura sahI dizA kI ora mor3a detA hai, mana ke adhovAhI zakti-pravAha ko UrdhvavAhI banA detA hai, adhomukhI se UrdhvamukhI kara detA hai| dizA badalane se zakti kA bahAva antarmakha ho jAtA hai / ataH vaha aba bAhara kI ora na bahakara bhItara kI ora bahatA hai, AtmA kI ora bahatA hai, paramAtmA kI ora bahatA hai, mokSa kI ora bahatA hai, saMyama-tapa kI ora bahatA hai, tyAga-vairAgya kI ora bahatA hai, dhyAnasamAdhi kI ora bahatA hai / yaha mana kI zakti kA UrvIkaraNa hai| mana kI zakti ke isa UrvIkaraNa kA nAma hI yoga hai| manuSya ke mana kI zakti kA mUla-srota jaba kisI uccatama dhyeya tathA pavitratama Adarza ke lie pravAhita hotA hai to AtmA ke lie zreya kA dvAra khula jAtA hai| mana kI zakti kA yaha antarmukhI bahAva jIvana meM sukha lAtA hai, svarga lAtA hai, Ananda lAtA hai, mokSa lAtA hai| zaktiyA~ bhinna-bhinna nahIM haiM, kevala dizAe~ bhinna haiM / mAtra adhogamana aura Urdhvagamana kA antara hai / sIr3hiyA~ vahI haiM / jisa vyakti kA muMha nIce kI ora hai, vaha nIce pahu~ca jAtA hai aura jisakA mukha Upara kI ora hotA hai, vaha Upara car3hatA jAtA hai, zikhara para pahu~ca jAtA hai| zakti kA bahAva kisa ora hai-saba kucha isa bAta para nirbhara karatA hai / zakti kA adhogamana bhoga hai aura Urdhvagamana yog| yoga mana kA kAyAkalpa karatA hai yoga eka adhyAtma-sAdhanA hai, duHkha se mukta hone ke lie| yoga eka antaryAtrA hai, bhItara apane Apa taka pahu~cane ke lie| yoga eka dharmakalA hai, caMcala evaM asthira mana ko sAdhane ke lie|
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ 38 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : navama khaNDa itanA to sunizcita hai ki vartamAna sthiti meM jaisA manuSya kA mana hai, isa mana ko lekara sAdhanA kI isa antaryAtrA para nahIM calA jA sakatA / purAne gale-sar3e aura jIrNa-zIrNa mana ke sAtha AtmA kI ora, paramAtmA kI ora, mokSa kI ora gati nahIM ho sktii| kyoMki, prastuta caMcala, asthira, azAMta, asaMyata, bhogAsakta evaM vikArayukta mana AtmA ko paramAtmA tathA mokSa se jor3atA nahIM, tor3atA hai / sAdhanA kI isa amRta-yAtrA para calane ke lie sAdhaka ko eka nayA-nitAnta nayA mana caahie| isameM sandeha nahIM ki vaha nayA mana yoga se utpanna kiyA jA sakatA hai| yoga-darzana ke manISI evaM cintanazIla AcAryoM ne yoga ke rUpa meM, manuSya ke bhItara nayA mana nirmita karane kI eka adbhuta rasAyana kI khoja kI hai| yoga se mana ko rUpAntarita kiyA jA sakatA hai| yoga mana ke rUpAntaraNa kI eka bRhattara pariyojanA hai| yogAbhyAsa mana ko parivartita karane kA eka AdhyAtmika abhiyAna hai| yaha yama-niyama-Asana-prANAyAma-pratyAhAra-dhAraNA-dhyAnasamAdhirUpa aSTAMga yoga kI vyavasthA, AdhyAtmika bhAvanA aura samatA kA vikAsa karane vAlA tathA vikAroM kA kSaya karane vAlA dharma-vyApAra-manuSya ke bhItara nayA mana nirmita karane kA eka anupama upakrama tathA adhyAtmaAyojana hI to hai| saca to yaha hai ki yoga mAnava-mana kA pUrI taraha kAyAkalpa karatA hai| jaise kalpa ke mAdhyama se zarIra kA pUrNataH rUpAntaraNa, parivartana evaM kAyApalaTa ho jAtA hai, purAne zarIra ke sthAna para eka naye zarIra kA sRjana ho jAtA hai, tvacA, mAMsa, majjA, rakta tathA romarAji Adi saba zArIrika tattvoM kA pUrNatayA navIkaraNa