Book Title: Vividh Aayamo Me Swarup Darshan
Author(s): Amarmuni
Publisher: Z_Panna_Sammikkhaye_Dhammam_Part_01_003408_HR.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/212369/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vividha AyAmoM meM : svarUpa-darzana caitanya kA mahAsAgara hamAre antar meM ananta-ananta kAla se hiloreM mAratA calA A rahA hai| cetanA ke isa virATa sAgara ko choTe se piNDa meM samAyA huA dekhakara, eka ora Azcarya bhI hotA hai, to dUsarI ora usakI ananta zakti para prasannatA bhii| cetanA kA jo virAT svarUpa hamAre bhItara prakAzamAna hai, vahI svarUpa eka cIMTI aura cIMTI se bhI asaMkhya guNe choTe prANI ke antar meM prakAzita ho rahA hai| vahA~ bhI caitanya kA vahI rUpa chipA huA hai| mahAsAgara ke taTa para jidhara bhI najara uThAkara dekho, udhara hI lahareM macalatI huI diikheNgii| yahI bAta jIvana ke mahAsAgara ke kinAre khar3e hokara dekhane se lagegI ki caitanya ke mahAsAgara meM cAroM ora se asaMkhya-asaMkhya lahareM uchala rahI hai, usakI koI sImA nahIM hai, caitanya ke ananta bhAva isa mahAsAgara meM taraMgita ho rahe haiN| - yaha bAta nahIM hai ki sirpha devatA aura cakravartI ke jIvana meM yA mAnava ke jIvana meM hI cetanA kI ananta dhArAe~ prasphuTita hotI rahatI haiM, balki cIMTI aura macchara jase kSudra jIvoM meM bhI vahI dhArA apane ananta-ananta rUpoM meM bahatI rahatI hai, bhale hI unakI avyakta cetanA ke kAraNa hamArI samajha meM unakA sahI rUpa Ae yA nahIM! kintu jIvana ke avyakta yA kama vikasita hone ke kAraNa cetanA kI dhArAe~ lupta nahIM ho sktii| kisI ke jIvana meM ve dhArAe~ galata rUpa se baha rahI hotI haiM, to kisI ke jIvana meM sahI rUpa meN| dekhanA yaha hai ki ve dhArAe~, ve lahareM, jIvana ke nirmANa meM hAtha ba~TA rahI haiM, use abhyutthAna kI ora le jA rahI haiM yA vinAza tathA patana kI ora ! vinAza, patana aura vidhvaMsa kI ora jo dhArAe~ baha rahI haiM, unake vega ko, unakI dizA ko mor3a denA, nirmANa kI ora lagAnA, yaha hamArI vyakta cetanA kA kAma hai| cetana kI mUla bhAvanA : darzanazAstra ne jo cintana, manana aura anubhava kiyA hai, satya kA jo sAkSAtkAra kiyA hai, usakA nicor3a yahI hai ki antar meM sabakA mUla cetana samAna hai, usameM koI bheda nahIM hai| jo bheda dikhAI detA hai, vaha bAhara ke rUpoM meM hai, bAharI dhArAoM meM hai| bAhara meM jo galata dhArAe~, lahareM uchala rahI haiM, unheM cAhe bhAvanAe~ kaha dIjie, vRttiyA~ yA Adata kaha lIjie, aura bhI hajAra nAma ho sakate haiM, unakA jo pravAha asat kI ora hai, asata rUpa meM jo ve baha rahI haiM, unakA pravAha mor3a denA hai aura mUla antar kI jo pavitra zuddha dhArA hai, usI ke pravAha meM unheM bhI badala denA hai| prANI meM mulataH pA~ca vRttiyA~ pAI jAtI haiM, jo usake bhItara nirantara jAgRta rahatI haiM, halacala macAtI rahatI haiN| caitanya jo hai, vaha eka antarra-tattva hai| vaha na kabhI janma letA hai, na kabhI maratA hai, na kabhI javAna hotA hai, na kabhI buuddh'aa| jaba bUr3hA nahIM hotA, purAnA nahIM hotA, to phira bacapana aura nayApana kA prazna hI nahIM utthtaa| matyu usI kI hotI hai, jo janma letA hai| aura, jo janma letA hai, vaha maratA bhI avazya hai| isa cetana ne kabhI janma dhAraNa nahIM kiyA, yaha sadA jIvita rahatA hai, isIlie isakA nAma jIva hai| jIva kyA hai ? jo sadA jIvita rahe, jIne kI bhAvanA meM rhe| vividha AyAmoM meM : svarUpa darzana 173 Jain Education Interational Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jijIviSA--jIne kI icchA prANimAtra kA svabhAva hai| eka AcArya ne to yahA~ taka kahA hai ki-- "amedhya-madhye kITasya surendrasya suraalye| sadRzI jIvane vAJchA tulyaM mRtyubhayaM dvyoH||" devendra jisake ki eka saMketa para hajAroM hajAra devatA hAtha jor3e khar3e rahate haiM, apAra sukha aura vaibhava jisake caraNoM meM loTatA hai, usameM jo jIne kI lAlasA hai, vahI lAlasA eka gandI morI ke kIr3e meM bhI hai| jo kIr3A gandagI meM kulabulA rahA hai, use yadi cha diyA jAe, cher3a diyA jAe, to vaha bhI bacane ke lie apane zarIra ko saMkucita karane kI ceSTA karatA hai, halacala macAtA hai aura idhara-udhara apanI rakSA ke lie prayatna karatA hai| usameM bhI jIne kI utanI hI tIvra lAlasA hai, jitanI ki devarAja indra meM hai| yoM samajha lIjie ki jIvana jitanA devendra ko priya hai, utanA hI usa kIr3e ko bhI priya hai| jInA svabhAva hai: jInA jIva kA svabhAva hai| Apa aura hama jInA cAhate haiM, saMsAra kA sabase choTe se choTe-prANI-kIr3e-makor3e taka jInA cAhate haiN| koI pUche ki kyoM jInA cAhate haiM ? to uttara yahI hai ki unakA svabhAva hai| koI maratA kyoM hai ? yaha eka prazna ho sakatA hai, bImArI se maratA hai, apaghAta se maratA hai, eksIDeMTa se maratA hai, isake hajAroM uttara ho sakate haiM, hajAroM kAraNa ho sakate haiN| para, jItA kyoM hai, isakA eka hI kAraNa hai ki jInA usakA svabhAva hai, jIvana cAhanA prANI kA lakSaNa hai| lakSaNa kabhI badalatA nhiiN| saMsAra ke samasta prayatna kisalie cala rahe haiM ? majadUra kar3I cilacilAtI dhUpa meM kaThora parizrama kara rahA hai, usase pUcho to kahegA, peTa ke lie? aura peTa kisalie bharanA cAhatA hai ? ise khAlI rahane diyA jAe, to kyA hogA? jIvana kA kyA hogA? yaha hogA ki do-cAra-dasa dina bhUkhe raheM, peTa meM anna-jala nahIM gayA, to duniyA 'rAma nAma sat' kahakara pahu~cA degI usa ghATa para, jahA~ sabakI rAkha ho jAtI hai| matalaba yaha hai ki pratyeka prayatla kA mUla kAraNa yahI jIne kI bhAvanA hai-jijIviSA hai| jIne ke lie saMgharSa karane hote haiM, kaSTa aura dvandva jhelane hote haiM, pIr3A aura yAtanAe~ sahakara bhI koI maranA nahIM caahtaa| idhara-udhara kI kucha samasyAoM se ghabar3Akara AdamI kahatA hai ki mara jAe~ to acchA hai, para, jaba una samasyAoM kA samAdhAna ho jAtA hai, to phira koI nahIM kahatA ki mara jAe~ to ThIka hai| kahAvata hai "mauta mauta pukArane vAlI bur3hiyA ko jaba mauta AtI hai, to par3osI kA ghara batAtI hai|" saMsAra kA yaha ajara-amara siddhAnta hai ki pratyeka prANI cAhe vaha kaSTa meM jItA ho, pIr3AoM meM se gujara rahA ho, yA sUkha aura Ananda meM jIvana bitA rahA ho, donoM ke jIvana kI icchA samAna hai--"sadRzI jIvane vaanychaa|" jijIviSA jIva kA svabhAva hai aura pratyeka prANI isa svabhAva kI sAdhanA kara rahA hai| hamArI sAdhanA isI dRSTikoNa se pallavita huI hai| sAdhanA svarUpa kI hotI hai, svabhAva kI hotI hai| agni kI sAdhanA uSNa rahane kI sAdhanA hai, use zItala rakhane kI yadi koI sAdhanA kare, to vaha bevakUphI hogii| havA kI sAdhanA anavarata calate rahanA hai, use yadi sthira rakhane kI sAdhanA koI kare, to vaha usake svarUpa kI viparIta sAdhanA hogii| hamAre jIvana kI sAdhanA amaratA kI sAdhanA hai, kabhI nahIM marane kI sAdhanA hai, aura hamArA sAdhya bhI amaratA hai| marane kI sAdhanA koI nahIM karatA, cUMki vaha svarUpa nahIM hai, hama svarUpa ke upAsaka haiN| 174 pannA samikkhae dhamma Jain Education Interational Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ amaratA kI upAsanA : bhAratIya darzana kI antima pariNati yahI hai ki tuma apane svarUpa ko samajha lo, basa yahI tumhArI sAdhanA hai| svarUpa ko jaba pahacAna liyA ki amara rahanA, yaha hamArAcaitanya kA svarUpa hai, to amaratA kI sAdhanA prArambha ho jAtI hai| amara rahane ke lie hI hamArI sAdhanA calatI hai, isase Age kahU~ to yaha kaha sakatA hU~ ki jIne ke lie hI hamArI sAdhanA cala rahI hai / Apa kaheMge ki "kyA itane chichale stara para hamArI sAdhanA hai ? sirpha jIne ke lie ?" maiM pUchU -- "yadi jIne ke lie nahIM hai, to kyA marane ke lie hai ?" jInA aura maranA do hI to dRSTiyA~ haiM / maranA galata dRSTi hai, jInA sahI dRSTi hai / maraNa nahIM, for area jIvana ko kendra mAnakara hI sAdhanA kSetra kI samasta sAdhanAe~ calatI haiM / maiM apane Apako kyoM nahIM mAratA ? isIlie ki grAtma-hatyA karanA pApa hai / pApa kyoM hai ? pApa yoM hai, ki vaha svabhAva ke viruddha hai / apane ko mAranA pApa hai, to matalaba yaha huA ki mRtyu hI pApa hai / koI apane Apako 'zUTa' kara le, to usane kisI dUsare kI jAna to nahIM lUTI ? phira Apa guru se pUcheM, to ve kaheMge-yadi dUsare ko mAranA pApa hai, to apane ko mAranA mahApApa hai / zrAtma-hatyA karane vAlA naraka meM jAtA hai| kAnUna se pUcho, to vaha kahegA, yaha aparAdha hai | Atma hatyA kA prayatna karate hue koI pakar3A gayA, to vaha aparAdhI hai, use daNDa milatA hai / koI jI rahA hai, aura vaha pUche ki kyA yaha jInA bhI pApa hai ? to kyA koI kahegA ki hA~, jInA pApa hai ? jInA bhI pApa hai, maranA bhI pApa hai, to phira saMsAra meM dharma kyA raha gayA ? dharma kahatA hai ki na tU mara ! na kisI ko mAra ! basa yahI dharma hai / bhagavAn mahAvIra ne ahiMsA kA udgama bhI isI jijIviSA ke andara se batAyA hai / dazavakAlika meM kahA hai- " save jIvA vi icchanti, tamhA pANivahaM ghoraM jovijaM na marijjiuM / nibhgaMthA vajjayaMti NaM // 6, 11. saMsAra ke samasta prANI jInA cAhate haiM, jIne kI kAmanA, icchA pratyeka prANI ke bhItara vidyamAna hai, maranA koI nahIM cAhatA, isIlie kisI kA vadha karanA, mAranA, pApa hai| matalaba yaha hai ki 'jInA' yaha svarUpa hai aura svarUpa dharma hai / Apa dekheMge ki ahiMsA kA svara kisa bhAvanA se phUTA hai ? jIvita rahane kI bhAvanA se hI na ! hama pratyeka prANI ke prati sahRdaya rahate haiM / sahRdaya kI sAdhanA Akhira kyoM hai ? sabhI prANI eka-dUsare ke prati sahRdaya raheM / paraspara sahRdayatA, prema, karuNA, sahayoga - ye saba hamArI jIvita rahane kI bhAvanA ke hI vikasita rUpa haiM / usI mahAvRkSa kI ye aneka zAkhAe~ haiM / sukha kI bhAvanA : dUsarI bhAvanA - sukha kI bhAvanA hai| hama isa vizvamaMDala kI ananta ananta parikramA kara cuke haiM aura kara rahe haiM, lekina kisalie ? sukha ke lie hI to ! sukha kI bhAvanA aura kAmanA se prerita hokara pratyeka prANI prayatnazIla rahatA hai / niSkarSa yaha hai ki sukha AtmA kA svarUpa hai / svarUpa kI mA~ga, khoja AtmA karatI hai / bhagavAn kA svarUpa varNana karate hue batalAyA gayA hai ki vaha prAnandamaya hai / isake prAge bar3he to kaha diyA ki vaha saccidAnanda rUpa hai / sad cid aura Ananda, yaha eka sarvocca zikhara kI bAta hai| uccatama Ananda kI bhAvanA isake sAtha jur3I hai| isase yaha to hamane samajha hI liyA ki bhagavAn kA svarUpa zrAnandamaya hai, sukhamaya hai / jo usakA svarUpa hai, vahI hamArA svarUpa hai / svarUpa, usakA aura hamArA bhinna nahIM hai / jo bhagavAn kA svarUpa hai, vaha pratyeka prANI kA svarUpa hai / tabhI hama kahate haiM ki pratyeka ghaTa meM bhagavAn kA vAsa hai / jaba taka usa zrAnanda kI upalabdhi nahIM vividha prAyAmoM meM : svarUpa darzana 175 . Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ho jAtI hai, taba taka prANI use pAne ke lie prayatna karatA rahatA hai / yaha bAta dUsarI hai ki jo sukha nahIM hai, use bhI hamane ajJAnavaza sukha kI kalpanA se jor3a liyA hai| dhana-parivAra aura bhoga kA sukha, ajJAna kI kalpanA ke sAtha jur3A hai| para, yaha ajJAna bhI to hamArA hI hai| jJAna hI to viparIta evaM vikRta hone para ajJAna hotA hai| aura jo ajJAna ko samajhatA hai ki yaha 'ajJAna hai' vahI jJAnI hotA hai| Apa a~dhere meM cala rahe haiM, koI khar3A dikhAI diyaa| Apane bhrAnta kalpanA kI, zAyada koI AdamI hai, para jaba prakAza kI koI kiraNa camakI aura Apane dekhA ki yaha prAdamI nahIM, ThUTha hai, to yaha pahale kA ajJAna dUra ho kara jJAna ho gyaa| apanA ajJAna vahI samajha sakatA hai, jo cintaka hai| ajJAna kyA haiviparIta jJAna, yA bhrama ! jJAna kA abhAva ajJAna nahIM hai| vaha ajJAna to jar3a ke pAsa hai, jise kabhI bhI jJAna nahIM ho paataa| cetana ke svabhAva meM yaha ajJAna raha nahIM sktaa| bhale hI jJAna kI gati viparIta cala rahI ho, paranta vaha samaya para ThIka ho sakatI hai| kisI ke pAsa bahuta-sA dhana hai, to vaha dhanI hai, phira usa dhana kA galata upayoga karatA hai, to yaha bAta dUsarI hai, kintu samaya para ThIka upayoga bhI kara sakatA hai| ____ maiM kaha rahA thA ki ajJAnavaza jise sukha samajha liyA hai aura usake pIche daur3a lagA rahe haiM, vaha bhI hamArI tIvra sukhecchA kA vyakta rUpa hai| isIlie eka dina bhagavAna mahAvIra ne kahA thA 'samve pANA suhasAyA, duha pddikuulaa|' -pAcArAMga, 1, 2, 3. bhUmaMDala ke samasta prANI sukha cAhate haiM, sukha unheM priya hai, sukha kI sAdhanA kara rahe haiM, duHkha se katarAte haiN| sukha kA yaha svara kahA~ se AyA? sukha kI kAmanA kyoM jagI hamAre andara ? isIlie na ki sukha hamArA svarUpa hai ? svayaM sukhI rahanA, yahI hamArI sAdhanA hai| Apako koI sukhI dekha kara yaha pUche ki Apa sukhI kyoM haiM ? to kyA uttara hogA ApakA ? zAyada ApakA Temprecara car3ha jAe aura Apa DA~Tate hue kaha uThe ki tumheM isakI kyA par3I ki hama sukhI kyoM haiM ? prasanna kyoM haiM? sukhI nahIM, to kyA duHkhI raheM ? muharramI sUrata banAe baiThe raheM ? saMsAra meM muMha laTakAe ghUmate raheM? yaha jIvana sukha ke lie hai, sukhI aura prasanna rahane ke lie hai| ha~sane aura ha~sAne ke lie hai, rone-cIkhane ke lie nhiiN| sAdhanA meM duHkhAnubhUti kyoM ? kabhI-kabhI hamAre sAdhaka kahate hai ki sukhI rahane kI bAta kucha samajha meM nahIM aatii| maiM pUchatA hU~ ki isameM kyA Apatti hai ? to kahate haiM----"sAdhanA karate-karate to du:kha kA anubhava hotA hai, kaSTa aura pIr3Ae~ hotI haiN|" maiM kahatA hU~, yadi sAdhanA karate hue duHkha kI anabhati jagatI hai, mana khinna hotA hai, to vaha sAdhanA kaisI? aisI du:khamayI sAdhanA se to sAdhanA na karanA hI acchA hai| sAdhanA kA to artha hai-upAsanA ! kintu upAsanA kisakI ? apane svarUpa kI hI na ! lekina svarUpa kyA hai ? Anandamaya / matalaba yaha huA ki sukha kI sAdhanA karate samaya duHkha kA anubhava hotA hai, yaha to galata bAta hai| amRta pIte hue jaharasI kar3avI ghaTa lagatI hai, to yA to amata nahIM hai, yA phira pInA nahIM AyA hai| sAdhanA meM to Ananda aura sukha kI rasadhArA bahanI caahie| jisa sAdhanA ke utsa se sukha kA srota na phUTe, vaha sAdhanA hI kyA? vaha to paravazatA kI sAdhanA hai, jisameM kleza aura