Vadnagar no Nagar Jain Sangh

Author(s): Amrutlal M Bhojak
Publisher: Z_Mahavir_Jain_Vidyalay_Suvarna_Mahotsav_Granth_Part_1_012002.pdf and Mahavir_Jain_Vidyalay_Suvarna_
Catalog link: https://jainqq.org/explore/230220/1

Page #1

વડનગરનો. નાગર જૈન સંઘ
૫૦ અમૃતલાલ મોહનલાલ ભોજક
વનગરમાં નાગરવિણુંકોનો જૈન સંધ હતો એમ જેના આધારે જાણી શકાય છે તે વડનગરનો નાગર જૈન સંઘ તરફથી વિક્રમના ૧૮મા શતકમાં નારાયણપુર(નરના રાજસ્થાન)સ્થિત તપાગચ્છીય આચાર્ય શ્રીવિજયપ્રભસરિઝ પ્રત્યે લખાયેલો એક અપ્રસિદ્ધ વિજ્ઞપ્રિલેખ અહીં મુખ્યતયા આપવામાં આવ્યો છે. સાથે સાથે એક ચિત્ર કલ્પસૂત્રની અપ્રસિદ્ધ પ્રાપ્તિ પણ આ લેખમાં આપી છે. આ કલ્પસૂત્ર પણ વડનગરના નાગરશ્રેષ્ઠીએ લખાવેલું છે.
પ્રસ્તુતને પૂરક થાય તેવી કેટલીક સામગ્રી મારા જોવામાં આવી. તેથી વડનગર નાગરગચ્છ નાગરવણિકજ્ઞાતિ વગેરે માટે પ્રાસંગિક જણાવીને ઉપર્યુક્ત વિજ્ઞપ્રિલેખ તથા પ્રશસ્તિ આપવી ઉચિત માની છે.
૧. નાગરનાતિ ાને તેના સંપ્રદાય વષે પ્રાચીન-અર્વાચીન જૈન જૈન સાહિત્યનું ચીવટપૂર્વક અન્વેષણ કરીને તયા મારે વહીવંચાનાં પ્રાચીન સમયનાં જે ઓળિયાં મળે છે તે અને તેવા જ પ્રકારની અન્ય સામગ્રીના અભ્યાસને અંતે જ પૂરો પ્રકાશ પાડી શકાય. આ પ્રકારના અન્વેષણમાં નાગરજ્ઞાતિની ઉત્પત્તિ, તેનો વ્યવસાય, નિવાસસ્થળો, સંપ્રદાયો, સંપદાચપરિવતનો અને તેનાં કારણો વગેરે બાબતોને લગતી ઘણી સામગ્રી મળવાનો સંભવ રહે. અને તે સામગ્રી એક લેખરૂપે રજૂ કરી શકાય કે એક ગ્રંથરૂપે? તેનું સ્પષ્ટીકરણ સંપૂર્ણ અન્વેષણના અંતે જ થઈ શકે, આવું અન્વેષણ્ લાંબો સમય માર્ગે, જે મારા માટે મુક્ત છે, તેથી અહીં અભિપ્રેત વસ્તુને મુખ્ય રાખી અભ્યાસિયર્ગને કંઈક ઉપયોગી થાય તેવી આનુષંગિક હકીકતો પરિમિત માત્રામાં જ આપી શકયો છું. અર્થાત્ અહીં íિર્દષ્ટ હકીકતોને પ્રક હોય તેવી વિશેષ સામી મળવાનો સંપૂર્ણ અવકાશ હોયા હતાં સમયાલાષને લીધે મેં મર્યાદા નિશ્ચિત કરી છે. ૨ અજમેર-ફુલેરા રેલમાર્ગમાં ‘ નરૈના ’ રેલ્વેસ્ટેશન છે.
3 આ સામગ્રી એકત્રિત કરવા માટે મેં જે સંદર્ભગ્રંથો જોયા તેનો ઉલ્લેખ યથાસ્થાને આવશે જ,
તે સિવાયના ખીન્ન સંદર્ભગ્રંથો છે તે મેં જોયા નથી, તેનાં મુખ્ય બે કારણો છે : એક તો સમય વિશેષ થાય, અને બીજું, મારા સંક્ષિપ્ત અવોકનથી નોંધેલી હકીકતો આ લેખના નિર્દેશ્ચન ટોક હોક પ્રમાણમાં પુરા થશે તે છે. ા કારી બીં નોંધેલી હકીકતો સિવાયની પ્રસિદ્ધ કે અપ્રસિદ્ધ હકીકતો અપાઈ ન હોય તે બદલ તન્હોને દરગુજર કરવા વિનંતિ કરું છું.

Page #2

૮૦ શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય સુવર્ણ મહોત્સવ રથ
વડનગર : ભારતનાં પ્રાચીનતમ નગરોની ગણનામાં આવતું વડનગર ઉત્તર ગુજરાતમાં આવેલું છે. મહેસાણા જંકશનથી તારંગાહીલ જતા રેલમાર્ગમાં વડનગર રેલવે સ્ટેશન છે. આનંદપુર, વૃદ્ધનગર, ચમત્કારપુર, મદનપુર વગેરે તેનાં પ્રાચીન નામો મળે. પ્રાચીન સમયમાં વડનગરનું એક નામ
અર્કસ્થલી પણ હતું, આ નામ અપજ્ઞાત છે, ઘણું સૂર્યમંદિરો હોવાને કારણે કદાચ તે અર્કસ્થલીના નામે ઓળખાતું હશે ! અનેક પ્રાચીન ગ્રંથોમાં આનંદપુરના ઉલ્લેખો પ્રચુર માત્રામાં ઉપલબ્ધ થાય છે. તેથી કહી શકાય કે તે સમયમાં આનંદપુર તેની આજુબાજુના વિશાળ પ્રદેશમાં પોતાનું આગવું વૈશિષ્ટ્રય ધરાવતું મહાનગર હતું. ટૂંકમાં જણાવવાનું એટલું જ કે વર્તમાન સમયમાં એક મોટા ગામ જેવું લાગતું આજનું વડનગર પ્રાચીન કાળમાં શ્રી-સરસ્વતીના ધામ સમું મહાનગર હતું.
નાગરગચ્છ જેમ કેટલાક ગચ્છોનાં નામ તેમનો જે સ્થળમાં ઉભવ થયો હોય તેની સાથે જોડાયેલાં છે તેમ કેટલીક વાર નૂતનગચ્છના આચાર્ય અને તેમની સાથેના શ્રમણવર્ગની પૂર્વાવસ્થાનાં જે જે કુળો હોય તે કુળોની સાથે પણ ગચ્છનું નામ જોડવામાં આવતું. દા૦ ત૭, પલ્લીવાલગચ્છ, ખયતાગ, નાગરગચ્છ વગેરે. “નાગરગચ્છના આદ્યાચાર્ય નાગરવેશીય હોવા જોઈએ અને પ્રારંભમાં તેમના શિષ્યવર્ગમાં તેમ જ ઉપાસક વર્ગમાં અન્યવંશીય શિષ્ય-ઉપાસકવર્ગની અપેક્ષાએ નાગરવંશીય વ્યક્તિઓનું પ્રાચર્ય વિશેષ હશે” આ અનુમાન અસંગત નહીં લેખાય. નાગરગચ્છના આધાચાર્ય નાગરબ્રાહ્મણકુળના કે નાગરવણિકકુળના હતા ? આ સંબંધમાં વિશેષ હકીકતો ન મળે ત્યાં સુધી નિશ્ચયાત્મક કહી શકાય તેમ
૪ “સુણામે પણ – viઢપુર માર્જી, મદ્વાચ ગાઢપુરં !સન્મતિજ્ઞાનપીઠ-આગરા-દ્વારા પ્રકાશિત
“ભા- સમન્વિત નિશીથરાત્ર’ વિભાગ ૩, પૃ૦ ૧૯૨. આ ઉલ્લેખ અને આ પાદટીપમાં “ સંખડી ’નો
ઉલેખ ડૉશ્રી ભોગીલાલ જ૦ સાંડેસરાએ તેમના જૈન આગમ સાહિત્યમાં ગુજરાત' નામક ગ્રંથમાં નોંધ્યા છે. છે આ ઉલ્લેખો ચત્રતત્ર પ્રસિદ્ધ થયેલા છે. તેમાંનો એક અલ્પજ્ઞાત ઉલ્લેખ અહીં નોંધ્યું છે. વર્તમાન સમયમાં પ્રતિવર્ષ
કાર્તિક શુકલ પૂર્ણિમાને દિવસે સરસ્વતીઝનના મહિમાને લક્ષીને સિદ્ધપુર(માતૃગયા)માં જે લાખ ઉપરાંત માનવમેદનીનો મેળો ભરાય છે તેની પ્રાચીનતા સૂચવતા ઉલલેખમાં પણ આનંદપુરનું પ્રાધાન્ય જણાવ્યું છે. આ ઉલલેખનો સંકેત “બૃહકલ્પસૂત્રના ભાગ્ય’માં છે અને તેનું સ્પષ્ટીકરણ બૃહતકપસૂત્રની ચૂર્ણિ(અપ્રકાશિત)માં અને તદનુસાર ટીકામાં પણ છે. આ ચૂર્ણપાઠનું અવતરણ મારા ગુરુ વિદ્વર્ય મુનિયુગલ ગુરુ-શિષ્ય શ્રી ચતુરવિજયજીપુણ્યવિજયજી દ્વારા સંપાદિત “સનિર્યુક્તિ-ભાગ-ટીકોપેત બૃહકપત્ર' (વિભાગ ૩)ના પૃ૦ ૮૮૩ની કમી ટિપ્પણીમાં આપ્યું છે; ઉપરાંત, તેના ૧૩મા પરિશિષ્ટમાં (વિભાગ ૬, પારશિષ્ટ પૃ૦ ૧૮૮) પણ નોંધ્યું છે. પ્રસ્તુત અવતરણ આ પ્રમાણે છે- “ • • પાવાગવામિ || ૩૦ || •••••“પાયવાદો સરસણ, તત્ય સાણંદ્રપુર નધવિમવે વઘંતિ સખા” અર્થાત–આનંદપુરના લોકો પોતાની આર્થિક મુંજાશને અનુરૂપ રીતે શરદઋતુમાં જે સ્થાનમાં સરસ્વતીની પૂર્વપ્રવાહ છે ત્યાં નય છે. જ્યાં જનસમૂહ મેળારૂપે એકત્રિત થઈને મોટી ઉજાણી જેવા ભોજન સમારંભો કરતો હોય તેને જૈન પરિભાષામાં લંવરી કહે છે. નિરૈન્યોને સંખડીમાં બનેલા આહારના ગ્રહણનો નિષેધ કરતાં, આવા સમારંભો જ્યાં જ્યાં થતા તે તે સ્થાનોની વિરતૃત નોંધ આપી છે તેમાં આ ઉલ્લેખ આવે છે. કહેવાની મઢબ એટલી જ કે ત્યાં જનસમૂહ જતો એટલું જ નહીં પણ વિશેષમાં ત્યાં જમણવાર વગેરે કરીને એક પ્રકારનો ઉત્સવ ઉજવાતો હતો. આ અવતરણમાં આવતા “સરરવતીનો પૂર્વપ્રવાહ” અને
શરદઋતુ' શબ્દોના આધારે ઉક્ત જનસમૂહને એકત્રિત થવાનું સ્થળ અને સમય નિશ્ચિત કરી શકાય છે. અને સાથે સાથે સિદ્ધપુરનો નામોલેખ ન હોવાથી એ પણ જાણી શકાય છે કે સિદ્ધપુરની સ્થાપના પહેલાં પણ પ્રસ્તુત મેળો ત્યાં થતો હતો. પરતુત ઉલેખનો સંકેત ભાગમાં છે અને ભાગ્યકાર શ્રી સંઘદાસગણિ મામણનો સમય પ્રાયઃ વિક્રમનો પાંચમો શતક છે. આથી આ મેળાની પ્રણાલિકા વિક્રમના પાંચમા શતક પહેલાની છે. આજે
ઊજવાતા લોકો સવો કેટલા પ્રાચીન હોય છે, તે આ ઉપરથી સમજી શકાય છે. ૬ દાત. વાંચડગચ, વડગચ્છ, હારીજગ૭, થારાપદ્રીય ગ૭, હર્ષપુરીય ગ૭, નાગોરી ગયછે વગેરે.