aura punanirmANa ho jAtA hai; isI prakAra satata yogAbhyAsa se manuSya ke mana kA AmUla parivartana ho jAtA hai| yoga purAne mana ke sthAna para eka nayA, sphUrta, sthira, zAMta, saMyata, anAsakta evaM nirmala mana nirmita kara detA hai / isa naye mana ko lekara hI sAdhaka apanI sAdhanA kI antaryAtrA para Age bar3ha sakatA hai aura AtmA ko paramAtmA ke pada para pratiSThita kara sakatA hai / yoga duHkha se mukta hone kA upAya hai manuSya-jIvana kA sarvocca dhyeya hai-duHkha se mukti, bandhana se mukti, vAsanA se mukti / duHkha se mukta honA parama puruSArtha hai|" manuSya kA bhogAsakta, vAsanAyukta evaM saMsArAbhimukha, caMcala evaM asthira mana jo duHkha ajita kara letA hai, usase mukta hone kA mArga bhI mana se hI prApta hotA hai|" duHkha kI gahana anubhati evaM gaharI pratIti se hI mukti kI khoja prArambha hotI hai| duHkha kA Atyantika bodha hone para vyakti kA usameM rahanA aura jInA asambhava ho jAtA hai / ghara meM lagI Aga ko vyakti apanI khulI A~khoM se bhalIbhA~ti dekha le, jAna le to usakI samagra cetanA usa Aga se bhAga nikalane kA upAya khojane meM saMlagna ho jAtI hai aura vaha upAya khoja letI hai| gaharI anubhUti evaM pratIti se hI upAya nikalatA hai| jisane gahare mana se duHkha kA pratyakSa sAkSAtkAra kara liyA hai to yoga usase mukta hone kA dvAra bana sakatA hai / duHkha se yoga phalita hotA hai| prastuta sandarbha meM, jaina-paramparA kA eka prasiddha evaM hRdayasparzI AkhyAna hai| rAjakumAra mRgAputra ko jaba bhItara bahuta gahare taka yaha pratIti hotI hai ki yaha samagra saMsAra duHkha kI Aga meM jala rahA hai to usakI antarAtmA ekadama chaTapaTA uThatI hai aura duHkha kI usa Aga se bAhara nikalane ke lie usakI samagra cetanA pUrI taraha jAgrata ho jAtI hai| vaha apanI mAtA se vinamra evaM sAgraha nivedana karatA hai--'mA~, mujhe AjJA diijie| janma, jarA aura maraNa kI Aga meM jalate isa saMsAra se maiM AtmA ko pAra le jAnA cAhatA hU~, isase mukta honA cAhatA huuN|"19 duHkha kA yaha Atyantika bodha hI usake lie upAya kI khoja bana gayA; aura, mAtA kI AjJA upalabdha hote hI, vaha rAjakumAra tatkAla chalAMga lagA gayA--yogI banakara duHkha se pAra ho gyaa| saMkSepa meM, yoga eka vidhi hai, duHkha kI Aga se bAhara nikalane ke lie| yoga eka amogha sAdhana hai, duHkha se trANa pAne ke lie| yoga eka naukA hai, duHkha se pAra jAne ke lie| yoga eka yukti hai, duHkha sAgara ko tairakara pAra utarane ke lie| yoga eka tIkSNa kuThAra hai, jIvana kI samasta ApadA-vipadAoM kA samUla unmUlana karane ke lie| du:kha ke sAtha jo manuSya ke jIvana kA saMyoga hai, usase viyukta hone kA nAma hI to yoga hai| yoga ke mAdhyama se prApta manonigraha evaM nirodha hI isa saMsAra ke duHkha se mukta hone kA ekamAtra upAya hai / " mana ke nigraha tathA nirodha se duHkha zAMta ho jAtA hai / 24 yoga se nirodha phalita hotA hai manuSya kA mana caMcala hai, asthira hai-yaha eka nirvivAda tathya hai| yoga caMcala evaM asthira mana ko ekAgra tathA sthira karane kA sarvopari sAdhana hai / vRttiyoM kA nirodha yoga hai| yoga se nirodha phalita hotA hai / 0.0 d