pIr3A ke kA~Te cubhate rahate haiN| vaha svataMtra sAdhanA kadApi nahIM hai| jisa sAdhanA meM duHkha kI, udvignatA kI, khinnatA kI anubhUti hotI hai, usase karmoM kI nirjarA kyA hogI, nae karmoM kA baMdha hI hogA? jahA~ mana meM duHkha hai, vahA~ paravazatA hai, jahA~ paravazatA hai, vahA~ bandhana hai / ataH vaha sAdhanA to ulaTe karmabandha kA kAraNa hI bana gii| ataH maiMne kahA ki aisI sAdhanA se, to sAdhanA nahIM karanA acchA hai| pannA samikkhae dhamma Jain Education Intemational Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ zarIra kA duHkha aura kaSTamaya honA eka alaga bAta hai aura mana kA duHkhI honA alaga bAta / sAdhanA zarIra kI nahIM, caitanya kI hotI hai| abhiprAya yaha hai ki yadi zarIra ko kaSTa hotA ho, to bhale hI ho, vaha jar3a hai, kintu caitanya ko kaSTa nahIM honA caahie| AtmA kI prasannatA banI rahanI caahie| maiM to kabhIkabhI kahatA hU~ ki yadi tapasyA karane se AtmA kI prasannatA aura mana kI svasthatA banI rahatI hai, taba to ThIka hai, aura yadi zrAtmA kaSTa pAtI hai, mana ko kleza hotA hai, khinnatA bar3hatI hai, to vaha tapasyA koI kalyANa karane vAlI nahIM hai, sirpha deha-daMDa hai, ajJAna tapa hai| AcAryo ne ThIka hI kahA hai- " so nAma praNasaNa tavo, jeNa maNo'maMgalaM na citeI / jeNa na iMdiyahANI, jeNa ya jogA na hAyaMti / / " saMyama kI sAdhanA isalie kI jAtI hai ki usase grAtmA meM prasannatA jagatI hai / bhAvanAe~ zuddha, pavitra evaM zAnta rahatI haiN| yadi saMyama pAlate hue bhAvanA prazAnta ho, hRdaya kSubdha ho, mana viSaya bhoga ke lie tar3apatA ho, to vaha sAdhanA, eka dhokhA bhara haiN| dhokhA apanI AtmA ke sAtha bhI aura saMsAra ke sAtha bhI, jo tumheM saccA sAdhaka samajha rahA hai / bhagavAn ne batalAyA hai ki jisa sAdhaka kA mana sAdhanA ke rasa meM rama gayA hai, use sAdhanA meM prAnanda AtA hai| zarIra ke kaSToM se usakI AtmA kabhI vicalita nahIM hotI / -yadi kabhI mana caMcala ho bhI gayA, to zIghra hI use punaH zAnta aura samAdhistha kara letA hai / hamAre kucha sAdhaka yaha bhI kahate haiM ki sAdhanA meM pahale duHkha hotA hai aura bAda meM sukha ! kintu yaha to bAjArU bhASA hai| yaha nirI saudebAjI kI bAta hai ki kucha duHkha saho to phira sukha mile| jisa sAdhanA ke Adi meM hI duHkha hai, kaSTa hai, usake madhya meM aura anta meM sukha kahA~ se janma legA ? yaha sAdhanA kI sahI vyAkhyA nahIM / sAdhanA to vaha hai, jisake Adi meM bhI sukha aura prasannatA svAgata ke lie khar3I rahe, prAnanda kI lahareM uchalatI mileM, aura madhya meM bhI sukha tathA anta meM bhI sukha / vAstava meM sAdhaka ke sAmane daihika kaSTa, kaSTa nahIM hote, unheM miTAne ke lie usakI sAdhanA bhI nahIM hotI / sAdhanA hotI hai, AtmA kI AdhyAtmika prasannatA aura sahaja zrAnanda ke lie / eka bAra kI bAta hai / vanavAsa ke samaya yudhiSThira dhyAna-magna baiThe the / dhyAna se uThe to draupadI ne kahA--"dharmarAja ! Apa bhagavAn kA itanA bhajana karate haiM, itanI dera dhyAna baiThe rahate haiM, phira unase kahate kyoM nahIM ki ve ina kaSToM ko dUra kara deM / kitane varSa se vanavana bhaTaka rahe haiM, kahIM kaThora nukIle pattharoM para rAta gujaratI hai, to kahIM kaMkaroM meM dhUla meM / kabhI pyAsa ke mAre galA sUkha jAtA hai, to kabhI bhUkha se peTa meM bala par3ane lagate haiM / bhagavAn se kahate kyoM nahIM ki ina saMkaToM kA ke anta kara DAleM / " dharmarAja ne kahA--"pAMcAlI ! maiM bhagavAn kA bhajana isalie nahIM karatA ki vaha hamAre kaSToM meM hAtha baTAe~ / yaha to saudebAjI huii| maiM to sirpha zrAnanda ke lie bhajana karatA huuN| usake cintana se hI mere mana ko prasannatA milatI hai| jo prAnanda mujhe cAhie, to binA mA~ge hI mila jAtA hai / ataH isake atirikta aura kucha mA~gane ke lie maiM bhajana nahIM karatA / " sAdhanA kA yaha ucca Adarza hai ki vaha jisa svarUpa kI sAdhanA karatA hai, vaha svarUpa Anandamaya hai, usase jIvana meM sahaja sukha kA pramRta-nirjhara phUTa par3atA hai, cAroM ora prasannatA chA jAtI haiM / sukha kI isa sAdhanA se ahiMsA kA yaha svara dar3ha hotA hai, ki tuma svayaM bhI sukhI raho aura dUsaroM ko bhI sukhI rahane do| itanA hI nahIM, apanI zakti aura sAdhanoM se dUsaroM ko bhI sukhI banAyo / sva aura para ke sukha kI sAdhanA hI apane grAnanda-svarUpa kI saccI ArAdhanA hai| jo svayaM hI muharramI sUrata banAe rahatA hai, vaha dUsaroM ko kyA khuza rakhegA ? svayaM vividha AyAmoM meM : svarUpa darzana 177 . Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ke jIvana ko hI jo bhAra ke rUpa meM Dho rahA hai, vaha saMsAra ko jIne kA kyA sambala degA? isIlie sAdhanA antarmukhI honI caahie| svayaM jIe~, aura dUsaroM ko jIne deM, svayaM khuza raheM aura dUsaroM ko khuza rahane deN| kisI kI khuzI aura prasannatA ko lUTane kI koziza na kreN| svatantratA kI bhAvanA : . AtmA kI tIsarI bhAvanA, svatantratA kI bhAvanA hai| yaha bAta to hama yuga-yuga se sunate Ae haiM ki koI bhI AtmA bandhana nahIM caahtii| vizva meM bandhana aura mukti kI lar3AI sirpha sAdhanA ke kSetra meM hI nahIM, balki jIvana ke hara eka kSetra meM cala rahI hai| koI bhI vyakti gulAma rahanA nahIM caahtaa| hara koI svatantra rahanA pasanda karatA hai| eka deza, dUsare deza kI gulAmI aura adhikAra meM nahIM rahanA caahtaa| eka jAti, dUsarI jAti ke dabAba meM rahanA pasanda nahIM krtii| AjAdI aura gulAmI ke sAtha yaha bhI bAta samajha lenA Avazyaka hai ki hamArI bhAvanAe~ arthAt manuSya kI bhAvanAe~ gulAmI aura muhabbata ke dAyare meM, bilakula alaga-alaga hai| jabataka patra ke dila meM pitA ke prati prema aura bhakti hai, jabataka bhAI kA bhAI ke prati prema hai, tabataka vaha usakI sevA aura minnateM karane ko taiyAra rahatA hai| kabhI usake mana meM isa taraha kI kalpanA nahIM uThatI ki maiM kisI kI gulAmI kara rahA huuN| kintu jaba prema kA sambandha TUTa jAtA hai, to vaha eka bAta bhI usakI nahIM mAnanA caahtaa| hara bAta ko vaha gulAmI kI daSTi se dekhane laga jAtA hai| pati-patnI meM jaba taka prema hai, donoM eka-dUsare kI hajAra. hajAra sevAe~ karane ko taiyAra rahate haiM, para patnI ke mana meM bhI jaba yaha A gayA ki pati mujhe gulAma samajhatA hai, apanI dAsI samajhatA hai, to vaha bhI akar3a jAtI hai| usake lie apanA balidAna nahIM kara sktii| gulAmI kI anubhati ke sAtha hI usakI svatantratA samApta ho jAtI hai aura svatantratA ko koI bhI prANI kisI bhI mUlya para khonA nahIM caahtaa|| hamAre yahA~ mAnava sabhyatA ke Adiyuga kA prasaMga AtA hai| bharata aura bAhubalI sage bhAI the, bar3A prema thA donoM meN| bAhubalI hara kSaNa bharata kI sevA meM rahate the, unakA sammAna karate the aura unheM prANoM se bhI adhika cAhate the| para, jaba bharata cakravartI banate haiM aura bAhubalI ko kahalAte ha ki Ayo, hamArI sevA karo, baphAdArI kI zapatha lo! to bAhubaNI kahate haiM, merA to bhAI ke sAtha prema kA sambandha calA hI AyA hai, bhAI kI sevA meM sadA hI tatpara rahA hU~, kintu aba yaha nayI bAta kyA A gaI ? bhAI ke nAte maiM hajAra sevA kara sakatA