Page #3

CCCCG[ XX
વિક્રમના ૧૮ મા સૈકામાં વડનગરના નાગર જૈન સંઘે નારાયણા(વર્તમાન નરેના, રાજસ્થાન) માં બિરાજતા આચાર્ય શ્રીવિજયપ્રભસૂરિજી ઉપર લખેલ વિજ્ઞપ્તિ
પત્રના ચિત્રવિભાગનો અંતિમ ભાગ (જુ ઓ પૃ. ૮૫)

Page #4

यसकारण सवार ज्ञानवासनाम आइति कला सब समाजा. एकापटिकादिजिएसर दिरादरामयजयवडय
माता या मिना रमिलयादमदमे
सिश नागरनर सिरिदारा॥४ एसीडिधम्मवासिय साराला बलादवीराज्ञाविणव्यदित्वा
काइगुणराजा।।रसुतादनाहमर
पदमीकडअमरकल विलासिकाला सिनाई मय लर्ड लिमरिसनिसुंदरसहरीकर याच पंक नाजति
सिरिदनाऊ घरीही
यह दणकाममावाकारित, चारिणीसम्रामलाइ सिंगा। डिसम्म स्मनव
लय शिदवसिरी मुक्तश्राबात ला/खालिश्यएवई समिसइदसमी/सिरिलबि
सम्मा॥॥ संनाध्या माकनीपत निवासी
स्मरणिदर्शनगराज ॥ ससतताल साफ सायरसीसम्म दिक्षाविदः खदिररविवार लिखितंमाद

यायी जी की ना प्रतिदिन
९२ ।।
વડનગરના નાગરગૃહસ્થ આંબાએ વિ. સં. ૧૫૪૭માં લખાવેલ ચિત્ર કલ્પસૂત્રના પ્રશસ્તિવાળા अंतिभ (१३० भा) पत्रनी भन्ने भानु (लुम ५.७१)

Page #5

વડનગરનો નાગર જૈન સંધ : ૮૧ નથી, છતાં સ્થવિરભગવાન શ્રી સ્થૂલભદ્રજી તથા શ્રમણુભગવાન મહાવીરની બત્રીસમી પાટે વિક્રમના આઠમા શતકમાં થયેલા આચાર્યશ્રી યશોદેવસૂરિ નાગરબ્રાહ્મણ હતા તેથી નાગરગચ્છના આદ્યાચાર્ય પૂર્વાવસ્થામાં કદાચ બ્રાહ્મણકુળના હોય એવું અનુમાન કરવાની સહજ લાલચ થાય છે. નાગરગચ્છનો પ્રારંભ ક્યારે થયો? અને તેના આદ્યાચાર્ય કોણ હતા? તે મારી જાણમાં નથી, છતાં વિક્રમ સંવત ૧૧૧૮ના પ્રતિમાલેખમાં નાગરગચ્છનું નામ મળે છે તેથી તેનો પ્રારંભ વિક્રમના ખારમા શતક પહેલાંનો નિશ્ચિત થાય છે. નાગરગચ્છના ઉલ્લેખવાળા વિક્રમસંવત ૧૨૯૩૧૦, ૧૩૮૭૧૧, ૧૩૯૪૧૨, તથા ૧૪૫૭૧૭ ના પ્રતિમાલેખો પણ મળે છે. મુનિરાજ શ્રી દર્શનવિજયજીસંકલિત જૈન પરંપરાનો તિહાસ ભા૦ ૨'ના ૭૧૨માં પૃષ્ઠમાં “ નાગરગચ્છનું ખીજું નામ વાનગરગચ્છ હતું. મેત્રાણા એ મધ્યકાળમાં નાગરગચ્છનું જૈનતીર્થ હતું. ” એમ જણાવેલું છે. સાથે સાથે નાગરગચ્છના ઉલ્લેખવાળા વિ॰ સં૦ ૧૩૦૯ ના શિલાલેખનો નિર્દેશ પણ તે જ પૃષ્ઠમાં કર્યાં છે. ટૂંકમાં એટલું જ જણાવવાનું કે શ્વેતાંબર જૈન પરંપરાના અનેક પ્રાચીન ગચ્છોની ગણનામાં નાગરગચ્છ પણ હતો.
""
જૈનધર્માનુયાચી નાગવંશ-નાગરજ્ઞાતિ : પ્રાચીન શિલાલેખો તથા પ્રતિમાલેખો જોતાં જણાય છે કે પ્રાચીન સમયમાં જૈનધર્માનુયાયી નાગરવણિકવંશ-જ્ઞાતિનો મોટો વર્ગ શ્વેતાંબર અને દિગંબર પરંપરામાં હતો. શ્વેતાંબર પરંપરાના નાગરગચ્છના પ્રારંભમાં નાગરવંશીય ઉપાસકો નાગરગચ્છ તરફ ઢળેલા હોય તે સહજ વસ્તુ છે. આમ છતાં ગુચ્છ અને જ્ઞાતિના મમત્વમાં સંડોવાયેલા એસમજ દષ્ટિરાગી વર્ગથી અતિરિક્ત કોઈ પણ ગુચ્છના સમજદાર ઉપાસક વર્ગનો પ્રત્યેક ગચ્છના મુનિઓ, સધર્મીઓ અને ધર્મસ્થાનો પ્રત્યે અભિન્ન ભક્તિભાવ હોય જ તે સમજી લેવું જોઇ એ.
વિક્રમના તેરમા શતકથી સોળમા શતક સુધીના ગાળામાં જેમ જેમ નાગરગચ્છીય મુનિવર્ગની સંખ્યાનો ઉત્તરોત્તર હાસ થતો આવ્યો તેમ તેમ નાગર ઉપાસકો જુદા જુદા ગુચ્છોના આચાર્યોથી પ્રભાવિત થઈ ને તે તે ગચ્છને અનુસર્યાં હશે. મેં મારા અતિપરિમિત અન્વેષણમાં જે પ્રતિમાલેખો જોયા તેમાં નાગરજ્ઞાતિના ઉપાસકોએ કરાવેલી જિનપ્રતિમાઓની જુદા જુદા ગચ્છના૧૪ આચાર્યોએ પ્રતિષ્ઠા કરાવ્યાના ઉલ્લેખો મળ્યા છે. ટૂંકમાં પાછળના સમયમાં નાગર ઉપાસકો જુદા જુદા ગચ્છોમાં વહેંચાઈ ગયા હશે.
હીરસૌભાગ્યકાવ્યના ચોથા સર્ગના ૩૧મા પદ્યની વૃત્તિમાં શ્રી સ્થૂલભદ્રજીને નાગરબ્રાહ્મણ જણાવ્યા છે. આ ઉપરાંત જુઓ શ્રી મોહનલાલ દલીચંદ દેશાઈ લિખિત “ જૈન સાહિત્યનો સંક્ષિપ્ત ઇતિહાસ ”, પૃ૦ ૩૭,
८. अजनि रजनिजानिर्नागर ब्राह्मणानां विपुलकुलपयोधी श्रीयशोदेवसूरिः ।
प्रवरचरणचारी भारतीकण्ठनिष्काभरणविरुदधारी शासनोद्योतकारी ॥
(શ્રીયશોવિજય ગ્રન્થમાલાપ્રકાશિત શ્રીમુનિસુંદરસૂરિચિત્ત ગુર્વ્યવલી, પદ્મ ૪૩)
૯ જુઓ મુનિરાજશ્રી જયન્તવિજયજીસંપાદિત “ અર્બુદાચલપ્રદક્ષિણા‰નલેખસંદોહ (આબૂ ભા૦ ૫) '' લેખાંક-૩૯૭, ૧૦ જુઓ ઉપાધ્યાયશ્રી વિનયસાગરસંપાદિત ‘‘ પ્રતિષ્ઠાલેખસંગ્રહ ' લેખાંક-૫૭,
૧૧. જુઓ આચાર્યશ્રી બુદ્ધિસાગરસૂરિસંપાદિત “ જૈનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા૦ ૧” લેખાંક–૧૨૩૭,
૧૨ જઓ આચાર્યશ્રીબુદ્ધિસાગરસૂરિસંપાદિત “ જૈનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા૦ ૨ ” લેખાંક-૧૩. અહીં નાગરજ્ઞાતિ શબ્દ પણ મળે છે.
જઓ શ્રી અગરચંદ્રજી નાહટા-શ્રી બૈંવરલાલજી નાહટા-સંપાદિત “ બીકાનેર જૈનલેખસંગ્રહ '' લેખાંક-૫૭૯, તપાગચ્છ : જુઓ શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરસૂરિસંપાદિત · જૈનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા॰ ૧' લેખાંક ૬૪૦ (સંવત ૧૫૬૦), અને લેખાંક ૧૪૩૯ (સં૦ ૧૫૭૨), તથા મુનિરાજ શ્રી વિશાલવિય∞સંપાદિત ‘ રાધનપુરપ્રતિમાલેખસંદો ' લેખાંક ૩૨૪ (સં૦ ૧૫૬૪).
અચલગચ્છ : જુઓ શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરસૂરિસંપાદિત ‘જૈનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા૦ ૧' લેખાંક ૩૦૬ (સં૦ ૧૫૦૯) તથા શ્રી અગરચંદજી નાહટા-શ્રી બૈંવરલાલજી નાહટાસંપાદિત બીકાનેર જૈન લેખસંગ્રહ' લેખાંક ૨૩૪૩ (સં૦ ૧૫૩૧),
સુશ્ર્ચઃ
૧૩
૧૪