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga aura mana 36 . yoga kI uparyukta paribhASA se spaSTa hai ki caMcalatA mana kA svabhAva nahIM hai| yadi caMcalatA mana kA svabhAva hotA to usake nirodha, nigraha evaM sthiratA kA koI prazna hI nahIM utthtaa| kyoMki svabhAva ko kabhI badalA nahIM jA sktaa| mana kA apanA svabhAva caMcalatA nahIM, sthiratA hai| caMcalatA to Upara kI bAta hai| kamala ke patte para pAnI kitanA caMcala evaM asthira pratIta hotA hai| vaha pratikSaNa yahA~-vahA~ thirakatA rahatA hai| kahIM TikatA aura ThaharatA hI nhiiN| kintu caMcalatA evaM asthiratA kyA pAnI kA apanA nijI svabhAva hai ? gaharAI se dekhA jAe to pAnI to Thaharane ke lie sthiratA khoja rahA hai| usakI caMcalatA, sthiratA khojane ke lie hai| apanA abhIpsita sthAna upalabdha hote hI, vaha sthira ho jaayegaa| isI prakAra mana bhI apanI sthiratA DhUMDhane ke lie caMcala pratIta ho rahA hai, idhara-udhara ur3atA-daur3atA dikhAyI de rahA hai| apanA sthAna milate hI vaha bhI vahIM sthira ho jAyegA, Thahara jaayegaa| kahanA na hogA ki pAnI aura mana kI caMcalatA akAraNa nahIM, sakAraNa hai| pAnI kamala ke patte ke kAraNa caMcala laga rahA hai aura mana vRtti kI cApa evaM vAsanA ke vega se capala pratIta ho rahA hai| mana ke paTala se jyoM hI vRttiyA~ visarjita hotI haiM athavA vRttiyoM kA nirodha aura vAsanA kA visarjana hotA hai, tyoM hI mana apane sthira svabhAva meM A jAtA hai| mana kI vRtti tathA vAsanA jitanI tIvra hogI, mana kA kampana evaM cAMcalya bhI utanA hI tIvra hogA aura mana kI vRtti jitanI zAMta hogI, mana kI caMcalatA kA vega bhI utanA hI zAMta ho jAtA hai| vRtti kI cApa aura vAsanA ke andhe vega se manuSya kA mana caMcala banatA hai, idhara-udhara, Age-pIche tathA Upara-nIce hotA hai| vRtti kA nirodha hone para mana kI caMcalatA svayaM vilIna ho jAtI hai, apane Apa miTa jAtI hai| ghara ke bhItara kamare meM eka dIpaka jala rahA hai| yadi use havA kA jhoMkA na lage to vaha akaMpa-aDola jalatA hai| usakI lau nahIM kNptii| nirvAta sthAna meM dIpaka kI lau akhaNDa rUpa se jalatI hai| kintu havA ke jhoMke se dIpaka kI lau kaMpa jAtI hai, asthira ho jAtI hai| isI prakAra vRtti ke AghAta aura vAsanA ke aMdhe vegoM ke dhakke lagane se manuSya kA mana DAvAMDola ho jAtA hai| yahA~-vahA~, Age-pIche daur3atA-bhAgatA hai| vRttiyoM aura vAsanAoM se mukta mana caMcalatA ke bhaya se bhI mukta ho jAtA hai| jaba taka vRttiyA~ aura vAsanAe~ kSINa nahIM hotI, taba taka mana zAMta evaM sthira nahIM ho sktaa| dIpaka kI lau ko akaMpa evaM sthira hone ke lie vAyu-rahita sthAna cAhie aura mana ko sthira tathA zAMta hone ke lie vRttiyoM kA nirodha aura vAsanAoM kA kSaya nitAnta Avazyaka hai / isI dRSTi se mana kI vRtti ke nirodha ko yoga kahA gayA hai| yoga se hI nirodha phalita hotA hai| manonirodha ke do upAya : abhyAsa aura vairAgya mana kI vRttiyoM ke nirodha ko yoga kahate haiM / abhyAsa aura vairAgya se vRttiyoM kA nirodha hotA hai| jaise eka pahie se gAr3I nahIM cala sakatI aura eka paMkha se pakSI ananta AkAza meM ur3Ana nahIM bhara sakatA; isI prakAra kevala abhyAsa athavA vairAgya ke dvArA mana kI samasta vRttiyoM kA nirodha nahIM ho sktaa| abhyAsa tathA vairAgya donoM se hI mana kI vRttiyoM kA nirodha sambhava hai / vairAgya ke dvArA mana kA bahirmukha-pravAha nivRtta hotA hai aura abhyAsa se vaha Atmonmukha Antarika pravAha meM