haiM unakI! hAtha joDe unakI sevA meM dinarAta khaDA raha sakatA hai, para yadi vaha galAmasevaka ke nAte mujhe bulAnA cAhate haiM, to, bhAI to kyA, maiM apane bApa kI bhI sevA karanA svIkAra nahIM kruuNgaa| basa, yuddha zurU ho gayA aura jo kucha huA, vaha Apako mAlUma hI hai| usane apanI svatantratA nahIM tyaagii| anta meM vijaya prApta karake bhI jaba dekhA ki vAstava meM bharata ko cakravartI honA hai, to jIte hue sAmrAjya ko bhI lAta mArakara cala par3e, svataMtracetA muni ho ge| svatantratA : prAtmA kA svabhAva hai : abhiprAya yaha hai ki hara prAtmA meM svatantra rahane kI vatti bar3I prabala hai| prema ke vaza vaha kisI kA sevaka ho sakatA hai, para gulAma bana kara kisI ke bandhana meM nahIM rahanA caahtaa| kyoM nahIM rahanA cAhatA? isakA bhI yahI eka uttara hai ki svatantratA prAtmA kA svabhAva hai, svarUpa hai aura usakA adhikAra hai| svatantratA hamArA janmasiddha adhikAra hai, yaha nArA bhAratIya saMskRti kA nArA hai, dharma aura saMskRti kA svara hai| eka jar3a padArtha ko Apa kisI DibiyA meM banda karake rakha dIjie, vaha hajAra varSa taka bhI banda rahegA, to bhI koI halacala nahIM macAegA, AjAdI ke lie saMgharSa nahIM karegA, kintu yadi kisI kSudrakAya cUhe ko bhI piMjar3e meM DAla diyA jAe, to vaha bhI chUTane ke lie pannA samikkhae dhamma Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ chaTapaTAne laga jAtA hai| do kSaNa meM hI vaha uchala kada macAne laga jAtA hai / isase yaha spaSTa hotA hai ki svatantra rahanA prAtmA kA, cetana kA svabhAva hai| svabhAva se viparIta vaha kabhI nahIM jA sktii| hama sAdhanA ke dvArA mukti kI bAta kyoM karate haiM ? mokSa kI apekSA bAhara meM svarga kI mohakatA adhika hai, bhogavilAsa hai, vahA~ aizvarya kA bhaNDAra hai| phira bhI svarga ke lie nahIM, kintu mukti ke lie hI hama sAdhanA kyoM karate haiM ? mokSa meM to apsarAe~ bhI nahIM haiM, natya-gAyana bhI nahIM hai ? bAta yaha hai ki yaha bhautika sukha bhI AtmA kA bandhana hI hai| deha bhI bandhana hai, kAma, krodha, mamatA Adi bhI bandhana hai, vikAra aura vAsanA bhI bandhana hai aura AtmA ina saba bandhanoM se mukta honA cAhatI hai ? bhautika pralobhanoM aura lAlasAoM ke bIca hamArI AjAdI daba gaI hai| sukha-suvidhAoM se jIvana paMgu ho gayA hai, ina sabase mukta honA hI hamArI AjAdI kI lar3AI kA dhyeya hai| isIlie hamArI sAdhanA mukti ke lie saMgharSa kara rahI hai| mukti hamArA svabhAva hai, svarUpa hai| vahA~ kisI kA kisI taraha kA bandhana nahIM, kisI kI gulAmI nhiiN| prAcArya jinadAsa ne kahA hai.---'na anno prANAyavvoM tU dUsaroM para anuzAsana mata kr| Adeza mata claa| apanA kAma svayaM kara / jaisA tujhe dUsaroM kA Adeza aura zAsana apriya lagatA hai, vaise hI dUsaroM ko bhI terA zAsana apriya lagatA hai| koI kisI ke hukuma meM, gulAmI meM rahanA pasanda nahIM krtaa| - kucha loga amIrI ke madhura-svapcoM meM rahate haiN| pAnI pilAne ke lie naukara, khAnA khilAne ke lie bhI naukara, kapar3e pahanAne ke lie bhI naukara, maiMne yahA~ taka dekhA hai ki yadi jUte pahanane haiM, taba bhI naukara ke binA nahIM pahane jaate| yaha ijjata hai yA gulAmI ? yadi yaha ijjata hai bhI to kisa kAma kI hai yaha ijjata, jahA~ manuSya dUsaroM ke adhIna hokara rahatA hai| Aja kA mAnava svatantratA kI bAta karatA hai, para vaha dina pratidina yaMtroM kA gulAma hotA jA rahA hai| yaMtroM ke binA usakA jIvana paMgu ho gayA hai| vijJAna kA vikAsa avazya huA hai, jIvana ke lie usakA upayoga bhI hai, para jIvana ko ekadama usake adhIna to nahIM kara denA cAhie? idhara hama svatantratA kI bAta karate haiM aura udhara parAzrita hote cale jA rahe haiM ! anna Adi Avazyaka vastuoM ke mAmale meM bhI deza Aja paramukhApekSI ho rahA hai| Aja hamArA rASTriya cintana ina saba paravazatAoM ko tor3ane ke lie prayatnazIla hai| kyoMki use svatantra rahanA hai, kisI kA gulAma nahIM rahanA hai, rAjanItika AjAdI, sAmAjika AjAdI aura Arthika AjAdI tathA ina sabake Upara aMta meM AdhyAtmika AjAdI-hamAre mahAn Adarza hai| hameM isI ora bar3hanA hai, apane svatantratA rUpa nija svarUpa kI ora jAnA hai| jijJAsA: cetana kA dharma: cauthI vRtti hai-jijJAsA kii| jJAna pAne kI icchA hI jijJAsA hai, sukha aura svatantratA kI bhAvanA kI taraha yaha bhI naisargika bhAvanA hai| caitanya kA lakSaNa hI jJAna hai| 'jIvo uvayoga-lakkhaNo bhagavAna mahAvIra kI vANI hai ki jIva kA svarUpa jJAnamaya hai| isake do kadama aura Age bar3hakara, yahA~ taka kaha diyA gayA hai ki jo jJAtA hai, vahI prAtmA hai, jo AtmA hai, vahI jJAtA hai--'je AyA se vinAyA, je vinAyA se praayaa|' vaidika paramparA meM bhI yahI svara mukharita huA-'prajJAnaM brhm|' matalaba yaha ki jJAna prAtmA se koI alaga vastu nahIM hai, "jo cetana hai, vahI jJAna hai aura jo jJAna hai, vahIM cetana hai|" choTe-choTe bacce jaba koI cIja dekhate haiM, pUchate rahate haiM ki yaha kyA hai ? vaha kyA hai? hara bAta para unake praznoM kI jhaDI lagI rahatI hai| Apa bhale uttara dete-dete taMga A jAe~, para vaha pUchatA-pUchatA nahIM thakatA, kabhI nahIM thakatA ! vaha sRSTi kA samasta jJAna apane andara meM bhara lenA cAhatA hai, saba-kucha jAna lenA cAhatA hai| vaha aisA kyoM karatA hai ? jAnane kI itanI utkaNThA usameM kyoM jaga par3I hai ? isakA mUla kAraNa yahI hai ki jAnanA vividha AyAmoM meM : svarUpa darzana 176 Page #8 -------------------------------------------------------------------------- ________________ usakA svabhAva hai| jijJAsA prANimAtra kA dharma hai| bhUkha laganA jaise zarIra kA svabhAva hai, vaise hI jJAna kI bhUkha jaganA, prAtmA kA svabhAva hai / kisI bhI anajAnI naI cIja ko dekha-sunakara hamAre mastiSka meM sahaja hI kyA ? kyoM ? kisalie?' ke prazna khar3e ho jAte haiN| hama usa naI vastu ko, anajAnI cIja ko jAnanA cAhate haiN| jaba taka jAna nahIM lete, mana ko zAnti nahIM ho pAtI, samAdhAna nahIM ho paataa| tAtparya yaha hai ki jaba taka jijJAsA jIvita hai, taba taka hI hamArA jIvana hai / jaba anna se aruci huI, bhUkha samApta huI, to samajha lIjie aba TikaTa buka ho gayA hai, agalI yAtrA zurU hone ko hai / jyoM hI nitya naye-naye praznoM ko jAnane kI vRtti samApta hotI hai, tyoM hI jJAna kA daravAjA banda ho jAtA hai, jIvana kI pragati aura unnati ruka jAtI hai, prAtmA ajJAna-tamas meM ThokareM khAne laga jAtI hai, vikAsa avaruddha ho jAtA hai| jAnane kI yaha vRtti bacce meM bhI rahatI hai, yuvaka meM bhI jagatI hai aura br3hoM meM bhI hotI hai| hara eka hRdaya meM yaha vRtti jagatI rahatI hai| vaha jo dekhatA hai, sunatA hai usakA vizleSaNa karanA cAhatA hai| usakA orachora jAnanA cAhatA hai, binA jAne usakI tRpti nahIM hotii| jijJAsA : jJAna kA bhaMDAra : Agama meM hama par3hate haiM ki gaNadhara gautama ne amuka vastu dekhI, amuka bAta sunI, to mana meM saMzaya paidA huA, kutuhala paidA humA--'jAya saMsae, jAya kouhle|' aura saMzaya kA samAdhAna karane turanta bhagavAna mahAvIra ke caraNoM meM pahu~ca jAte haiM aura pahu~cate hI prazna kara dete haiM ki--"kahameyaM bhante !'