Page #6

૮૨ : શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય સુવર્ણમહોત્સવ ગ્રન્થ
પૃથક્ પૃથક્ પ્રતિમાઓ કરાવ્યા ઉપરાંત સમૃદ્ધ નાગરશ્રેષ્ઠીઓએ ઉત્તુંગ જિનમંદિરો કરાવ્યાના ઉલ્લેખો નીચે આપું છું :
વડનગરના વતની નાગરજ્ઞાતિની લઘુશાખાના ભદ્રસિઆણાગોત્રમાં થયેલા ગાંધી દેપાલના પ્રપૌત્ર બાહુ શ્રેષ્ઠી દ્રવ્યોપાર્જન કરવા માટે વડનગર છોડીને ખંભાત આવેલા અને અતિધનાઢ્ય થયેલા. તેમણે વિ॰ સ૦ ૧૬૪માં કાવીતીર્થમાં યુગાદિન્જિનનો સર્વજિત્ નામનો જિનપ્રાસાદ (બાવનજિનાલય મંદિર) અનાવ્યો હતો અને તેની પ્રતિષ્ઠા તપાગચ્છીય આચાર્ય શ્રી વિજયસેનસૂરિજીએ કરાવી હતી. ૧૫ ત્યાર પછી પાંચ જ વર્ષના અંતરમાં ખાટુ શ્રેષ્ઠીના પુત્ર કુંવરજી શ્રેષ્ઠીએ કાવીમાં જ શ્રી ધર્મનાથજી ભગવાનનો રત્નતિલક નામનો જિનપ્રાસાદ (બાવનજિનાલય મંદિર) બંધાવ્યો હતો.૧૬ આ એ મહાપ્રાસાદો આજે પણ મોજૂદ છે અને સાસુ-વહુનાં મંદિરો’ના નામે ઓળખાય છે.
ધાંધા નામના નાગરશ્રેષ્ઠીએ લખાવેલા કપસૂત્રની પ્રશસ્તિમાં૧૭ ધાંધાના પિતા આનંદશ્રેષ્ઠીએ પિલ્લાહિકા (પીલવાઈ—ગુજરાત) ગામમાં જૈનમંદિરનો જીણુંંદ્ધાર કરાવ્યાનો ઉલ્લેખ છે.
દિગંબરપરંપરાનુયાયી નાગર વણિકો પણ હતા તેનાં બે ઉદાહરણ અહીં જણાવું છું.-૧. વિ સં૦ ૧૧૬૬માં માથુરાન્વય છત્રસેનગુરુના ઉપાસક ભૂષણ નામના નાગરશ્રેષ્ઠીએ ઉચ્છ્વણુકનગરમાં જિનમંદિર ખૂંધાવ્યાનો શિલાલેખ મળે છે.૧૮ તથા ૨. વિ॰ સં૦ ૧૬૨૮માં લસંઘીય આચાર્ય શ્રીસુમતિકીર્તિગુરુના ઉપદેશથી નાગરજ્ઞાતીય પનાનામના શ્રેષ્ઠીએ શ્રીપાર્શ્વનાથ ભગવાનની ધાતુપ્રતિમા કરાવ્યાનો ઉલ્લેખ મળે છે.૧૯ દિગંબરસાહિત્ય તથા સંદર્ભગ્રંથોનું અન્વેષણ કરવાથી એદ્વિષયક વિશેષ ઉલ્લેખો મળી શકે જ. યોગનિષ્ઠ આચાર્યશ્રી બુદ્ધિસાગરસૂરિસંપાદિત (વિ॰ સં॰ ૧૯૭૩માં પ્રકાશિત) જૈનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ”ના પહેલા ભાગની પ્રસ્તાવનાના ૧૨મા પૃષ્ઠમાં જણાવ્યું છે કે “દિગંબરો તથા શ્વેતાંબરોમાં મધ્યપ્રાંત, દક્ષિણ વગેરેમાં કેટલાક નાગર જૈનધર્મી છે.” આથી ટૂંકમાં એમ કહી શકાય કે, દિગંબર અને શ્વેતાંબર પરંપરામાં પ્રાચીન સમયથી આરંભી વિક્રમના વીસમા શતક સુધી નાગર કુળો હતાં. ઉક્ત પ્રસ્તાવનામાં નાગરોને લગતી અન્ય હકીકતોનો પણ નિર્દેશ છે.
વિ॰ સં॰ ૧૫૨૪માં શ્વેતાંબરપરંપરામાં કઠુઆમતિગચ્છનો ઉદ્ભવ થયો. આ ગચ્છમાં સાધુવેષનો નિષેધ છે. ધર્મગુરુઓ ગૃહસ્થવેષે જ રહેતા અને તેમને તેમના નામની સાથે ‘ શાહજી ’ કહીને સંબોધવામાં
આ ઉપરાંત વિધિપક્ષ(અંચલ)ગચ્છીય મહોટી પટ્ટાયલી ભાષાંતર 'માં નાગર ઉપાસકોએ કરાવેલી અને શ્રી કીર્તિસૂરિ-જયકેશŔસૂરિ આદિ આચાર્યો દ્વારા પ્રતિષ્ઠિત અનેક ધાતુપ્રતિમાઓનો નિર્દેશ કરેલો છે, જુઓ પૃ૦ ૨૩૧, ૨૩૭-૩૮.
મલધારગચ્છ : જુઓ મુનિરાજશ્રી વિશાલ વિ॰ સંપાદિત ‘રાધનપુરપ્રતિમાલેખસંદોહ' લેખાંક ૨૨૭ (સં૦ ૧૫૨૦). ખરતરગચ્છ : જુઓ શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરસૂરિસંપાદિત ‘ ધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા૦ ૧' લેખાંક ૧૨૪૫ (સં॰ ૧૫૦૭). આ લેખમાં ખરતરગચ્છનું નામ નથી પણ શ્રી જિનરત્નસૂરિનું નામ છે.
૧૫ જુઓ આત્માનંદ જૈન સભા, ભાવનગર-પ્રકાશિત, મુનિશ્રી જિનવિજયજીસંપાદિત “ જૈનલેખસંગ્રહ ભા, ", લેખાંક ૪૫૧-૪પર.
૧૬ જુઓ ઉપરનું પુતક લેખાંક ૪પ૩.
૧૭ જુઓ પદ્મશ્રી મુનિશ્રી જિનવિજયજીસંપાદિત, સિંધીજૈનગ્રન્થમાલાપ્રકાશિત “ જૈનપુરતકપ્રશસ્તિસંગ્રહ', પૃ॰ ૯૩. પ્રસ્તુત પ્રશસ્તિસંગ્રહમાં માત્ર તાડપત્રીય ગ્રંથોની પ્રશસ્તિઓ આપી છે તેથી સૂચિત કલ્પસૂત્રની પ્રશસ્તિમાં સમય નથી લખ્યો છતાં વિક્રમના પંદરમા શતક પછીનો સમય તો ન જ કહી શકાય,
''
૧૮ જુઓ શ્રી માણિકયચંદ્ર દિગંબર જૈન ગ્રન્થમાલા દ્વારા પ્રકાશિત “ જૈનશિલાલેખસંગ્રહ ભા, ૩' લેખાંક-૩૦૫ ૨, ૧૯ જુઓ ઉપાધ્યાયી વિનયસાગરસંપાદિત “ પ્રતિષ્ઠાલેખસંગ્રહ ’” લેખાંક ૧૦૨૬.