sthira ho jAtA hai| yogadarzana ke bhASyakAra maharSi vyAsa ne apane yoga-bhASya meM isI tathya ko eka sundara rUpaka ke dvArA spaSTa karate hue kahA hai--"citta eka nadI ke samAna hai, jisameM vRttiyoM kA pravAha bahatA hai| isakI do dhArAe~ haiN| eka dhArA saMsAra sAgara kI ora bahatI hai aura dUsarI kalyANa-sAgara kI or| pUrvajanma meM jina vyaktiyoM ke saMskAra saMsArI viSaya-bhogoM ko bhogane ke rahe haiM, unake mana kI vRttiyoM kI dhArA vigata saMskAroM ke phalasvarUpa duHkha-sukha rUpI viSamamArga se bahatI huI saMsAra-sAgara meM jA milatI hai aura jina vyaktiyoM ne kaivalyArtha AtmasvarUpa kI upalabdhi ke lie kAma kiye haiM; to vigata saMskAroM ke pariNAmasvarUpa unake mana kI vRttiyoM kI dhArA viveka-mArga se bahatI huI kalyANasAgara meM jA milatI hai| viSayAsakta vyaktiyoM kI pahalI dhArA janma se hI khulI rahatI hai aura dUsarI dhArA ko zAstra, guru, dharmAcArya tathA Izvara-cintana kholate haiN| pahalI dhArA ko banda karane ke lie vairAgya kA bA~dha lagAyA jAtA hai aura abhyAsa ke phAvar3oM se dUsarI dhArA kA mArga gaharA khoda kara vRttiyoM ke samasta pravAha ko viveka-srota meM DAla diyA jAtA hai taba prabala vega se vaha sArA pravAha kalyANa-sAgara meM vilIna ho jAtA hai| jaise kisI nadI ke bA~dha se do nahareM nikalatI haiM, to eka nahara meM takhtA DAlakara, usake jala-mArga ko rokakara dUsarI nahara meM jala chor3a dete haiM, to pahalI nahara sUkha jAtI hai, isI taraha abhyAsa tathA vairAgya se du:khadAyI vRttiyoM ko sAMsArika viSayoM se mor3akara kalyANasAgara meM le jAte haiN|"28 CASRO GGRO
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ 40 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : navama khaNDa manorodha ke sandarbha meM, abhyAsa aura vairAgya kA AdhAra yaha hai ki manuSya ke mana meM saMparivartana lAyA jA sakatA hai| mana kI vRttiyoM ko rUpAntarita kiyA jA sakatA hai| abhyAsa aura vairAgya isa bAta kA spaSTa saMketa karate haiM ki vartamAna sthiti meM jaisA manuSya kA mana hai, vaha usase bhinna ho sakatA hai, use parivartita kiyA jA sakatA hai| parivartana se mana kI samUcI sthiti sa~vara-sudhara sakatI hai aura mana meM sthiratA A sakatI hai| vAstava meM, abhyAsa eka prakAra kA AdhyAtmika prazikSaNa hai| manuSya kA mana prazikSaNa kA putalA hai / use jaisA prazikSaNa diyA jAya, vaha vaisA hI ho jAtA hai| bhoga ke prazikSaNa se mana bhogI tathA caMcala aura yoga ke prazikSaNa se mana yogI tathA sthira ho jAtA hai / samatA, satya, brahmacarya, anAsakti, zauca, satya, saMyama, tapa, svAdhyAya, tyAga, vairAgya, jJAna aura dhyAnarUpI sadabhyAsa mana ko rUpAMtarita karane kA eka prazikSaNa hI to hai| jyoM-jyoM saabhyAsa se mana kI sthiratA hotI jAtI hai| tyoM-tyoM prANa, vacana, tana tathA dRSTi meM bhI sthiratA AtI jAtI hai| abhyAsa kA artha hai mana kI sthiratA ke lie yatna krnaa| mana kI sthiratA ke lie bAra-bAra prayAsa karane kA nAma hI abhyAsa hai|" adamya utsAha evaM pUrI AsthA ke sAtha cirakAla taka nirantara prayAsa karane se hI abhyAsa paripuSTa evaM dRr3ha hotA hai|32 abhyAsa ke sAtha vairAgya kA vidhAna mana kI daur3a aura caMcalatA ko rokane ke lie hai| rAga tathA Asakti se mana caMcala hotA hai aura vairAgya tathA anAsakti se mana