--"bhagavan ! yaha bAta kaise hai ? isameM satya kyA hai ?" gautama gaNadhara ke praznoM kA vizAla krama hI jaina sAhitya aura darzana ke vikAsa kI sudIrtha paramparA hai| maiM kabhI-kabhI socatA hU~, 'mahAn Agama vAGamaya meM se yadi gautama ke praznottara evaM saMvAda nikAla die jAe~, to phira pAgama sAhitya meM vizeSa kucha raha nahIM jaaegaa|' yoropa ke aMgrejI sAhitya meM jo sthAna zeksapiyara Adi ke sAhitya kA hai, saMskRta-sAhitya meM jo sthAna kAlidAsa Adi ke sAhitya kA hai, jaitAgamoM meM ina sabase kahIM bar3ha kara sthAna gautama ke dArzanika evaM dhArmika parisaMvAdoM kA hai| gautama ke prazna aura saMvAda jaina AgamoM kI AtmA hai| prazna haiM isa sAhitya ko preraNA kA srota kyA hai ? kahA~ se uThatI hai isake nirmANa kI taraMga? gautama kI jijJAsA se, saMzaya se| jo saMzaya jJAnAbhimukha hotA hai, vaha barA nahIM hotaa| pUrva aura pazcima ke aneka dArzanika darzana kI utpatti aura vikAsa saMzaya se hI mAnate haiN| kyA? kaise? kisalie? yaha darzana ke vikAsa ke mala sUtra haiN| yahI sUtra vijJAna ke bhI janaka hai| bhAratIya vicAraka ne to yahA~ taka kaha diyA 'nahi saMzayamanAruhya naro bhadrANi pazyati' saMzaya kie binA manuSya kalyANa ke darzana hI nahIM kara sktaa| purAne AcArya granthoM kA nirmANa karate samaya sabase prathama usakI pRSTabhUmi, jijJAsA para khar3I karate haiM-'prayAto dharma-jijJAsA'---aba dharma kI jijJAsA, jAnane kI icchA prArambha kI jAtI hai| isa prakAra darzana aura dharma ke sAhitya kA nirmANa huA hai jijJAsA se| sirpha sAhitya ke vikAsa kI hI bAta maiM nahIM karatA, mAnavajAti kA vikAsa bhI jijJAsA ke AdhAra para hI huaA hai / jijJAsA ne hI murkha ko vidvAna banAyA hai, ajJAnI ko jJAna diyA hai| hara eka AtmA meM jijJAsA paidA hotI hai, vaha usakA samAdhAna cAhatI hai aura vikAsa karatI jAtI hai| bAta yaha hai ki sukha kI icchA aura svatantratA kI bhAvanA kI taraha, jijJAsA bhI, AtmA kI sahaja bhAvanA hai, svabhAva hai, usase kisI ko rokA nahIM jA sktaa| rokanA galata hai| jijJAsA aura usake samAdhAna kI paraMparA nirantara pravahamAna rahanI caahie| 'pratyeka prANI Izvara hai : pA~cavI bhAvanA--prabhutA kI hai| pratyeka prANI cAhatA hai ki saMsAra meM vaha svAmI banakara rahe, Izvara banakara rhe| ki prAtmA ko jaba paramAtmA mAnA gayA hai, Izvara kA pannA samikkhae dhamma Jain Education Interational Page #9 -------------------------------------------------------------------------- ________________ rUpa mAnA gayA hai, to isakA matalaba yahI huyA ki vaha apane Izvaratva ko vikasita karanA cAhatA hai| Izvara kA artha hI hai svAmI, samartha aura prabhu ! isalie prabhutA cAhanA, koI galata bAta nahIM hai, yaha to grAtmA kA svabhAva hai| ghara meM eka baccA hai, AjAdI se rahatA hai, rAjA banakara rahatA hai, vaha bhI jaba dekhatA hai ki ghara meM usakA apamAna kiyA jA rahA hai, usakI bAta sunI nahIM jAtI hai, to vaha tilamilA uThatA hai, usakA 'muDa' bigar3a jAtA hai| bahU bhI ghara meM jaba AtI hai aura dekhatI hai ki isa ghara meM use sammAna nahIM mila rahA hai, sAsa, sasura Adi use dAsI kI taraha samajha rahe haiM, to vizAla aizvarya hote hue bhI vaha ghara usake lie 'naraka' ke samAna bana jAtA hai| vaha yahI kahegI "dhana ko kyA cATaM ? jahA~ sammAna nahIM, vahA~ jInA kaisA? sukha kaisA?" sahasra-dhArA-sAdhanA : sAdhanA kI pavitra srotasvinI sahasradhArA ke rUpa meM bahatI rahI hai| jIvana ko yadi hama eka kheta ke rUpa meM dekheM, to usameM hajAroM-hajAra kyAriyA~ haiM, hajAroM-hajAra nAliyA~ haiM, hajAroM-hajAra per3a-paudhe haiM, unheM sarasabja rakhane ke lie sAdhanA kI hajAroM-hajAra dhArAe~ bahatI rahanI cAhie~, unake zItala madhura jala kA sparza jIvana ke kheta meM satata hotA rahanA caahie| jisa prakAra khetI meM kabhI eka hI cIja nahIM boI jAtI, saikar3oM-hajAroM prakAra ke bIja boe jAte haiM, sarvAMga khetI kI jAtI hai, usI prakAra jIvana kI sAdhanA kabhI ekAMgI nahIM hotI, vaha sarvAMgINa hotI hai| hamArI AtmA kA svarUpa ananta guNAtmaka hai| prAcArya mAghanandI ne isa sambandha meM kahA hai---"anantaguNasvarUpo'ham"--yaha AtmA ananta guNoM kA akSaya koSa hai| yaha bAta kahane para bhI jaba dArzanika prAcArya ko lagA ki abhI bAta parI kara nahIM sakA hU~, AtmasvarUpa kA paricaya pUrNarUpeNa nahIM de sakA hU~, to unhoMne uparyukta sUtra ko parivardhana ke sAtha punaH duharAyA--- "anantAnantaguNasvarUpo'ham" -~~-ananta hI nahIM, ananta-ananta guNoM kA samavAya hai, yaha aatmaa| ananta ko ananta se guNana karane para anantAnanta hotA hai| jIvana kI sarvAga sundaratA : ananta ko ananta bAra duharAne kA samaya na Apake pAsa hai aura na mere pAsa / isa jIvana meM kyA, ananta janmoM taka prayatna karane para bhI hama usake ananta svarUpa ko duharA nahIM skte| tathApi yaha abhISTa hai ki jIvana jo anantAnanta guNoM kA samavAya hai, aneka rUpoM meM usakI sarvAMga sundaratA prasphuTita honI cAhie, usake vibhinna aMgoM kA vikAsa honA caahie| agara jIvana kA vikAsa ekAMgI rahA, jIvana meM kisI eka hI guNa kA vikAsa kara liyA aura anya gaNoM kI upekSA kara dI gaI, to vaha vikAsa, vastutaH vikAsa nahIM hogA, usase to jIvana beDola evaM anagar3ha ho jaaegaa| ___ kalpanA kIjie, koI aisA vyakti Apake sAmane Ae, jisakI A~kheM bahuta sundara hai, tejasvI haiM, para nAka bar3I beDola hai, to kyA vaha A~kha kI sundaratA Apake mana ko acchI lagegI? kisI AdamI ke hAtha sundara hai, kintu para beDola ha, kisI kA mukha sundara hai, kintu hAtha-paira kurUpa aura beDaula haiM, to isa prakAra kI sundaratA, koI sundaratA nahIM hotii| sundaratA vahI mana ko bhAtI hai, A~khoM ko suhAtI hai, jo sarvAMga sundara hotI hai| jaba samasta avayavoM kA, aMgopAMgoM kA ucita rUpa se nirmANa aura vikAsa hotA hai, tabhI vaha sundaratA sundaratA kahalAtI hai| vividha AyAmoM meM : svarUpa darzana 181 Jain Education Intemational Page #10 -------------------------------------------------------------------------- ________________ jisa prakAra tana kI sarvAMga sundaratA apekSita hotI hai, usI prakAra jIvana kI bhI sarvAMga sundaratA apekSita hai| jIvana kA rUpa bhI sarvAMga sundara honA caahie| vaha jIvana hI kyA, jisakA eka koNa sundara ho aura anya hajAroM-lAkhoM koNa asundara tathA abhadra hoN| eka manuSya hai, sevA bahuta karatA hai, rAta-dina sevA meM juTA rahatA hai, sevA ke pIche khAnA-pInA saba kucha bhalA detA hai, para jaba bolatA hai, to kaDavA jahara! sunanevAloM ke jala jAte haiN| vicAra kIjie, vaha sevA kisa kAma kI huI ? kucha loga vANI se bolate haiM, to aisA lagatA hai ki dUdha meM cInI ghola rahe haiM, bahuta mIThe, zItala, ziSTa aura sundara / kintu, hRdaya meM dekho to, sarvanAza kI kaicI cala rahI hotI haiM, barbAda kara dene kI prArA mazIna cala rahI hotI hai| kisI bhole-bhAle garIba kA minaToM meM hI saba-kucha sApha kara DAlate haiN| to, bhalA yaha mIThI vANI bhI kisa kAma kI? / bAta yaha hai ki karma ke sAtha mana bhI sundara honA cAhie, vANI bhI