Page #7

વડનગરનો નાગર જૈન સંઘ ઃ ૮૩ આવતા. પ્રસ્તુત કહુઆમતિગચ્છના આદ્ય પ્રવર્તક કડુઓ શાહનડોલાઈ ૨ – નાડોલાઈ (નાડલાઈ-રાજસ્થાન) ગામના વતની અને નાગર જ્ઞાતિની વૃદ્ધાશાખામાં થએલા કાન્હજીના પુત્ર હતા. તાત્પર્ય એટલું જ કે જૈનધર્માનયાયી નાગર વણિકોમાં પોતાનો સ્વતંત્ર મત ચલાવી શકે તેવી વગવાળી વ્યક્તિ પણ થયેલી છે. આ કઆ શાહ વડનગરનિવાસી હતા તેવું વિધાન પણ મળે છે.ર ?
વિ. સં. ૧૭૯૭માં રચાયેલા શ્રી જ્ઞાનસાગરજીકૃત “ગુણવેમરાસરની પ્રશસ્તિમાં અંચલગચ્છીય શ્રી મેરૂતુંગસૂરિએ નાગર વાણિયાને જેન બનાવ્યાનો ઉલ્લેખ મળે છે ? તેથી શ્રી મેરૂતુંગરિએ અમુક નાગર વણિકોને જૈનધર્મનુયાયી બનાવ્યા હશે એટલું જ સમજવું જોઈએ. શ્રી મેરૂતુંગસૂરિના પહેલાં વિક્રમના બારમાથી પંદરમા શતકના ઉલ્લેખોનો પ્રસ્તુત લેખમાં મેં સ્થળનિર્દેશ કર્યો છે એમાં નાગરગચ્છ, નાગરવંશ, નાગરજ્ઞાતિ, નાગરવણિક વગેરે શબ્દો મળે છે તે ઉપરથી જાણી શકાશે કે શ્રી મેરૂતુંગસૂરિના પહેલાં પણ જૈનધર્માનુયાયી નાગર વણિકો હતા.
મારા સંક્ષિપ્ત અવલોકનમાં પ્રાપ્ત થયેલ સામગ્રીમાં જૈનધર્માનુયાયી નાગરી સંબંધી વિવિધ નિવાસસ્થાન, શાખાઓ, ગોત્રો અને અટકોની માહિતી નીચે મુજબ છે :
નિવાસસ્થાનો ઃ સોઢલાઈ ૩ (સુંઠાઈ-વડનગર પાસે), પેથાપુર, કુકરવાડા, વડનગર , ખંભાતર૭, અને પિલ્લાહિકાર ૮ (પીલવાઈ. આ છ ગામ-નગરો ગુજરાતમાં જ આવેલાં છે તેથી ગુજરાતમાં જૈનધર્માનુયાયી નાગરો ઠીક ઠીક પ્રમાણમાં હશે તેમ જાણી શકાય છે. આ ઉપરાંત ઉછૂણકર ૯ નગર તે ડુંગરપુર પાસે અર્થણા છે તેનું પ્રાચીન નામ છે. આ સ્થળને ગુજરાત-રાજસ્થાનની સીમા ઉપરનું કહી શકાય. તથા ડોલાઈ(નાડલાઈ) રાજસ્થાનમાં આવેલું છે.
શાખાઓ નાદીનાગરશાખા, વૃદ્ધશાખાર, અને લઘુશાખા . ગોત્રો : ભદ્રસિઆણું ગોત્ર, કાઠિયાવી ગોત્ર, અને રા(૮) ૬ ગોત્ર.
૨૦ જુઓ પદ્મશ્રી મુનિશ્રી જિનવિજયજસંપાદિત, સિંધીનગ્રન્થમાલા દ્વારા પ્રકાશિત “વિવિધગચ્છપાવલિસંગ્રહ’ના
પૃ૦ ૧૨૧થી શરૂ થતી “કહુઆમતગપટ્ટાવલિ'નો પ્રારંભ તથા પૃ૦ ૧૫૬ થી શરૂ થતી “કડુઆમતિગરછલઘુપટ્ટાવલિ'નો પ્રારંભ. જુઓ ઉપરનું પુસ્તક, પૃ૦ ૨૧૯. અહીં કહુઆમતિગચ્છનો પ્રારંભ વિ. સં. ૧૫૬૨ માં લખ્યો છે તે બરાબર નથી
લાગતો; સંભવ છે કે કદાચ સં. ૧૫૨૬ નો અંકવિપસ થયા હોય. ૨૨ જુઓ શ્રી મોહનલાલ દલીચંદ દેશાઈ સંપાદિત જેન ગુર્જર કવિઓ ભા૦ ૨' પૃ. ૧૭૮. ૨૩ જુઓ શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરસૂરિસંપાદિત “ જેનધાતુમતિમાલેખસંગ્રહ ભા. ૧' લેખાંક ૩૦૬ (સં. ૧૫૦૯). ૨૪ જુઓ ઉપરનું પુસ્તક લેખાંક ૬૪૦ (સં. ૧૫૬૦). ૨૫ જુઓ મુનિરાજ શ્રી વિશાલવિજયજસંપાદિત “રાધનપુરપ્રતિમાલેખસંદોહ” લેખાંક ક૨૪ (સં. ૧૫૬૪), ૨૬-૨૭ જુઓ મુનિ જિનવિજયજસંપાદિત “ પ્રાચીન જેનલેખસંગ્રહ ભાવ ૨ લેખાંક ૪૫૧ (સં. ૧૬૪૯). ૨૮ જુઓ પદ્મશ્રી મુનિશ્રી જિનવિજયજી સંપાદિત “ જેનપુતકપ્રશતિસંગ્રહ ' પૂ૦ ૯૩ (વિક્રમના ૧૫મા શતકથી
પછી નહિં). ૨૯ જુઓ શ્રીમાણક્યચંદ્ર દિગંબરનગ્રંથમાલાપ્રકાશિત “ જેનલેખસંગ્રહ ભાવ ૩ લેખાંક ૩૦૫ ૨ (સં૧૧૬ ૬). ૩૦ જુઓ પદ્મશ્રી મુનિશ્રી જિનવિજયજીસંપાદિત “વિવિધગછપાવેલી સંગ્રહ’ પૃ૦ ૧૨૧ તથા પૃ૦ ૧૫૬.
જુઓ મુનિશ્રી દર્શનવિજયજીસંકલિત “જૈનપરંપરાનો ઇતિહાસ ભાવ ૨” પૃ૦ ૭૨૨. ૩૨ કહુઆમતિ પ્રવર્તક કહુઆ શાહ આ શાખાના હતા (સં. ૧૫૨ ૪). ૩૩-૩૪ જુઓ મુનિશ્રી જિનવિજયજસંપાદિત “પ્રાચીન જૈનલેખસંગ્રહ ભાટ ૨' લેખાંક ૪૫૧ (સં. ૧૬૪૯). ૩૫ જુઓ શ્રીમદ બુદ્ધિસાગરસૂરિસંપાદિત “ જૈનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભાટ ૧” લેખાંક ૨૫૧ (રાં૦ ૧૪૨૨). ૩૬ જુઓ મુનિરાજ શ્રી વિશાલવિજયજસંપાદિત “રાધનપુરપ્રતિમાલેખસંદોહ' લેખાંક ૨૨ ૭ (સં. ૧૫૨૦).

Page #8

૮૪ઃ શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય સુવર્ણમહોત્સવ ચન્થ :
અટકો ૩૭–૨૦ ૨૮=વ્યવહારી, ગોવીક૯ (૨) અને ટી૪૦ =ગોઠી, હો ૪૧ = દોસી, એ૪૨ = શ્રેણી, ર૦ ૪૩ = સાધુ, સાધુકાર-સાહુકાર, ૦૪૪ = સંઘપતિ-સંઘવી, રાહૃપ = શાહ, ૨૦૧૬ = ઠાકુર-હકકુર, દુ9 = શાહ અને ગાંધી ૪૮ = ગાંધી.
લભ્ય વૈયક્તિક ઉદાહરણોથી અતિરિક્ત વિશેષ સામગ્રી ને મળે ત્યાં સુધી નાગર બ્રાહ્મણ સમૂહરૂપે જૈનધર્મનુયાયી હશે કે કેમ? તે ન કહી શકાય પણ એતદિષયક મારી અ૫લ્પ ગષણાને પરિણામે જે ઉલ્લેખ મેં અહીં નોંધ્યા છે તેના આધારે નિઃ સંદિગ્ધપણે કહી શકાય કે પ્રાચીન સમયમાં અનેક ગામ-નગરોમાં નાગરવણિકો સમૂહરૂપે જૈનધર્માનુયાયી હશે. અહીં પ્રસ્તુત છે તે વિક્રમના ૧૮મા શતકના પૂર્વાર્ધમાં લખાયેલા વિસિલેખના આધારે સ્પષ્ટ થાય છે કે તે સમયે વડનગરમાં વિવિધ કુટુંબોથી સંગઠિત નાગર વણિકોનો જૈનસંધ હતો અને તે તપાગચ્છનુયાયી હતો.
આટલું પ્રાસંગિક જણાવીને સૂચિત વિજ્ઞપ્રિલેખનો પરિચય આપું છું.
પ્રસ્તુત વિજ્ઞપ્તિલેખ “શ્રી લાલભાઈ દલપતભાઈ ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યામંદિર–અમદાવાદમાં રહેલા અનેક પ્રાચીન હસ્તલિખિત ગ્રન્થસંગ્રહો પૈકી “શ્રી લા૦ ૬૦ વિદ્યામંદિર’ તરફથી ખરીદાઈને એકત્રિત થઈ રહેલા “શ્રી લા. દગ્રન્થસંગ્રહમાં સુરક્ષિત છે. તેનો ક્રમાંક ૪૫૬૨ છે. આ વિજ્ઞપ્તિલેખની અંતિમ પંક્તિ પછીના વિનષ્ટ ભાગની પંક્તિનાં માત્રા વગેરે ચિહ્નો દેખાય છે તેથી તેને અંતિમ ભાગ નષ્ટ થયેલો છે તે જાણી શકાય છે, જેમાં લેખનસંવત તથા આગેવાન ગૃહસ્થોના હસ્તાક્ષર તેમ જ દ્વાદશાવર્ત ગુરુવંદનનો પાઠ હશે.૪૯ કે લેખનસંવતવાળો ભાગ નષ્ટ થયેલો છે, છતાં આ વિજ્ઞપ્તિલેખ નારાયણાસ્થિત તપાગચ્છીય આચાર્યશ્રી વિજ્યપ્રભસૂરિજી પ્રતિ લખાયેલો છે તેથી તેની સમયમર્યાદા નિશ્ચિત થઈ શકે તેમ છે. વિજયપ્રભસૂરિજીનું નિર્વાણ વિ. સં. ૧૭૪૯માં થયું છે, અને વિ. સં. ૧૭૨૯થી ૧૭૩૮ સુધીના તેમના વિહારો મભૂમિમાં થયેલા હોઈ આ દશ વર્ષના ગાળામાં પ્રસ્તુત વિત્તાલેખ લખાયેલો હોવો જોઈએ. વિજ્યપ્રભસૂરિસંબંધી હકીકતો તપાગરીય પટ્ટાવલીઓમાં સહજ સુલભ છે.
૩૭ આ લેખમાં જે મુખ્ય પ્રસ્તુત વિજ્ઞપ્રિલેખ છે તેમાં આ અટકોમાંની મોટા ભાગની અટકો આવે છે. ૩૮ જુઓ શ્રીમદ્ બુદ્ધિ સારા સંપાદિત “ જેનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા. ૧' લેખાંક ૩૦૬ (સં. ૧૫૦૯). ૩૯-૪૦ જુઓ ઉપરનું પુસ્તક લેખાંક ૫૪૧ (સં. ૧૪૮૫).
લેખાંક ૬૪૦ (સં. ૧૫૧૪). ,, લેખાંક ૨૫૧ (સં. ૧૪૨ ૨), લેખાંક ૩૦૬ (સં. ૧૫૦૯), લેખાંક ૩૪૨ (સં. ૧૫૧૪) તથા મુનિરાજશ્રી વિશાલવિજયજી સંપાદિત “ રાધનપુરપ્રતિમાલેખસંદોહ' લેખાંક ૨૨૭ (સં. ૧પ૨૦) અને લેખાંક
૩૨૪ (સં. ૧૫૬ ૪). ૪૩ જુઓ “રાધનપુરપ્રતિમાલેખસંદોહ' લેખાંક ૨૨૭ (સં. ૧૫૨૦) તથા શ્રી વિનયસાગરસંપાદિત “પ્રતિષ્ટાલેખસંગ્રહ'
લેખાંક ૧૦૨૬ (સં. ૧૬૨૮). ૪૪ જુઓ શ્રીમદ્ બુદ્ધિ સાવ સંપાદિત “જૈનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ ભા. ૨' લેખાંક ૧૩ (સં. ૧૩૯૪). ૪૫ જુઓ ઉ૦ શ્રી વિનયસાગરસંપાદિત “પ્રતિષ્ઠા લેખસંગ્રહ' લેખાંક ૫૭ (સં. ૧૨૯૩). ૪૬ જુઓ ઉપરનું પુસ્તક લેખાંક ૧૦૨૬ (સં૦ ૧૬૨૮). હાફુર અટક આજે વડનગરના બ્રાદાણ ફુટુંબમાં છે. ૪૭ જુઓ રાધનપુરમતિમાલેખસંદોહ” લેખાંક ૨૨૭ (સં. ૧પ૨૦). , ૪૮ જુઓ મુનિશ્રી જિનવિજયજીસંપાદિત “ પ્રાચીન જૈનલેખસંગ્રહ ભા. ૨' લેખાંક ૪૫૧ થી ૪૫૪. (સં. ૧૬૪૮ તથા
સં. ૧૬૫૪). ૪૯ વિક્રમના ૧૮-૧૯મા શતકમાં લખાયેલા અનેક વિજ્ઞતિલેખોના અંતભાગમાં લેખનસંવત, લેખ લખનાર મુખ્ય
આગેવાનોની સહીઓ અને ગુરુ વંદનનો પાઠ હોય છે તેના આધારે વિનષ્ટપાઠની કલ્પના કરી છે.