sthira hotA hai| jaba taka manuSya ke mana meM kucha bhI pAne kA rAga hai, saMsAra kI koI bhI kAmya vastu prApta karane kI vRtti evaM lAlasA hai; taba taka mana sthira nahIM ho sakatA, vaha caMcala hI banA rahegA / vairAgya se kAmya vastu ke prati lolupatA, Asakti evaM tRSNA nahIM rhtii| draSTa (laukika) Anuzravika (alaukika) viSayoM ke prati tRSNA na honA hI to vairAgya hai| vairAgya se mana sthiratA kI sthiti meM pahu~ca jAtA hai| , jJAnayoga: manorodha kA eka amogha sAdhana manorodha evaM manonigraha yoga kA prathama uddezya hai / manonigraha tathA manorodha mAtra kahane athavA jAnane se nahIM ho sktaa| usake lie to cirakAla taka nirantara niSThApUrvaka bahu-AyAmI prayAsa aura aneka upAya karane hote haiN| jaina-yoga kI dRSTi se jJAna manorodha evaM manonigraha kA zreSTha sAdhana hai / vaidika paramparA kI dRSTi se bhI jJAna ko manonigraha tathA manonirodha kA pramukha upAya mAnA gayA hai| maharSi vasiSTha kahate haiM-rAma, yoga aura jJAna manonirodha ke do upAya haiM / citta-vRttiyoM kA nirodha yoga hai aura Atma-svarUpa kI saccI anubhUti jJAna hai|" jaina Agama-bAGamaya meM isa sandarbha meM kezI-gautama kA eka sundara saMvAda hai| kezI svAmI gautama se pUchate haiM-mana kA sAhasika, caMcala aura duSTa ghor3A daur3a rahA hai / gautama ! tuma usa para savAra ho| vaha tumheM unmArga para kyoM nahIM le jAtA ? gautama bole--munivara ! maiMne use jJAna kI lagAma se vaza meM kara liyA hai| mere dvArA niyantrita aura vaza meM kiyA gayA vaha ghor3A aba unmArga para nahIM jAtA, pratyuta mArga para hI calatA hai / prastuta saMvAda meM jJAna ko manonigraha kA zreSTha upAya batAyA gayA hai| jJAna kA artha zAstrIya jJAna nahIM hai| jJAna se abhipreta hai 'sva' kA Atyantika bodha, apanI sattA kA parijJAna, apane astitva kI tIvra anubhati / jJAna kA adhiSThAna zAstra nahIM, AtmA hai| yaha Atma-bodha hI mAnava-jIvana kA sAra hai| kintu yaha Atma-jJAna atyanta kaThina hai| Atma-jJAnI vaha hai, jisakI A~kheM 'sva' kI ora lagI haiM / jIvana meM jo mahAn hai, usakA smaraNa aura jo kSudra hai, usakA vismaraNa-yahI to hai apane astitva kI tIvra anubhUti / vairAgya isI Atma-jJAna kA phala hai / apane astitva ke prati unmukha tathA viSayoM se vimukha hone kA nAma hI uparati (vairAgya) hai| jaba taka sAdhaka ko 'sva' ke astitva kA prabala sAkSAtkAra nahIM hotA, taba taka 'para'-bAhya tattvoM ke prati mana meM Asakti evaM tRSNA banI rahatI hai / Atma-paribodha hote hI sthiti ekadama badala jAtI hai| jo AtmajJAnI hai, vaha virakta hai aura jo virakta hai, vaha AtmajJAnI hai| jJAna manuSya ke anurakta mana ko virakta kara detA hai| isIlie manarUpI madonmatta hAthI ko vaza meM karane ke lie jJAna ko aMkuza kI upamA dI gayI hai| jo 'sva' se anyatra dRSTi nahIM rakhatA hai, vaha 'sva' se anyatra ramatA bhI nahIM hai aura jo 'sva' se anyatra ramatA nahIM hai, vaha 'sva' se anyatra dRSTi bhI nahIM rakhatA hai| 'sva' ke prati anurakti aura 'para' ke prati virakti se mana meM vitRSNA A jAtI hai| phalataH mana kI daur3a banda ho jAtI hai| vaha caMcala nahIM rahatA / tRSNA hI mana ko daur3AtI hai, caMcala banAtI hai| vitRSNA se mana sthira evaM zAMta ho jAtA hai| 0 0