sundara honI caahie| mana, vANI aura karma kA samyak santulana honA cAhie, tabhI unameM sarvAMgINatA pAegI aura ve sundara lgeNge| tInoM kA samanvaya hI jIvana kI sundaratA hai aura tInoM kA vaiSamya jIvana kI kurUpatA hai| namratA aura saralatA : eka sajjana haiM, bar3e hI vinamra! kabhI garma nahIM hote, U~ce nahIM bolate / lAkha kar3avI bAta kaha lIjie, haMsate hI cale jAe~ge, para haMsate-haMsate AkhirI dAva aisA lagAe~ge ki sAmane vAlA cAroM khAne citta ! bar3I kuTilatA, dhUrtatA bharI rahatI hai unake mana meN| namnatA, kuTilatA chipAne kA eka kavaca mAtra hai, dhone kI TaTTI hai ! usa namra vyakti ko Apa kyA kaheMge--cItA hai, dhUrta hai ! cUMki Apa jAnate haiM---- "namana namana meM pharka hai, saba sarikhA mata jAna / dagAbAja dUnA nameM, cItA, cora, kamAna / / " ___ kevala jhuka jAnA koI namratA nahIM hai| zikAra ko dekha kara cItA bhI jhukatA hai, mAlika ko jagA dekhakara cora bhI jhuka jhuka kara chu dara kI taraha kinAre-kinAre nikala jAtA hai aura kamAna (dhanuSa) bhI tIra pheMkane se pahale itanA jhukatA hai ki duharA ho jAtA hai / para kyA vaha namratA hai, vaha koI sadguNa hai ? 'jI nahIM !' mujhase pahale hI Apa nirNaya de rahe haiM ki 'nahIM', kyoMki vaha ekAMgI vinamratA hai, usake sAtha mana kI saralatA nahIM hai, hRdaya kI pavitratA nahIM hai / ekAMgI vizeSatA, sadguNa nahIM ho sakatI, sarvAMga vaiziSTaya hI sadguNa kA rUpa le pAtA hai| eka bUMda : eka pravAha: Apa kaheMge ki jIvana meM samagratA AnI cAhie, yaha bAta to ThIka hai, para eka sAtha hI yaha samagratA, saMpUrNatA kaise A sakatI hai ? samagra guNoM ko eka sAtha kaise apanA sakate haiM ? maiM mAnatA hai, yaha eka samasyA hai, kAphI bar3I samasyA hai| yadi gaMgA ke samace pravAha ko eka hI cullU meM bharanA cAheM, to nahIM bhara sakate, sumeru ko eka hI hAtha se uThAkara tolanA cAheM, to yaha asambhava hai| eka hI chalAMga meM yadi samudra ko lAMghane kA prayatna karate haiM, to yaha eka buddhibhrama hI kahA jaaegaa| para bAta yaha hai ki ekAMza grahaNa ke sAtha hamArI buddhi usa eka aMza meM hI kendrita nahIM honI cAhie, sarvAMza grahaNa kA udAtta dhyeya hamAre sAmane rahanA caahie| hameM bUda meM hI baMda nahIM ho jAnA hai, sumeru kI talahaTI ke eka patthara para hI samAdhistha nahIM ho jAnA hai| hAtha meM cAhe eka bUMda hai para hamArI dRSTi gaMgA ke sampUrNa pravAha para hai, pairoM ke nIce sirpha eka phuTa bhUmi hai, kintu hamArI kalpanA sumeru kI coTI ko chU rahI hai, to maiM mAnatA hU~ ki yaha ekAMza grahaNa, sarvAMza grahaNa kI hI eka prakriyA hai| 182 pannA samikkhae dhamma Jain Education Intemational Page #11 -------------------------------------------------------------------------- ________________ ataH jIvana kI, dharma kI evaM satya kI sarvAMgatA ko sparza karane kA vyApaka evaM samyak dRSTikoNa hamAre pAsa honA caahie| koI bhI eka guNa ho, usake samyak-vikAsa meM Apa cAhe jitane guNoM kA rUpa nikhAra sakate haiN| hara guNa ananta svarUpa hai| ataH Apa eka guNa ke sahAre aneka guNoM ko dhIre-dhIre jIvana meM abhivyakta kara sakate haiN| sarala-bhAva kI namratA eka divya guNa hai| ahiMsA : namratA kA eka rUpaH / hiMsA bhI namratA kA hI eka rUpa haiN| mana kI komalatA hRdaya kI pavitratA, vANI kI madhuratA, ye saba namratA ke hI svarUpa hai ! mana kI pavitratA ke binA namratA adhUrI hai, vANI kI madhuratA ke binA namratA laMgar3I hai| yadi mata meM komalatA aura saralatA nahIM hai, to dikhAU namratA rAkSasI kA-sA beDaula rUpa hai| ataH ye saba guNa milakara hI to ahiMsA kA pAvana rUpa lete hai| komalatA aura madhuratA ke binA ahiMsA kA astitva hI kyA? sRSTi ke samasta caitanya ke sAtha jaba taka prAtmAnubhUti nahIM jagatI, taba taka ahiMsA ke vikAsa kA avasara hI kahA~ hai ? vaiyaktika cetanA jaba samaSTigata cetanA ke sAtha ekAkAra hotI hai, to mAnava mana sneha, saralatA evaM komalatA se sarAbora ho jAtA hai, aura yahI to ahiMsA kA samagrarUpa hai, sarvAMgINa vikAsa hai| vyakti jaba apane se Upara uThakara samaSTi ke sAtha aikyAnubhUti karane lagatA hai-- 'Ayatule payAsu'--- arthAt sabako Atma-tulya samajhane kA sUtra jaba jIvana meM sAkAra hone lagatA hai, taba ahiMsA apane samagra rUpoM ke sAtha vikAsa pAtI hai| ___ ahiMsA ke sambandha meM yaha eka bar3I bhrAnti hai ki vaha sAdhu-saMtoM ke jIvana kA Adarza hotI hai, gRhastha jIvana meM usakA vikAsa nahIM ho sakatA! kiMtu merA vicAra hai ki ahiMsA ke vikAsa aura prayoga kI saMbhAvanA jitanI gRhastha-jIvana meM, pArivArikajIvana meM hai, utanI anyatra kahIM hai hI nhiiN| pArivArika bhUmikA para koI bhAI-bahana hai, koI pitA-putra hai, koI mA~-beTI hai, koI sAsa-bahU hai, koI pati-patnI hai| ina sAre sambandhoM kI bhASA pArivArika evaM sAmAjika bhASA hai| kahA jA sakatA hai ki isa bhASA meM rAga hai, moha hai, ataH isameM baMdhana bhI hai| parantu merI dRSTi kucha aura hai| rAga bhASA meM nahIM, bhAvanA meM hotA hai, baMdhana dRSTi meM hotA hai| yadi inhIM zabdoM ke sAtha hamArI cetanA kA virAT svarUpa jur3A hanA ho. hamArI samaSTigata cetanA kA spaMdana inameM ho. to ye hI udAtta prema. aura vAtsalya ke paricAyaka ho sakate haiN| inhIM zabdoM ke nAda meM kartavya kI udAtta pukAra aura preraNA sunI jA sakatI hai| naMdI sUtra meM jahA~ tIyaMkaroM kI stuti kI gaI hai, vahA~ bhAva vibhora zabdoM meM kahA gayA hai--'jayai jagapiyAmaho bhayavaM"---jagat ke pitAmaha bhagavAn kI jaya ho| bhagavAn ko jagata kA pitAmaha arthAt dAdA kahA hai| isa zabda ke sAtha vAtsalya kI kitanI ujjvala dhArA hai| ziSya ke lie 'vatsa' (putra) zabda kA prayoga AgamoM meM aneka sthAna para hotA rahA hai, kyA isa zabda meM kahIM rAga kI gandha hai ? nahIM, ina zabdoM ke sAtha pArivArika-cetanA kA udAttIkaraNa huA hai, pArivArika-bhAva virAT artha meM prayukta huA hai| manaSya jAti ko virAsata : maiM mAnatA hU~, manuSya jAti bhAgyazAlI hai, jisameM pArivArika cetanA kA vikAsa hai| anya kauna-sI jAti evaM yoni hai, jahA~ pArivArika bhAva hai ? eka-dUsare ke prati samarpita hone kA saMkalpa hai ? naraka meM asaMkhya-asaMkhya nAraka bhare par3e haiN| eka pIr3A se rotA hai, to dUsarA dUra khar3A dekha rahA hotA hai| koI kisI ko sAMtvanA dene vAlA nahIM, koI kisI ke A~sU poMchane vAlA nhiiN| eka prakAra kI ApAdhApI, lUTa-khasoTa, yahI to naraka kI vividha AyAmoM meM : svarUpa darzana 183 Page #12 -------------------------------------------------------------------------- ________________ kahAnI hai| jisa jIvana meM isa prakAra kI ApAdhApI hotI hai, use hama yahA~ dharatI para bhI to naraka hI kahate haiN| jahA~ kisI ke duHkha-sukha se kisI ko koI lagAba nahIM, vahA~ pArivArika bhAva kA kucha bhI spandana sambhava hai ? pazu-pakSiyoM kI jAti meM to parivAra kI koI kalpanA hI nahIM, thor3A-bahuta hai to kucha kAla taka kA mAtRtva bhAva jarUra mila jAtA hai, para usameM bhI udAtta cetanA kI sphuraNA aura vikAsa nahIM hai| deva yonI ko hama sukha-bhoga kI yoni mAnate haiM, vahA~ bhI kahA~ hai