Page #9

વડનગરનો નાગર જૈન સંઘ : ૮૫
કાગળ ઉપર લખાયેલો આ વિજ્ઞપ્તિલેખ અતિજીર્ણ હોવાથી તેને ઉકેલતાં ટુકડા થઈ જાય તેવી હાલતનો હતો. તેથી તેના ઉપરનૅશનલ આર્કાઈઝ-ન્યુ દિલ્હી’માં પારદર્શક કપડું ચોડાવેલું છે. તેની કુલ લંબાઈ ૭ ફૂટ તે ૪ ઈંચ તથા પહોળાઈ ૯ ઈંચ છે. તેને એ વિભાગમાં વિભક્ત કરી શકાય ઃ ૧. ચિત્રવિભાગ અને ૨. લેખવિભાગ. ચિત્રવિભાગની લંબાઈ ૨ ફૂટ ને ૯ ઈંચ એટલે કે ૩૩ ઈંચ છે, શેષ લેખવિભાગની લંબાઈ ૪ ફૂટ ને છ ઈંચ છે. ચિત્રવિભાગનો પરિચય આ પ્રમાણે છે—પ્રારંભમાં ૧૪ા ઈંચ લંબાઈમાં તીર્થંકર ભગવાનના જન્મસૂચક ૧૪ સ્વમો છે. ત્યાર પછીની ૪ ઈંચની લંબાઈમાં આચાર્યશ્રીને વિનીતભાવે વંદન કરતા ચાર શ્રાવકોનાં રૂપ છે, તે પછી પાર ઈંચની લંબાઈમાં બાજોઠ ઉપર બેસીને ધર્મોપદેશ કરતા આચાર્ય, તેમની પાછળ બાજોઠ ઉપર બેઠેલા એક શિષ્ય, તેમની સામે વિનીતભાવે હાથ જોડીને બેઠેલા એ શ્રાવકો તથા વંદનક્રિયાપ્રવૃત્ત એ શ્રાવિકાનાં ચિત્રો છે. અને તેના પછીની ૯ ઈંચની લંબાઈમાં આલેખાયેલા સામૈયાના પ્રસંગમાં નર્તક, મૃદંગવાદક, તાલવાદક તથા ભૂંગળવાદકની આકૃતિઓ અને હાથી ઉપર બેઠેલા એ પુરુષની આકૃતિઓ છે. આમ કુલ ૩૩ ઈંચમાં ચિત્રવિભાગ પૂર્ણ થાય છે. આ ચિત્રવિભાગમાં આવતાં પુરુષ-સ્ત્રીઓનાં ચિત્રો ગુજરાતની તત્કાલીન વેશભૂષાનાં સૂચક છે. શેષ વિભાગમાં વિજ્ઞપ્તિલેખ આવેલો છે. લેખની લિપિ દેવનાગરી હોવા છતાં ક-ખ-છ જેવા ગુજરાતી અક્ષરો પણ કોઈ કોઈ વાર લખેલા છે. લેખમાં આવતાં કોઈક સંસ્કૃત રૂપોને તે સમયની ગુજરાતી ભાષાની એક પ્રકારની શૈલીરૂપે જ સમજવાં. આવા પ્રયોગો વિક્રમના ૨૦મા શતક સુધી થતા આવ્યા છે એટલું જ નહીં, આજે પણ ગુજરાતમાં ગુજરાતી ભાષામાં લખાતી જૈન ધાર્મિક કંકોત્રીઓમાં ‘ શ્રીપાજિન પ્રણમ્ય ' જેવા સંસ્કૃત પ્રયોગો લખાય છે. વાચકોને લેખની ચિત્રશૈલી અને લિપિના આકાર-પ્રકારનો ખ્યાલ આવે તે માટે તેની પ્રતિકૃતિ અહીં આપી છે. ૧૦૫ પંક્તિઓમાં લખાયેલા આ વિજ્ઞપ્તિલેખની ભાષા અને જોડણી તે સમયની સર્વસાધારણ વ્યવહારુ શૈલીની છે તેથી એદ્વિષયક અભ્યાસીઓને ઉપયોગી થાય એ દૃષ્ટિએ મૂળ લેખનો સંપૂર્ણ ઉતારો તેના લેખકની જોડણી મુજબ અક્ષરશઃ અહીં આપું છુંપ
"
( पंक्ति - १ ) : ॥ स्वस्ति श्रीआदेजन प्रणम्यः स्वस्ति श्रीसांतज ( २ ) नं प्रणम्य स्वस्ति श्रीनीमजन प्रणांम्य स्वस्ति श्रीपा ( ३ ) रस्वजन प्रणम्य स्वस्ति श्रीवीरजंन प्रणम्य अंनक (४) वाव वन कुआ तलाव श्रीजनप्रसादसी परसोभी (५) त श्रीपूजिचरणरेणुप्रागपूते श्रीमती श्रीनारायणा ( ६ ) नगरे पूजाराद्धतमोतमां परमपूज अरचनीआं ( ७ )न् चारित्रपात्रचुडामणी कुमतांधकार नभोम ( ८ )णी सकलसाधशीरोमणी एकविधश्रीजंना( ९ ) ज्ञाप्रतीपालक दुविधधरमना परूपक ऋण तत्व ( १० ) ना जांण चार कषाएना जीपक पंच महाव्रतना (૨૨) પા ૭ વાના પીહર સાત મચના નીવારજ (૨) અષ્ટમવજીર નવવાદસહિત બ્રમચર્ચના (૨૨) धारक दसवीध जतीधरमना परूपक अगीआ (१४) र अंगना जांण बार उपांगना उपदेशक तेर का (१५)ठी आनीवारक चउदविदागुणजांण पंनरभे (१६) दशीधना परूपक सोलकला संपूरणससीव (१७) दन सतरभेद - संजमना पालक अढारसहेस (१८) शीलांगरथना धारक श्रीज्ञातासुत्रना ओ (१९) गणीस अधेनना परूपक
૫૦
વિજ્ઞપ્તિલેખની વાચનામાં આપેલાં ચિહ્નોની સમજ આ પ્રમાણે છે : ( ) આવા કોઇકના મધ્યમાં લખેલા ૧-૨ આદિ અંકો તે તે સંખ્યાવાળી મૂળલેખની પંક્તિના પ્રારંભસૂચક છે. ( ) આવા જ કોષ્ટકના મધ્યમાં આપેલા અક્ષરો તેના આગળના અશુદ્ધ અક્ષરોના બદલે મેં માનેલા શુદ્ધ અક્ષરો છે. અને [ ] આવા કોષ્ટકમાં આવતો પાઠ મેં ઉમેરેલો છે. અહીં અશુદ્ઘના બદલે મૂકેલા શુદ્ધ પાની તથા ઉમેરેલા પાઠની ભાષા-ોડણી મૂળલેખકની ભાષા-જોડણીને અનુસરીને મૂકી છે. આ વિજ્ઞપ્તિલેખનો અક્ષરશઃ અનુવાદ આપેલો છે તેથી લેખગત અપભ્રષ્ટ શબ્દોના શુદ્ધ શબ્દો અભ્યાસી વર્ગ સહજ સમજી શકશે તે કારણથી તેવા પ્રત્યેક શબ્દ ઉપર અલગ ટાંચણ નથી આપ્યું.

Page #10

૮૧ : શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય સુવર્ણ મહોત્સવ ગ્રન્થ
वीश्ववस्वाजीवदेआ(२०)ना पालक एकवीस सबलदोषना टालक (२१) बावीस पूरसोना जीपक श्रीसुगडांगसुत्रना
तेवीस अधेनना] (२२) परूपक चोवीस तीर्थकरनी आज्ञाना पालक (२३) पंचवीस भावनाना भावक छवीस दशाक(२४)लपना जांण सतावीस अणगारगुणि करी (२५) वीराजमान अठावीस आचारना परूपक (२६) ओगणत्रस पापश्रुतना जांण त्रीस मुहनी (२७)स्थांनकना नीवारक एकत्रीस सीधगुणना (२८) जांण बत्रीस जोगसंग्रहना जांण तेत्रीस आ(२९)सातनाना टालक श्रीतीथंगरना चोत्रीस (३०) अतीसहेना जाण पांत्रीस वाणीगुणना प(३१)रूपक छत्रीस छत्रीसे करी वेराजमान एवं अ(३२)नेकओपमाजोग श्रीपूज्य जायसंपूने ब(३३)लशंपूने कूलसंपुने रूपसंपूने ओअंशी (३४) तीअंसी वंच(वचं)सी जीह (अ)कोही जीअमाणे (३५) जीअलोमे जीअनीद्दे सरस्वतीकंठआ(३६)भर्ण कलीकालगौतमाअवतार अबो(३७)धजीवप्रतिबोधक सकलभटारपुरं(३८)दर भटारकसरोमणी भटारक श्रीश्री(३९)श्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्री(४०)श्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीविजयप्रभसु(४१)रीस्वर सपरीवारां चरणांन् चरणकम(४२)लांन् [प्रणम्य श्रीवडनगरस्थांनात् लषीत शदा आदे(४३)शकारी चरणशेवक आज्ञाकारी पाए(४४)रजरेणुसमांन सेवक देवी रखजी दमो(४५)दर दो केस्वदास अमरसी गां अचल माड(४६)ण देवी अषइ गांधी द्वढा श्रे कानजी हरजी (४७) दो देवजी वीरजी दो जेवंत दो वस्ता जस(४८)राज सा अंदरजी श्रे जोगीदास हरीदास (४९) गां माधवजी दो सांतीदास कूअरजी गा सु(५०)दर मोघा सा तीक्रमदास तेजपाल दो वीर(५१)जी लडकण सा रतनीआ माधव देवी धनी (५२)आ वीरमजी देवी माहावजी मदनजी श्रे
ओ(५३)धवजी मांडणजी सा कीका गणेश श्रे मांना (५४) हरीदास गाध कलाणजी श्रे सांढीऊ गणेस (५५) गाधी हलुओ देवी लाधा जीवण श्रे अंदूजी (५६) कलांणजी व सा प्रभुजी गा। वलभ दुलभ(५७)जी श्रे सोमजी मनोहर श्रे वीरा हरीदास श्रेला(५८)ला मुकंदास श्रे लाला वाछा श्रे लालजी सा गरी(५९)बदास देवी नारणजी हाथी सा वाघा श्रे मालीओ मक(६०)दीओ पटू खेमजी पटू केसवजी देवी वीरमु गुरो (६१) गाधी अभेराजी प्रमुख तथा संघसमस्तके(६२)न त्रकालवंदना अवधारजो जी
__जत एहां (६३) श्रीपूजजीनी क्रीपाए करी धरमधान सुषि प्र(६४)वरते छ श्रीपूजजीना धरमधानना सु(६५)पसमाधनीराबाधपणाना कागुल समाचा(६६)र लषी सेवकने संतोष करवा(वो) तथा अत्र श्री(६७)पजु[स]णपरव नीरवधनपणे थिआं छे कालन्ना(६८)वसारू बीजुं तप तथा सांमीवछल लहेण प्र(६९)मुष धरमकरणी वसेषे थेआं छे तथा श्रीपू(७०)जजीनी आगनाए पंनां श्रीप्रीतवजे एहां (७१) चोमासु आवा तेणे करी संघनु मंन घणु रा(७२)जी राषू छे तेणे करीने धरमधान वशेषे चा(७३)लो छे श्रीभगवतीसुत्र सझाए श्रीऊतराधे(७४)नसुत्र वषाण वंचाए छे श्रावक टंक २ पडीक(७५)मणे आवे छै बीजू श्रीपूजजीना शीष (७६)जेवा जोइए तेवा छे घणु सारू छे बीजू श्री(७७)पूजजी वीनती अवधारजो जी आवता चुमा(७८)शानो आदेश पं. श्रीविनेवीमलने तथा (७९)गणी श्रीउदेसोमने आदेस प्रसाद कर(८०)जो जी अवस ए वीनती अवधारजो जी जो (८१)संघD मंन ठाम राषो तो पूरवे अत्रनो(ना) सं(८२)घन मंन घणुं बगडू हूतू ते पं. श्रीप्रीतवज(जे) (८३)अत्र आवते मंन षम रहूंछे हवे जेनी वी(८४)नती लषी छे तेने आदेस प्रसाद करसु तो (८५)संघनु मंन घj वधसे बु(बी)जू पूजे श्रीवीजे(८६)देवसुर पण नागरवांणीआ जांणीने वी(८७)नती अवधारता अने श्रीपूजजीए पण एम (८८)ज वीनती अवधारवी बु(बी)जू वडनगरनो सं(८९)घ सदैव श्रीपूजनो भगत छे परं पाटभगत (९०) छे श्रीपूजिजी श्रीवडनगरना संघ ऊपर क्रीपा . रा(९१)षो छो तेथी वसेषे अवधारजो ऊपाधा श्रीमेघ(९२)वीजे गणी पंडीत श्रीहेमवीजे गणी पंडती(डीत) श्रीप्री(९३)ते(त)वजे गणी पंडीत श्रीवीमलवीजे गणी पंडीत जी(९४)तवीजे गण(णी) पंडीत श्रीरीधवीजे गणी गणे(णी) वे(वि)वेक(९५)वीजे रूपवीजे प्रमुष श्रीजीना परवारने वंदना (९६)वीनवजो अत्रथी पं श्रीप्रीतवीजे गणी आं(९७)णंदवीजे मुनि रामवीज(जे)नी वंदना अवधार(९८)जो दूहा---