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga aura mana 41 . . dhyAnayoga : manorodha kA prabalatama kAraNa manorodha yoga kA eka viziSTa aMga hai| jaba taka mana kA nirodha nahIM hotA, taba taka sAdhaka ko Ananda upalabdha nahIM ho sktaa| dhyAna manorodha kA prabalatama evaM utkRSTatama sAdhana hai| dhyAna-sAdhanA kI antaryAtrA para calane vAle sAdhaka ko jaba antara se aloka milatA hai, tabhI dhyAna kA AvirbhAva hotA hai / dhyAna kA janma jJAna se hotA hai| dhyAna kA abhiprAya hai-sAdhaka kA cintana ko chor3akara cetanA meM pratiSThita honA / cintana 'para' hai aura cetanA 'sva' hai| cintana se nivRtta hokara cetanA meM sthira honA hI samasta sAdhanAoM kA pramukha dhyeya hai| jisase cintana kiyA jAya, vaha mana hai|42 manuSya ke mana kA cintana aneka viSayoM kI ora calatA hai| mana ke cintana kA pravAha bahumukhI hai / isa bahumukhI cintana ke kAraNa hI manuSya kA mana ekarUpa nahIM raha pAtA / vaha aneka rUpa dhAraNa kara letA hai / isIlie tIrthaMkara mahAvIra ne Aja se paccIsa sau varSa pahale kahA thA : manuSya anekacitta hai| vaha ekacitta nahIM hai| usake bhItara bahuta citta haiM / aura, jisake bhItara bahuta citta haiM, vaha kabhI sthira evaM zAMta nahIM ho sktaa| eka citta kucha kahatA hai to dUsarA citta kucha aura cAhatA hai aura tIsarA citta kucha aura hI kalpanA karatA hai| anekacittatA kA artha hai ki manuSya ke mana meM vRttiyoM, vicAroM, kAmanAoM, vAsanAoM, kalpanAoM aura smRtiyoM kA eka bahuta bar3A jamaghaTa hai| isalie manuSya kA mana khaNDa-khaNDa tathA bikharA-bikharA rahatA hai| isa anekacittatA ke kAraNa hI manuSya kA mana caMcala, asthira, azAMta evaM vyagra rahatA hai| anekacittatA mana ko caMcala karatI hai-asthiratA kI ora le jAtI hai| dhyAna manuSya ko ekacitta banAtA hai / dhyAna kA artha hai ekacittatA / anekacittatA ke kAraNa hI mana ke cintana kA pravAha bahumukhI hotA hai / dhyAna mana ke isa bahumukhI cintana ko ekamukhI karatA hai / dhyAna mana kI bahumukhI cintanadhArA ko eka dizA kI ora mor3a detA hai| mana ke cintana ko eka Alambana para kendrita karanA dhyAna hai|44 mana ke cintana kA eka hI vastu para avasthAna yA ThaharAva dhyAna kahalAtA hai| eka hI dhyeya meM ekatAnatA-cittavRtti kA ekarUpa tathA ekarasa bane rahanA dhyAna kA svarUpa hai| eka viSaya para mana kI avasthiti evaM ekAgratA hI samAdhi hai|40 mana ke isa ekAgra-sannivezana se nirodha phalita hotA hai|44 vastutaH dhyAna kI sAdhanA mana ko dhIre-dhIre vRttiyoM aura viSayoM se zUnya evaM rikta karane kI eka AdhyAtmika prakriyA hai| jyoM-jyoM sAdhaka eka AlaMbana para citta-vRtti ko sthira karane ke lie dhyAna kA abhyAsa karatA hai, tyoM-tyoM mana ke paTala se anya vRttiyA~ vijita hone lagatI haiN| manorodha ke lie mana kA vRttiyoM aura viSayoM se mukta evaM rikta honA Avazyaka hI nahIM, atyanta anivArya evaM aparihArya hai| mana ko vRttiyoM aura viSayoM se zUnya karanA dhyAna-sAdhanA kA carama bindu hai / niviSaya mana dhyAna kI parama sthiti hai| vRtti-zUnya hone para mana kA nirodha ho jAtA hai| manorodha kI phalazruti : AtmasvarUpa kI upalabdhi AtmasvarUpa kI upalabdhi hI yoga kA carama lakSya hai / manuSya kI citta-vRttiyA~ hI bAhya jagata kI vastuoM ko grahaNa karane vAlI aura unameM lipta hone vAlI hotI haiM / yoga-sAdhanA se jyoM-jyoM mana kI vRttiyA~ bahirmukha se antarmukha hotI haiM aura kramazaH unakA nirodha hotA hai, tyoM-tyoM manuSya bAhara se simaTa kara antarjagat meM praviSTa hone lagatA hai aura dhIre-dhIre vaha Atma-svarUpa ke nikaTa-nikaTatara pahuMcatA jAtA hai| vRtti-zUnya mana brahmAkAratA kI sthiti ko prApta kara letA hai, yahI asaMprajJAta samAdhi hai| yoga-darzana ke bhASyakAra maharSi vyAsa ne samAdhi ko hI yoga kahA hai| samAdhi kI avasthA meM pahuMcakara hI citta-vRttiyoM ke pUrNata: nirodha aura paramAtmA se tAdAtmya kI sthiti prApta ho sakatI hai| vRtti-zUnya evaM sthira mana meM AtmasvarUpa ko AvRta karane kI kSamatA hI nahIM raha jaatii| sthira tathA nirmala manarUpI jala meM Atma-darzana hotA hai|" vRttiyoM ke nivRtta hone para uparAga zAMta ho jAtA hai aura AtmA apane svarUpa meM sthita ho jAtA hai|52 citta ke vRttizUnya hote hI AtmA svayaM prakAzita ho uThatI hai| citta-vRtti kA nirodha hone para draSTA-AtmA apane svarUpa meM sthita ho jAtA hai| yoga ke abhyAsa se vaza meM kiyA huA citta jaba AtmA meM sthita ho jAtA hai, tabhI vaha saba kAmanAoM se niHspRha puruSa yogayukta dhyAnayogI kahalAtA hai| jIvana kI yaha vaha sarvocca sthiti hai, jahA~ pahu~cakara, yoga ke abhyAsa dvArA, citta niruddha aura uparAma ko pA letA hai aura jahA~ AtmA ke dvArA hI AtmA svayaM paramAtmasvarUpa AtmA ko pahacAnakara apane Apa meM santuSTa rahatA hai / 56 yoga ke dvArA Atma-sAkSAtkAra karanA parama dharma hai|"
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ 42 zrI puSkaramuni abhinandana grantha : navama khaNDa sandarbha evaM sandarbha sthala 1 cittantaro ayaM bhikkhave mcco|-aNguttr nikAya, 10/21/9 / 2 manasi zete manuSyaH / -uttarAdhyayana cUrNi, 3 / 3 mananAt manuSyaH / 4 matvA kAryANi sIbyantIti manuSyA:-yAska muni, nirukta / 5 mano vai brahmA-go. nA. 3/5/4 / 6 cittameva naronA'nyad |-yogvaasisstth, upazama prakaraNa, 4/20 / 7 mana hI bhItara raca rahA, bhAMta-bhAMta ke rUpa / jaisA mana kA raMga hai, vaisA bAhya svarUpa ||-sNt kabIra 8 teSAM sukhaM zAzvataM netareSAm |-upnissd hai na hi mAnuSAt zreSThataraM hi kiJcit / -maharSi vyAsa 10 mana eva manuSyANAM kAraNaM bandhamokSayoH / -maitrAyaNI AraNyaka, 6/34-3 / 11 manasA mukta :panthA upalabhyate |-yjurvediiy uvvaTa-bhASya / 12 yogazcittavRttinirodhaH / -yoga-sUtra, 1/1 / 13 khaNamettasokkhA, bahukAladukkhA |-uttraadhyyn, 16 / 14 cetomahAnadI ubhayatovAhinI / vahati kalyANAya vahati pApAya ca / -yoga-sUtra, vyAsa-bhASya / 15 yamaniyamAsanaprANAyAmapratyAhAradhAraNAdhyAnasamAdhayo'STAvaGgAni |-yog-suutr, 2/26 / 16 adhyAtma bhAvanA''dhyAnaM, samatA vRttisaMkSayaH / mokSeNa yojanAdyoga eva zreSTho yathottaram // haribhadra, yogabindu, 31 / 17 atha trividhaduHkhasyAtyantanivRttiratyantapuruSArthaH / --maharSi kapila, sAMkhyasUtra, 1 / 18 manasA mukta panthA upalabhyate / -yajurvedIya uvvaTa-bhASya 16 evaM loe palittammi, jarAe maraNeNa ya / appANaM tAraissAmi, tubbhehi aNumanio ||-uttraadhyyn, 16/24 / 20 saMsArottaraNeyuktiryogazabdena kathyate / -yogavAsiSTha, 6-1/33/3 / 21 yogaH sarvavipadvallIvitAne parazuH zitaH / -AcArya hemacandra, yogazAstra, 1/5 / 22 vidyAda duHkha saMyoga-viyogaM yogasaMjJitam / -gItA, 6/23 / 23 