pArivArikatA ? vahA~ pitRtva evaM mAtRtva to kucha hai hI nahIM, pati-patnI jarUra hote haiM, patnI ke lie saMgharSa bhI hote haiM, parantu pati-patnI kA dAmpatya-bhAva ke rUpa meM, jo udAra bhAva hai, kartavya aura dAyitva kA, jo uccatama Adarza hai, vaha to nahIM hai deva yoni meM ? zAririka babhakSA aura moha kI eka tar3apa ke sivA aura hai kyA devatAoM meM? anya kI deviyoM ko curAnA, upabhoga karanA aura phira yoMhI kahIM chor3a denaa| kucha deva to isI mano roga ke zikAra hai| isalie maiM manuSya-jAti ko hI eka zreSTha aura bhAgyazAlI jAti mAnatA hU~, jisameM virAT pArivArika-cetanA kA vikAsa huA hai, sneha evaM sadbhAva ke amRta-srota bahe haiM, udAtta-sAtvika saMbaMdhoM ke sudRr3ha prAdhAra bane haiM, tathA samarpaNa kA pavitra saMkalpa jagA hai| pArivArika bhAvanA kA vikAsa : bhagavAn RSabhadeva ko hama vartamAna cAla mAnava-sabhyatA ke yuga kA Adi-puruSa mAnate haiN| kisalie? isIlie ki unhoMne vyaSTi kendrita mAnava-jAti ko samaSTigata cetanA se pUrNa kiyA, manuSya ko parivAra-kendrita rahanA sikhAyA, use sAmAjika kartavya evaM dAyitva kA bodha diyaa| bhagavAn RSabhadeva ke pUrva ke yuga meM vyakti to the, kintu parivAra nahIM thaa| yadi do prANiyoM ke sahavAsa ko aura unase utpanna yugala saMtAna ko hI parivAra kahanA cAheM. to bhale kaheM, para nizcaya hI usameM pArivArikatA nahIM thii| parivAra kA bhAva nahIM thaa| ve yagala pati-patnI ke rUpa meM nahIM, balki nara-nArI ke rUpa meM hI eka-dUsare ke nikaTa Ate the| zArIrika vAsanA ke sivA unameM aura koI prAtmIya sambandha nahIM thaa| ve sukha-duHkha ke sAthI nahIM the, pArasparika uttaradAyitva kI bhAvanA unameM nahIM thii| unameM cetanA kA UrvIkaraNa nahIM huA thaa| vaha cetanA bikharI huI, TUTa huI thI aura thI apane Apa meM simaTI huii| bhagavAn RSabhadeva ne hI usa vyakti kendrita cetanA ko samaSTi ke kendra kI ora mor3A, kartavya aura uttaradAyitva kA saMkalpa jagAyA, eka-dUsare kI sukhaduHkhAtmaka anubhUti kA sparza unheM krvaayaa| kahanA cAhie, nirapekSa mAnasa ko saMvedanazIla banAyA, vyaktigata hRdaya ko sAmAjikatA ke sUtra meM jodd'aa| isalie jaina saMskRti unheM-- "prajApatiH" kaha kara pukAratI hai, prathama rASTra nirmAtA aura dharma kA Adi kA kahakara unakA abhinandana karatI hai| bhagavAna RSabhadeva ne jisa pArivArika cetanA kA vikAsa kiyA thA, vaha eka taraha ahiMsA aura maitrI kA hI vikAsa thaa| yaha maiM mAnatA hai ki pArivArika cetanA meM rAga aura moha kI vRtti jaga jAtI hai. hamArA sneha aura prema vaiyaktika AdhAra para khar3A ho jAtA hai, kintu phira bhI itanA to mAnanA hI hogA ki usake tala meM to ahiMsA kI sUkSma bhAvanA kahIM-na-kahIM avazya milegI, karuNA aura maitrI kI koI-na-koI bhINa dhArA bahatI huI avazya lakSya meM aaegii| palAyanavAdI manovRtti : pArivArika cetanA meM mujhe ahiMsA aura karuNA kI jhalaka dikhAI detI hai, samarpaNa aura sevA kA Adarza nikharatA huaA lagatA hai| prAcIna bhAratIya samAja-vyavasthA meM cAra 184 pannA samikkhae dhamma Jain Education Interational Page #13 -------------------------------------------------------------------------- ________________ prakAra ke RNa kI carcA milatI hai / ' kahA jAtA hai ki pratyeka manuSya paidA hote hI ye cAroM taraha ke RNa apane sAtha lekara pAtA hai| deva RNa--(devatAoM kA RNa) RSi RNa (RSiyoM kA RNa) pitR RNa (pUrvajoM kA RNa) aura manuSya RNa (parivAra, samAja va rASTra ke manuSyoM kA RNa) / ___RNa kA artha yahI hai ki manuSya janma lete hI sAmAjika evaM pArivArika kartavya va uttaradAyittva ke sAtha ba~dha jAtA hai| manuSya RNa kA spaSTa matalaba yaha hai ki manuSya kA manuSya ke prati eka svAbhAvika sahakAra va dAyitva hotA hai, eka kartavya kI jimmedArI hotI hai, jisase vaha kabhI bhI kisI bhI sthiti meM bhAga nahIM sktaa| yadi usa RNa ko binA cukAe bhAgatA hai, to vaha sAmAjika aparAdha hai, eka natika corI hai| isa vicAra kI pratidhvani jaina prAcArya umAsvAti ke zabdoM meM bhI guja rahI haiM-"parasparopagraho jIvAnAm" pratyeka prANI eka dUsare-prANI se upakRta hotA hai, usakA prAdhAra va Azraya prApta karatA hai| yaha prAkRtika niyama hai| jaba hama kisI kA upakAra lete haiM, to use cukAne kI bhI jimmedArI hamAre Upara pAtI hai| yaha AdAna-pratidAna kI sahaja vRtti hI manuSya kI pArivArikatA evaM sAmAjikatA kA mUla kendra hai| usake samasta kartavyoM, tathA dharmAcaraNoM kA AdhAra hai| yadi koI isa pArivArika evaM sAmAjika bhAvanA ko, ekAnta moha tathA rAga kI durgandha batAkara, usase dUra bhAgane kI bAta kahatA hai, to maiM use palAyanavAdI manovatti kheNgaa| yaha sirpha uthalA hA ekAMgI ciMtana hai| vaha vikAsa prApta mAnava-jAti ko pUnaH atIta ke gahAmAnava kI ora khIMcane kA eka daSprayatna mAtra hai| yadi pArivArika rAga aura moha se bhAganA hI ucita hotA, to bhagavAn RSabhadeva svayaM pahala karake pArivArika vyavasthA kI nIMva kyoM DAlate? yadyapi vivAha ko Aja taka kisI ne adhyAtma-sAdhanA kA rUpa nahIM diyA, kintu dharma-sAdhanA kA eka sahAyaka kAraNa avazya mAnA hai| gRhasthAzrama ko sAdhu-jIvana kA AdhAra kyoM batAyA hai ? isalie ki usameM manuSya kI samAjika cetanA sahasrarUpa hokara vikasita hotI hai| manuSya ne kevala vAsanA pUrti ke lie hI vivAha nahIM kiyaa| vaha to ApakI cAla bhASA ke anusAra kahIM bhI karUpa meM kara sakatA thA, kintu isa vRtti ko bhagavAna na asAmAjika batAyA, mahA pApa kA rUpa diyA, aura patI-pantI sambandha ko eka udAtta netika Adarza ke rUpa meM maanaa| isa sambandha meM eka bAta aura batA dUM ki jaina-prAcAra-darzana ne para-strI ke prati rAga ko apavitna evaM anucita rAga mAnA hai, jabaki sva-strI ke rAga ko ucita, jIvana-sahAyakaH rAga ke rUpa meM liyA hai| yaha bAta isalie mahattva kI hai, cUMki jaina-darzana ko logoM ne ekAnta rutu vairAgiyoM kA darzana samajha liyA hai| kacha loga ise bhagor3oM kA darzana kahate hai| jisakA matalaba hai ki ghara-bAra-parivAra chor3akara jaMgala meM bhAga jaao|| yaha eka bhrAnti hai, mahaja galata samajha hai| jaina-darzana, jisakA prANa ahiMsA hai, manuSya ko sAmAjika, pArivArika aura rASTriya Adarza kI bAta sikhAtA hai, karuNA, sevA, samarpaNa kA saMdeza detA hai| naitika jimmedArI aura kartavya ko nibhAne kI bAta kahatA hai| maiMne prArambha meM hI Apako batAyA ki pratyeka vicAra ke hajAroM-hajAra pahalU haiM, ananta rUpa hai| jaba taka usake sarvAMga ciMtana kA dvAra nahIM khulegA, usake sampUrNa rUpa ko samajhane kI dRSTi nahIM jagegI, taba taka hama hajAroM-hajAra bAra jaina-kula meM janma lekara bhI jainatva kA mUla sparza nahIM kara paaeNge| kA uttarakAlInoM meM tIna nideva mizraNa aura pitA kinta Tree meM cAra RNa mAne jAte the jaimA ullekha prApta hai RNaM ha vai jAyate yo'sti| sa jAyamAno eva devebhya RSibhyaH pitRbhyo manuSyebhyaH---zatapaya brAhmaNa, 1, 7, 2, 1. vividha AyAmoM meM : svarUpa darzana Jain Education Intemational Page #14 -------------------------------------------------------------------------- ________________ cAra bhAvanAe~: jaina