Page #11

अम हइ दाडमकली भरीउ तम गुणे[ण ] | (૬) અવળુળ જ ન સંમરે વીસારીને લેન્જ || 2 || એ (૧૦૦) સુરહી વછો વસ(સં)તમાસું મી(તુ) જોા સમર્ વે(૨૦૨)ધા સહી અંર્ો અમાં મ(?) મન તમ સમરી↑ ।। ૨ ।। (१०२) आडा डूगर अतीघणा वहोलीआ असंष ।
(૨૦૨) મંનનાંળે આવી મળ્યું જૈવ ન પીધી વંધ ॥ ૨ ॥
વડનગરનાં નાગર જૈન સંઘ : ૮૭
(૨૦૪) સીપ સમુહ્ને તરા (!) આસ વીક્માસ ।
(૧૦૧)(?) સમુદ્ર સત્ર હી તનો સ્વાતંત્રનુી માસ || ૪ ||
==

સર્વસાધારણ ગુજરાતી વાચકો પ્રસ્તુત વિજ્ઞપ્તિલેખને સમજી શકે તે હેતુથી તેનો મૂળભાષાની નજીકમાં રહીને થોડા ઉપયોગી પરિવર્તનવાળો અક્ષરશઃ અનુવાદ વર્તમાન ગુજરાતી ભાષામાં આપું છું—
(પંક્તિ−1) । સ્વસ્તિ શ્રીઆદિજિનં પ્રણમ્ય, સ્વસ્તિ શ્રીશાંતિજિ(૨)ને પ્રણમ્ય, સ્વસ્તિ શ્રીનેમિજિનં પ્રણમ્ય, સ્વસ્તિ શ્રીપા(૩)શ્ર્વજિનં પ્રણમ્ય, સ્વસ્તિ શ્રીવીરજિન પ્રણમ્ય, અનેક (૪) વાવ-વનકૂવા-તળાવ-શ્રીજિનપ્રાસાદશિખરશોભિ(પ)ત શ્રીપૂજ્યચરણરેણુના પરાગથી પવિત્ર શ્રીમત્ શ્રીનારાયણા(૬)નગરે પૂજ્યારાષ્યતમોત્તમ પરમપૂજ્ય અર્ચનીય (૭) ચારિત્રપાત્રચૂડામણિ કુમતાંધકારનભોમ(૮)ણિ સકલસાધુશિરોમણિ, એકવિધ શ્રીજિના(૯)નાપ્રતિપાલક, દ્વિવિધ ધર્મના પ્રરૂપક, ત્રણ તત્ત્વ(૧૦)ના જાંણુ, ચાર કષાયની જીપક, પંચ મહાવ્રતના (૧૧) પાલક, છ કાયના પીયર, સાત ભયના નિવારક, (૧૨) અષ્ટમદચૂરક, નવવાઽસહિત બ્રહ્મચર્યના (૧૩) ધારક, દશવિધ યતિધર્મના પ્રરૂપક, અગિયા(૧૪)૨ અંગના જાંણુ, બાર ઉપાંગના ઉપદેશક, તેરકા(૧પ)ડિયાનિવારક, ચૌદવિદ્યાગુણાં, પંદરભે(૧૬)દ સિદ્ધના પ્રરૂપક, સોલકલાસંપૂર્ણશશિવ(૧૭)દન, સત્તરભેદસંયમના પાલક, અઢારસહસ્ર(૧૮)શીલાંગરથના ધારક, શ્રીનાતાસુત્રના ઓ(૧૯)ગણીસ અધ્યયનના પ્રરૂપક, વીસવસા જીવદયા(૨૦)ના પાલક, એકવીસ સબલદોષના ટાલક, (૨૧) ખાવીસ પરિસહના જીપક, શ્રીસૂત્રકૃતાંગસૂત્રના [ તેવીસ અધ્યયનના ] (૨૨) પ્રરૂપક, ચોવીસ તીર્થંકરની આજ્ઞાના પાલક, (૨૩) પચીસ ભાવનાના ભાવક, છવ્વીસ દશાક(૨૪)૯૫ના જાંણુ, સત્તાવીસ અનગારગુણે કરી (૨૫) વિરાજમાન, અઠ્ઠાવીસ આચારના પ્રરૂપક, (૨૬) ઓગણત્રીસ પાપશ્રુતના જાણુ, ત્રીસ મોહનીય(૨૭)સ્થાનકના નિવારક, એકત્રીસ સિદ્ધગુણના (૨૮) જાણુ, બત્રીસ યોગસંગ્રહના જાંણુ, તેત્રીસ આ(૨૯)સાતનાના ટાલક, શ્રીતીર્થંકરના ચોત્રીસ (૩૦) અતિશયના જાણુ, પાંત્રીસ વાણીગુણના પ્ર(૩૧)રૂપક, છત્રીસ છત્રીસે કરી વિરાજમાન, એવી અ(૩૨)નેક ઉપમાયોગ્ય શ્રીપૂન્ય જાતિસંપન્ન (૩૩)લસંપન્ન કુલસંપન્ન રૂપસંપન્ન ઓજસ્વી (૩૪) તેજસ્વી વચસ્તી જિતક્રોધ જિતમાન (૩૫) જિતલોભ જિતનિદ્ર. સરસ્વતીકંઠઆ(૩૬)ભરણુ કલિકાલગૌતમાવતાર અયો(૩૭)ધવપ્રતિબોધક સકલભટ્ટારકપુરં(૩૮)દર ભટ્ટારકશિરોમણિ ભટ્ટારકશ્રીશ્રી(૩૯)શ્રીશ્રીશ્રીશ્રીશ્રી શ્રીશ્રીશ્રીશ્રીશ્રીશ્રીશ્રી(૪૦)શ્રીશ્રીશ્રીશ્રીશ્રીશ્રીશ્રીવિજયપ્રભસૂ(૪૧)રીધર સપરિવાર[ના] ચરણકમ(૪૨)લાન્ [પ્રણમ્ય] શ્રીવડનગરસ્થાનાત્ લિખિતંગ સદા આદે(૪૩)શકારી ચરણુસેવક આજ્ઞાકારી પાય(૪૪)રજરેસમાન સેવક દેવી રવજી દો(૪૫)દર, દો॰ કેશવદાસ અમરસી, ગાં॰ અચલ માંડ(૪૬)ણુ, દેવી અખય, ગાંધી ઢૂંઢા, શ્રેષ્ઠી કાનજી હ∞, (૪૭) દો॰ દેવજી વીરજી, દો જેવંત, દો વસ્તા જસ (૪૮)રાજ, સા॰ અંદરજી, શ્રે॰ જોગીદાસ હરિદાસ, (૪૯) ગાં॰ માધવજી, દો॰ શાંતિદાસ પુંઅરજી, ગાં સું(૫૦)દર મોધા, સા૦ ત્રીકમદાસ તેજપાલ, દો વીર(૫૧)જી લડકણુ, સાઇ રતનીઆ માધવ, દેવી ધની(પર)આ વીરમજી, દેવી માહાવજી મદનજી, શ્રે॰ ઓ(૫૩)ધવજી માંડણજી, સા॰ કીકા ગણેશ, શ્રેષ્ઠ માના (૫૪) હિરદાસ, ગાંધી કલ્યાણુ, શ્રે॰ સાંઢીઓ ગણેશ, (૫૫) ગાંધી હલુઓ, દેવી લાધા જીવણુ,