saMsArasyosya duHkhasya, sarvopadravadAyinaH / upAya eka evAsti, manasaH svasyanigrahaH // -yogavAsiSTha, 4/35/2 / 24 manovilayamAtreNa, duHkhazAntiravApyate / -yogavAsiSTha, 6/112/6 / 25 (ka) yathA dIponivAtastho neGgate sopamA smRtaa| -gItA, 6/16 / (kha) taharAyAnilarahio, jhANapaIvo vi pajjalaI / -bhAvapAhuDa, 123 / 26 yogazcittavRttinirodhaH / -pAtaMjala yoga-sUtra, 1/2 / 27 abhyAsa-vairAgyAbhyAM tannirodhaH / -yoga-sUtra 1/12 / 28 ceto mahAnadI vahati kalyANAya vahati pApAya ca / -vyAsa-bhASya, yoga-sUtra 1/12 / 26 yathA yathA sadabhyAsAnmanasaH sthiratA bhavet / vAyuvAkkAyadRSTInAM, sthiratA ca tathA-tathA ||-ajnyaat 30 tatra sthitI yatno'bhyAsaH / -pAtaMjala yoga-sUtra, 1 / 31 paunaHpunyena karaNamabhyAsa iti kathyate / --yogavAsiSTha, 6-2/67/43 / 32 (ka) sa tu dIrghakAlanarantaryasatkArAsevito dRDhabhUmiH / -yoga-sUtra, 1/14 / (kha) "sa nizcayena yoktavyo, yogo'nivissnncetsaa|" -gItA, 6/23 / 33 dRSTAnuzravika viSayavitRSNaSya vazIkAra saMjJA vairAgyam |--yogvaasisstth, 1/15/7 / 34 dvau kramau cittanAzAya, yogo jJAnaM ca rAghava! yogAccittavRttinirodho hi, jJAnaM samyagavekSaNam / -yoga vAsiSTha 5/78/8 /
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ yoga aura mana 43 . 35 ayaM sAhasio bhImo, duTThasso paridhAvai / jaMsi goyamamArUDho, kaha teNa na hIrasi / padhAvaMtaM nigiNhAmi, suyarassI samAhiyaM / na me gacchai ummaggaM, maggaM ca paDivajjaI // -uttarAdhyayana, 23/55-56 / 36 nANaM narassa saarN| 37 dukkhena najjai appA / 38 jJAnasya phalaM viratiH / 36 viSayebhyaH parAvRttiH paramoparatihi saa| ---zaMkarAcArya, aparokSAnubhUti 7/2 / 40 NANaM aMkusabhUdaM madonmattassa hathissa / 41 je aNaNNadaMsI se aNaNNArAme, je aNaNNArAme se annnnnndNsii| -tIrthakara mahAvIra, AcArAMga, 1/2/6 / 42 citijjai jeNa taM cittaM / -nandI-cUrNi, 2/13 / 43 aNegacitte khalu ayaM purise / -AcArAMga, 1/3/2 / 44 ekAgra cintAnirodhodhyAnam |-umaasvaati, tattvArtha-sUtra, 6/26 / 45 cittAvatthANamegavatthummi, chaumatthANaM jhANaM / -dhyAnazataka, gAthA 3 / 46 tatra pratyayakatAnatA dhyAnam / -pAtaMjala yoga-sUtra, 3/2 / 47 tatraikaggatA samAdhi / -maharSi kapila, sAMkhyadarzana / 48 egaggasaMnniveseNa nirohaM jaNayai / -uttarAdhyayana, 26/27 / 46 dhyAnaM niviSayaM manaH / ---maharSi kapila, sAMkhyadarzana, 6/25 / 50 manasovRttizUnyasya, brahmAkAratayA sthitiH / sA'samprajJAta nAmAsI, samAdhirityabhidhIyate / / -ajJAta 51 maNasalile thirabhUe, dIsai appA tahA vimale / -tattvasAra 246 / 52 tannivRttAvupazAntarAgaH svasthaH / -maharSi kapila, sAMkhyadarzana, 6/25 / 53 suNNIkammi citte, NUNaM appA payAsei / -ArAdhanAsAra, 74 / 54 tadA draSTuH svarUpe'vasthAnam |-paatNjl yoga-sUtra, 1/3 / 55 yadA viniyataM cittamAtmanyevAvatiSThate / niHspRhaHsarvakAmebhyo, yogayukta sa ucyate / / -gItA, 6 / 56 yatroparamate cittaM, niruddhaM yogasevayA / yatra caivAtmanA''tmAnaM, pazyannAtmani tuSyati / / -gItA, 6/20 / 57 ayaM tu paramodharmo, yadyogenAtmadarzanam / -maharSi manu - ) NANamayavimalasIya salilaM pAUNa bhaviya bhAveNa / bAhijaramaraNaveyaNaDAha vimukkA sivA hoti / / jJAna rUpI vimala, zItala jala ko samyaktva bhAva se pIne se vyAdhi, jarA, mRtyu, vedanA Adi miTa jAte haiM aura mukti kI prApti hotI hai|