dharma meM cAra bhAvanAoM kI vizeSa carcA AtI hai| prAcArya umAsvAti ne, jinhoMne jaina-darzana ko sarvaprathama sUtra rUpa meM prastuta kiyA, cAra bhAvanAoM ko vyavasthita rUpa meM gUMthA hai| bIja rUpa meM AgamoM meM ve bhAvanAe yatra-tatra aMkurita huI thI, kintu umAsvAti ne unheM eka dhAge meM pirokara sarvaprathama puSpahAra kA sundara rUpa diyaa| prAcArya amitagati ne unhI ko abhyarthanA ke eka zloka meM isa prakAra grathita kiyA hai-- "sattveSu maitrI guNiSu pramodaM, kliSTeSu jIveSu kRpAparatvam / mAdhyasthyabhAvaM viparItavRttI, sadA mamAtmA vidadhAtu deva // " maiM samajhatA hU~, sampUrNa jaina-sahitya meM se yadi yaha eka zloka hI aAkhira taka hamAre pAsa bacA rahe, to saba kucha bacA rhegaa| sasveSu maitrIma--yaha eka aisA Adarza hai, jisakA svara veda, upaniSad, pAgama aura piTaka-sarvatra gUMja rahA hai| maitrI-bhAvanA mana kI vRttiyoM kA bahuta hI udAtta rUpa hai, pratyeka prANI ke sAtha mitratA kI kalpanA hI nahIM, apitu usakI saccI anubhUti karanA, usake prati ekAtmabhAva tathA tAdAtmya sambandha sthApita karanA, vAstava meM caitanya kI eka virATa anubhUti hai| merA to vizvAsa hai ki yadi maitrI-bhAvanA kA pUrNa vikAsa mAnava meM ho sake, to phira yaha vizva hI usake lie svarga kA nandana kAnana bana jaae| jisa prakAra mitra ke ghara meM hama aura hamAre ghara meM mitra nirbhaya, aura niHsaMkoca bhAva se sahaja sneha aura sadbhAvanApUrNa vyavahAra karate haiM, usI prakAra samasta vizva ko bhI hama paraspara mitra ke ghara ke rUpa meM dekheN| kahIM bhaya, saMkoca evaM AtaMka kI lahara nahIM ho / kitanI sukhada aura udAtta bhAvanA hai yaha ! vyakti-vyakti meM maitrI ho, parivAra-parivAra meM maitrI ho, samAja-samAja tathA rASTra-rASTra meM maitrI ho, to phira Aja kI jitanI samasyAe~ haiM, ve saba nirmUla ho sakatI haiN| mAra-kATa, dhokhA-ghar3I aura lUTa-khasoTa se lekara paramANuzastroM taka kI vibhISikA isI eka bhAvanA se samApta ho sakatI hai| guNiSu pramodam--dUsarI bhAvanA kA svarUpa hai guNIjanoM ke prati pramoda ! kisI kI acchI bAta dekhakara, usakI vizeSatA aura guNa dekhakara kabhI-kabhI hamAre mana meM eka ajJAta lalaka, harSAnubhUti hotI hai, hRdaya meM Ananda kI eka lahara-sI uThatI hai, basa yaha Ananda evaM harSa kI lahara hI pramoda-bhAvanA hai| kintu isa prakAra kI anubhUti ke avasara jIvana meM bahuta hI kama pAte haiM. aisA mujhe lagatA hai| manuSya kI sabase bar3I durghalatA yahI hai ki vaha dUsaroM kI burAI meM bahuta rasa letA hai| IrSyA aura DAha kA putalA hotA hai| dUsare kisI kA utkarSa dekhatA hai, to jala uThatA hai| par3ausI ko sukhI dekhatA hai, to svayaM becaina ho jAtA hai| apane se bar3hakara kisI ne kucha satkarma kara dikhAyA, to basa use vyaMga, tAnA Adi ke cuTIle zabdoM se bIMdha DAlane kI koziza karate haiN| jIvana kI yaha bar3I viSama sthiti hai| manuSya kA mana, jaba dekho taba IrSyA, DAha, pratispardhA meM jalatA rahatA hai| aisI sthiti meM guNIjanoM ke prati pramoda bhAva ho, to kaise ho? IrSyA kI Aga kabhI-kabhI itanI vikarAla ho jAtI hai ki manuSya apane bhAI aura putra ke utkarSa ko bhI phUTI A~khoM nahIM dekha sktaa| eka aise pitA ko maiMne dekhA hai, jo apane putra kI unnati se jalA-bhunA rahatA thaa| punna bar3A pratibhAzAlI aura teja thA, pitA ke saba vyApAra ko saMbhAla hI nahIM rahA thA, balki usako kAphI bar3hA bhI rahA thaa| milanasAra itanA ki jo bhI loga pAte, saba use hI pUchate / seThajI baiThe hote, taba bhI 156 pannA samikkhae dhamma Jain Education Intemational Page #15 -------------------------------------------------------------------------- ________________ pUchate--vaha kahA~ hai ? basa seTha jala uThatA-"jo bhI Ate haiM, pUchate haiM . . . . . . . . vaha kahA~ hai| kala kA janmA chokarA, Aja bana gayA setth| mujhe koI pUchatA hI nhiiN| seTha to maiM hU~, usakA bApa huuN|" __maiM samajhatA hU~, yaha pIr3A, yaha manovyathA eka pitA kI hI nahIM, Aja aneka pitA aura putroM kI yahI vyathA hai, bhAI-bhAI kI bhI yahI pIr3A hai| isI pIr3A se pati-patnI bhI kasakate rahate haiM aura ar3osI-par3osI bhI isI darda ke marIja hote haiN| IrSyA aura jalana Aja rASTriya bImArI hI kyA, antarrASTriya bImArI bana gaI hai| aura isIlie koI sukhI evaM zAMta nahIM hai| __isa bImArI ke upacAra kA yahI eka mArga hai ki hama pramoda bhAvanA kA abhyAsa kreN| jahA~ kahIM bhI guNa hai, vizeSatA hai, use sApha cazme se dekheN| vyakti, jAti, dharma, sampradAya aura rASTra kA cazmA utAra kara use kevala guNa-dRSTi se dekheM, usakA sahI mUlyAMkana kareM aura guNa kA Adara kareM! yaha nizcita samajhie ki Apa yadi svayaM AdarasammAna pAnA cAhate hai, to dUsaroM ko bhI Adara aura sammAna diijie| apane guNoM kI prazaMsA cAhate haiM, to auroM ke guNoM kI bhI prazaMsA kIjie! maitrI evaM pramoda bhAvanA kA vikAsa, mana meM prasannatA, nirbhayatA evaM AnaMda kA saMcAra karatA hai| kliSTeSu jIveSu kRpAparatvam--tIsarI bhAvanA karuNA hai| karuNA mana kI komala vRtti hai, duHkhI aura pIr3ita prANI ke prati sahaja anukampA, mAnavIya saMvedanA jaga uThatI hai aura hama usake prati sahAnubhUti kA hAtha bar3hAte haiN| karuNA manuSya kI sAmAjikatA kA mUla AdhAra hai| ahiMsA, sevA, sahayoga, vinamratA Adi hajAroM rUpa isake ho sakake haiM aura una sabakA vikAsa karanA hI jIvana ko pUrNatA kI ora le jAnA hai| mAdhyasthabhAvaM viparItavRttau--mAdhyastha-bhAvanA mana kI eka taTastha sthiti hai / jIvana, jIvana hai| jIvana meM koI kisI kA virodha bhI kara sakatA hai, koI kisI ke pratikUla bhI ho sakatA hai, aisI sthiti meM kSubdha na honA mAdhyastha-bhAvanA hai| isI prakAra asaphalatA kI sthiti meM manuSya kA utsAha nirAzA meM na badale, mana utpIDita na ho aura moha-kSobha ke vikalpoM se mana parAsta na ho, yaha bhI mAdhyastha-bhAvanA kA suphala hai| jIvana ko sarvAMga sundara banAne ke lie usakA sarvAMgINa vikAsa karanA Avazyaka hai| jIvana meM samasta sadguNoM kA udbhava aura pallavana kie binA mAnavatA ke madhuratama phala nahIM prApta ho skte| kisI bhI eka sadguNa ko lekara aura usake jitane bhI srota haiM, jitane bhI aMga hai, una sabakA vikAsa karake hI usameM pUrNatA aura samagratA kA nikhAra pA sakatA hai| jaina-darzana hI kyA, samasta bhAratIya darzanoM kA yaha siddhAnta hai-eka meM aneka aura aneka meM eka / kisI bhI eka guNa ko lekara usake ananta' guNoM kA vikAsa kiyA jA sakatA hai| udAharaNa maiMne Apake samakSa prastuta kiyA hai ki ahiMsA kA eka guNa hI jIvana ke samagra guNoM kA mUla bana sakatA hai| vinamratA, madhuratA, komalatA, maitrI evaM pramoda bhAvanA, karuNA aura mAdhyasthavRtti ye saba bhI ahiMsA ke hI aMga hai| ahiMsA kA saMpUrNa vikAsa tabhI ho pAegA, jaba jIvana meM ukta sadvRttiyoM kA samyak vikAsa hogaa| tabhI hamArI sAdhanA, jo sahasradhArA ke rUpa meM bahatI rahI hai, samagra sAdhanA bana sakatI hai aura jIvana tathA jagat ke samasta paripAryoM ko pariplAvita kara sakatI hai| vividha prAyAnoM meM : svarUpa darzana 187 Jain Education Interational