Page #12

Sty
૮: શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય સુવર્ણ મહોત્સવ ચર્થી
અંદૂજી (૫૬) કલ્યાણજી, સા. પ્રભુજી, ગાંઠ વલ્લભ દુલ્લભ(૫૭)જી, શ્રે સોમજી મનોહર, શ્રેટ વીરા હરિદાસ, શ્રેટ લા(૫૮)લા મુકુંદદાસ, શ્રેલાલા વાછા, શ્રેટ લાલજી, સા. ગરી(૫૯)બદાસ, દેવી નારણજી હાથી, સાવ વાઘા, માલીઓ મક(૬૦)દીઓ, ૫૦ એમજી, પ૦ કેશવજી, દેવી વરમું ગુરો (૬૧) ગાંધી અભયરાજજી પ્રમુખ તથા સંઘસમસ્તક(૬૨)ની ત્રિકાલ વંદના અવધારો છે.
જત અહીં (૧૩) શ્રીપૂજ્યજીની કૃપાએ કરી ધર્મધ્યાન સુખે પ્ર(૬૪)વર્તે છે. શ્રીપૂજયજીના ધર્મધ્યાનના સુ(૬૫)ખસમાધિ-નિરાબાધ પણાના કાગળ સમાચા(૬૬) લખી સેવકને સંતોષ કરવો. તથા અત્ર શ્રી
નપણે થયાં છે કાલાનુ (૬૮)સાર, બીજું તપ તથા સ્વામિવાત્સલ્ય લહેણી પ્ર(૬૯)મુખ ધર્મકરણી વિશેષે થયાં છે. તથા શ્રીપૂ (૭૦)જીની આજ્ઞાએ પન્યાસ શ્રી પ્રીતિવિજય અહીં (૭૧) ચોમાસું આવ્યા તેણે કરી સંઘનું મન ઘણું રા(૭૨)છ રાખ્યું છે, તેણે કરીને ધર્મધ્યાન વિશેષે ચા(૭૩)લ્યો છે. શ્રીભગવતીસૂત્ર, સઝાયમાં શ્રીઉત્તરાધ્યય(૭૪)ને સૂત્ર વખાણ વંચાય છે. શ્રાવક ટંક-ર પ્રતિક(૭૫)મણે આવે છે. બીજું શ્રીપૂજીના શિષ્ય (૬) જેવા જોઈએ તેવા છે, તો ઘણું સારું છે. બીજું શ્રી(૭૭)મૃત્યજી વનતિ અવધારજોજી-આવતા ચોમા(૭૮)સાનો આદેશ ૫. શ્રીવિનયવિમલને તથા (૭૯) ગણી શ્રીઉદયસોમને આદેશ પ્રસાદ કર(૮૦) છે. અવશ્ય એ વનતિ અવધારજો છે. જે (૮૧) સંઘનું મન હમ રાખો તો પૂર્વે અત્રના સં(૮૨)ઘનું મન ઘણું બગડ્યું હતું તે પં. શ્રીપ્રીતિવિજય (૮૩) અન્ન આવતાં મન ક્ષેમ રહ્યું છે. હવે જેની વી(૮૪)નતિ લખી છે તેને આદેશ પ્રસાદ કરશો તો (૮૫) સંઘનું મન ઘણું વધશે. બીજું પૂજ્ય શ્રીવિજય(૮૬)દેવસૂરિ પણ નાગરવાણિયા જાણીને વી(૮૭)નતિ અવધારતા, અને શ્રી પૂજ્યજીએ પણ એમ (૮૮)જ વનતિ અવધારવી. બીજું વડનગરનો સં(૮૮)ઘ સદૈવ શ્રી પૂજ્ય ભક્ત છે, પરમ પાટભકત (૯૦) છે. શ્રી પૂજ્ય વડનગરના સંઘ ઉપર કૃપા રા(૯૧)ખો છો તેથી વિશેષે અવધારજો. ઉપાધ્યાય શ્રી મેઘ(૯૨)વિજય ગણ, પંડિત શ્રીપ્રી(૯૩)તિવિજય ગણી, પંડિત શ્રી વિમલવિજય ગણી, પંડિત (૯૪)તવિજ્ય ગણી, પતિ શ્રી ઋદ્ધિવિજય ગણી, ગણી વિવેક(૯૫)વિજ્ય રૂપવીજય પ્રમુખ શ્રીજીના પરિવારને વંદના (૯૬) વનવજે. અત્રથી પં. પ્રીતિવિજય, ગણી આ(૭)નંદવિજય, મુનિ રામવિજયની વંદના અવધાર(૯૮) દૂહા—
અમ હૈડું દાડમકલી, ભરિયું તુમ ગુણણ ! (૯૯) અવગુણ એક ન સાંભરે, વીસારીજે જેણ | 1 || જેમ (૧૦૦) સુરભીને વછો, વસંતમાસને કોયલ સમરે ! વિ(૧૦૧)ધ્યને સ્મરે ગજેન્દ્ર, અમ મન તેમ સમરે / ૨ // (૧૦૨) આડા ડુંગર અતિઘણા, વહોળીયાં અસંખT (૧૦૩) મન જાણે આવી મળે, દૈવ ન દીધી પંખ | II (૧૦૪) – – છીપ સમુદ્રમૈ, કરતી આસ પિઆસ !
જ(૧૦૫)ઠર સમુદ્ર સબ હી તો , સ્વાતિબિંદુકી આસ | ૪ || પ્રસ્તુત વિજ્ઞપ્રિલેખની કુલ ૧૦૫ પંક્તિઓમાં ૧થી ૬૧ સુધીની પંકિતઓમાં મંગલરૂપ પંચજિનનમસ્કાર, સ્થળ અને આચાર્યશ્રીનો નામોલ્લેખ, આચાર્યશ્રીનાં વિશેષણો અને વિજ્ઞપ્તિપત્ર લખનાર ગૃહસ્થોની નામાવલી આવે છે તથા ૯૮મી પંક્તિથી ૧૦પમી પંકિતઓમાં ગુરુપ્રત્યેના અનુરાગ સૂચક સુભાષિત દોહા છે. શેષ ૩૬ (૬૨થી ૯૭) પંક્તિઓમાં જે વસ્તુ છે તેમાં નીચે પ્રમાણેની મુખ્ય ચાર હકીકતો છે :

Page #13

વડનગરના નાગર જૈન સઘ : ૮૯
૧. આચાર્યશ્રીના આદેશથી વિગત ચાતુર્માસ કરવા આવેલા મુનિઓની પ્રશંસા અને તેમના આવવાથી શ્રીસંઘને ધર્મકરણી, વ્યાખ્યાનશ્રવણ વગેરેમાં રહેલી ખૂબ જ અનુકુળતા.
૨. આગામી ચાતુર્માસમાં એ મુનિઓને મોકલવા માટે તેમનો નામોલ્લેખ કરીને સવિનય વિનંતિ કરી છે.
૩. પહેલાં શ્રીસંઘની ઇચ્છા ન સચવાયાના કારણે શ્રીસંધનું ગુરુવર્ગ પ્રત્યે ઊંચું મન થયેલું તેની યાદ આપીને અને આચાર્ય શ્રીવિજયદેવસૂરિપ પણ શ્રીસંઘની ઇચ્છા સાચવતા તેની પણ યાદ આપીને જેમનાં નામ જણાવ્યાં છે તે મુનિઓને આગામી ચાતુર્માસમાં મોકલવા માટેની બહુમાનભરી સવિનય વિનંતિ.
૪ પ્રસિદ્ધ વિદ્વાન્ ઉપાધ્યાયજી શ્રીમેઘવિજયજી ગણીનો નામોલ્લેખ હોવાથી તે સમયે તેઓ આ. શ્રીવિજયપ્રભસૂરિજીની સાથે હતા તે જાણી શકાય છે.
શિલાલેખ તથા મૂર્તિલેખોમાંથી તારવીને જૈનધર્માનુયાયી નાગરવણિકજ્ઞાતિની અટકો મેં પહેલાં લખી છે, જેનો સમય આ વિજ્ઞપ્તિલેખથી પહેલાંનો છે, તેના આધારે કહી શકાય કે પ્રસ્તુત વિજ્ઞપ્તિલેખમાં આવતી ગાંધી, દોસી, સંધવી, શાહ, સા વગેરે અટકો નાગરવણિકજ્ઞાતિની જ છે. વિજ્ઞપ્તિલેખમાં આવતી ‘દેવી’ અટક વડનગરના નાગરવણિકોની છે. શ્રેષ્ઠી, ગાંધી, દોસી અને દેવી અટકોવાળા નાગરવિણુકો આજે પણ વડનગરમાં છે. આથી કહી શકાય કે વિજ્ઞપ્તિલેખમાં જે નામો છે તે નાગરવિકોનાં જ છે. આ હકીકત લેખની ૮૫–૮૬-૮૭મી પંક્તિમાં આવતા “ શ્રીવજે(૮)દેવસર પણ નાગરવાણીઓ જાણીને વી(૮૭)નતી અવધારતા ” આ પાહેથી પણ નિશ્ચિત થાય છે. લેખમાં આવતા નાગરવિકોના સમુદાયના આધારે તથા લેખની ૮૧-૮૨ અને ૮૫મી પંક્તિમાં આવતા સંધ 'શબ્દના આધારે વડનગરમાં જૈન નાગરવણિકોનો શ્રીસંધ હતો એ વસ્તુ સ્પષ્ટ થાય છે.
વિક્રમના ૧૮મા શતકમાં વડનગરમાં ઓસવાલ, શ્રીમાલી આદિ જ્ઞાતિઓના વણિકો નહીં હોય તેમ માનવાને કોઈ કારણ નથી. છતાં નાગરવિણુકો અને અન્ય વણિકોના ધાર્મિકપ્રસંગોની ઉજવણી કાં તો જુદી થતી હશે અથવા તો એકરૂપે થતી હશે તોપણ તેમાં નાગરવણિકોનું વિશિષ્ટ પ્રાધાન્ય હશે એટલું તો વિજ્ઞપ્તિલેખમાં આવેલી નાગરવણિકોની નામાવલીના આધારે કલ્પી શકાય.
આ લેખ જેના આધારે લખાયો છે, તે વિજ્ઞપ્તિપત્ર તથા સચિત્ર કલ્પસૂત્રની પોથીનો ઉપયોગ કરવાની અનુમતિ આપવા બદલ હું અમદાવાદના શ્રી. લા. દ. ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યામંદિરના મુખ્ય નિયામક પં. શ્રી દલસુખભાઈ માલવણિયાનો આભારી છું.
૫૧
આ. શ્રીવિજયદેવસૂરિજી તે આ. શ્રીવિજયપ્રભસૂરિજીના ગુરુ હતા.

Page #14

૯૦ : શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય સુવર્ણમહોત્સવ ગ્રન્થ
४० श्राश्रीश्रीश्रीश्रीश्रीश्री बाजिखप्रभु भरसपरीवारो कभ
वननगरद
फारी थर एत्रो वकत्राज्ञाकारी पाए जरिए सभीनसेबन देवा रबजारम ४५ दर एहि स्वासमर भी जा यक्ष माङ शीरी को न जहर दहन" वारजा बोजेनंदोबस्त अस राजसा रजा नजोगा घसरतम गाभाव जादी सोती हাराजू ग दोघासारक्रमदानावार जोधও९ मा रतनत्रा माझ्या देवाना श्रावार मजाहिषी माहा १०) मदन जन्मियो छब जा मांडा माझी फागले थर्माना हरीद्वारा गाऊँग ५३खलाजा ब
कली एक बसायल गार बल बडूलन सौमनोहर धाराहरी दायभा सामुर्महातपा
13
देवी नावानी म ६० मि पर यह नीरसुख रो गादीनि प्रमुल तथा मेधसमस्त के नत्रजजन आज जमीन
भरतेत्याह जाना ६रम धाननाल ६५ धसमाना राया परगना का गुलसमाचा
ला
परन नारबधन पातळ
नाबार्जु

90
ક્
८०
मुषदमकरणावप्रेचेयेष्ठित जजी नामानी एवं नान्त्री प्रात जे एম७ बेटे राजेश्रमदान व नेषिया हिन्दी कुठराई एसए
मोव आज जाना शेष છે जेबाज ने साहू से लगा पूजन वीजता अपद्वार जी) श्रावना शुम देवानामला
गया आयोभने अर जीजा सबानाराज जाओ संघ मन भरा तो पूरवेत्रवनो
घनघ
८५
तर रब्जनानी नतारन छिनअधिप्रमाद कर मु धनुमनाएं वह अनुभवावाजे देव सुरपए नागरवी आजी लाने व नता अवधारता अने श्री पूज जाए पर एम जवीन पारी का नंगर नी देवनानी परे परत १०० श्रानजिगाचा वडनगरना से छवि पर की पर डाव से अपहार जो कुराछा श्रीध बजिहीहि समा बजेता श्री वीर बाजे गए पंडीतज तबजेगा पडती
ए बीजेपी प्रमुख जनार बारन वानरात्रीत बाजे गए
म
વિક્રમના ૧૮માં શતકના પૂર્વાર્ધમાં વડનગરના જૈન નાગર શ્રીસંઘે તપાગચ્છીય આચાર્ય શ્રીવિજયપ્રભસૂરિજી ઉપર લખેલ વિજ્ઞપ્તિપત્રના લેખ વિભાગની ૪૦ થી ૯૭ સુધીની પંક્તિઓ. ૮૬-૧૦ સુધીની પંક્તિઓમાં નાગરવાણિયા અને બડનગરનો નિર્દેશ એઈ શકાય છે.

Page #15

વડનગરનો નાગર જૈન સંઘ : ૧ હવે પ્રારંભમાં જેનો નિર્દેશ કર્યો છે તે નાગરશ્રેણીએ લખાવેલા સચિત્ર કલ્પસૂત્રની હસ્તપ્રતનો પરિચય આપું છું : . પ્રસ્તુત કલ્પસૂત્રની પ્રતિ પણ શ્રી લાલભાઈ દલપતભાઈ ભારતીય સંસ્કૃતિ વિદ્યામંદિર-અમદાવાદના “શ્રી લ૦ ૬૦ ગ્રંથસંગ્રહમાં સુરક્ષિત છે. તેનો ક્રમાંક ૪૫૬૧ છે. પ્રતિની લંબાઈ-પહોળાઈ ૧૦૪૪ ઈચ પ્રમાણ છે, હાલત સારી છે. તેમાં વિક્રમના ૧૬મા શતકમાં લખાયેલાં સોનેરી રંગયુકતચિત્રવાળાં કપસૂત્રોની શૈલીનાં ૩૯ સુરેખ ચિત્રો છે. પ્રતિની પત્રસંખ્યા ૧૩૦ છે. ૧૩૦મા પત્રની પ્રથમ પૃષ્ટિમાં કલ્પસૂત્રનો પાઠ પૂર્ણ થાય છે. ત્યાર પછી પુસ્તક લખાવનારની પ્રશસ્તિ અને પુપિકા છે. પ્રસ્તુત પ્રતિ વિકમના ૧૮મા શતકમાં થયેલા ૫૦ શ્રી કલ્યાણસુંદરજીની પાસે હશે તે તેમણે વિ. સં. ૧૭૮૯માં (એટલે કે પ્રતિ લખાયા પછી ૨૨ વર્ષ પછી) વાચનાચાર્ય શ્રી નૈસીજીને આપેલી તેની નોંધ પણ પ્રતિ લખાવનારની અંતિમ પુપિકાની પછી લખેલી છે. ઉક્ત પ્રશતિ વગેરેનો પાઠ જે પત્રમાં છે તેની બે બાજુની પ્રતિકૃતિ અહીં આપી છે. પ્રસ્તુત પ્રશસ્તિ વગેરેની વાચના આ પ્રમાણે છે :
धणकण-कंचण निकर आदिजिणेसरविहारविमलयरं । गढ-मढ-मंदिरपवरं वडनयरं जयउ वडनयरं ॥१॥ नागरनरसिरिहीरो धणसी जिणधम्मवासियसरीरो। भावलदेवी भजा विणय-विवेकाइगुणसजा ॥२॥ सुत-देव हेमराजो गडसी कन्हडकुमार कुलतिलओ। कडुआभिध झालाभिध] संघवई सयलगुणनिलओ ॥ ३ ॥ सिरिमुणिसुंदरसूरी दूरीकयपावपंकओ जेहिं । तस्स पयहवणकए महूसवो कारिओ तेहिं ॥४॥ सिरिदेवराजघरणी हीरू निअलोअणेण जिअहरिणी । सअ-देसल-जेसिंगा जिणधम्मे जस्स नवरंगा ॥५॥ देसलपरि देवसिरी सुत आंबा तस्स घरणि देल्हाई। नगराज कुंअरपालो रत्नाभिध पुत्तरयणवई ॥६॥ पनरससततालीसे फग्गुणमासस्स सुद्धदसमी[ए]।
વિડિછિલા રસીકરણ ëિાવિ જq-- || ૭ || सं० त(?) १५४७ वर्षे ज्येष्ट सुदि १ रविवारे लिखितं मंत्रि वाछाकेन ॥ श्रीपतनि वास्तव्य ॥ छ । શ્રી ગુર્મ મg છ | શ્રઘાનમg || છ || શ્રીઃ |
બીજા અક્ષરોમાં
वाचनाचार्य श्री नैणसीजीकानां प्रतिरियं पं. कल्याणसुंदरेण प्रदत्ता सहर्षम् ॥सं० १७८९ रा भाद्रवा वदि ७ दिने।
અનુવાદ–“ધાન્ય અને સુવર્ણના સમૂહવાળું = ધાન્ય-ધનથી સમૃદ્ધ, આદિજિનેશ્વરના પ્રાસાદથી અતિપવિત્ર અને જેમાં શ્રેષ્ઠ કિલ્લો મઠો તથા મંદિરો છે તેવું મહાનગર વડનગર જય પામો.
[ આ નગરમાં 3 નાગરનરોની શોભામાં હીરા સમાન, દેહ પણ જેને જૈનધર્મથી વાસિત છે =જેની આકૃતિ પણ જૈનત્વની ખાતરી આપે છે તેવો ધનસી = ધનશ્રી નામનો [ શ્રેણી] હતો, અને તેને વિનય વિવેકાદિગુણયુક્ત ભાવલદેવી નામની ભાર્યા હતી.
[તેઓને ] દેવરાજ હેમરાજ ગડસી = ઘટસિંહ કહુડકુમાર કડુ અને ઝાલો નામના કુળમાં તિલકસમાન પુત્રો હતા.૩

Page #16
92 : શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય સુવર્ણ મહોત્સવ યથ તેમણે = દેવરાજ વગેરેએ પાપકર્મથી વર્જિત એવા શ્રીમુનિસુંદરસૂરિની આચાર્યપદવીના પ્રસંગે મહોત્સવ કરાવ્યો હતો.' શ્રીદેવરાજને આંખોના સૌન્દર્યથી હરિણીને પણ જીતી જાય તેવી હીર નામની પત્ની હતી. અને તેમને જૈનધર્મમાં નવા રંગવાળા દેસલ અને જેસિંગ નામના બે પુત્રો છે. દેસલને દેવશ્રી નામની પત્ની અને આંબા નામનો પુત્ર છે. [ અને ] આંબાને નગરાજકુંઅરપાલ-રત્ન એ નામના [ ત્રણ ] પુત્રરત્નવાળી દેલ્હાઈ નામની ભાર્યા છે. [સંવત ૧૫૪૭ના ફાગણ માસની અજવાળી દશમના દિવસે [આંબા] શ્રીલક્ષીસાગરના શિષ્ય માટે આ ક૯પસૂત્ર લખાવ્યું. સંવત 1547 વર્ષે જેઠ સુદ 1 ને રવિવારે પાટણના વતની મંત્રી વાછાકે = વાછાક દ્વારા લખાવ્યું. શુભ થાઓ. કલ્યાણ થાઓ. | (બીજા અક્ષરોમાં—) 5. કલ્યાણસુંદરે વાચનાચાર્ય શ્રીૌણસીને આ પ્રતિ સહ આપી છે. સં. ૧૭૮૯ના ભાદરવા વદ ૭ના દિવસે.” આ પ્રશસ્તિની રચના સંવત ૧૫૪૭ના ફાગણ સુદ ૧૦ના દિવસે થયેલી અને તે જ વર્ષના જે સુદ 1 ને રવિવારના દિવસે તેને ગ્રંથમાં લખી છે. તેથી સંભવ છે કે તે બહારગામ રહેલા કોઈ મુનિ મહારાજે રચીને મોકલાવી હોય અને તેથી સમયનું અંતર થયું હોય. શબ્દશાસ્ત્રાદિની દષ્ટિએ ઊણપ હોવાને કારણે વક્તવ્યનો ભાવ સૂચવતી સરલ-સાદી પ્રાકૃત ભાષામાં પ્રસ્તુત પ્રશસ્તિ રચાયેલી હોવાના કારણે અતિસ્પષ્ટતા ન હોવા છતાં પ્રતિ લખાવનાર આંબા શ્રેણી છે તે નિશ્ચિત છે. લભ્ય સંખ્યાબંધ પ્રશસ્તિઓમાં આવા પ્રકારની ભાષાશૈલીવાળી પ્રશસ્તિઓ પણ છે. અનેક પ્રશસ્તિઓમાં વિત્ત શબદ લખાવ્યાના અર્થમાં ઉપયુક્ત થયેલો જોવામાં આવે છે. તદનુસાર પ્રસ્તુત કલ્પસૂત્રને આંબા શેઠે પાટણના વતની મંત્રી વાછાક દ્વારા લખાવ્યું છે તેમ સમજવું જોઈએ. પુસ્તકલેખનાદિ માટે પ્રાચીન કાળથી પાટણ (અણહિલપુર) કેન્દ્ર રહેલું છે. પાટણમાં તથા પ્રકારના કલાકારોનો અને તેમની કલાને સમજનાર અનુભવીઓનો કાયમી વસવાટ હશે. આ એક સંગત હકીકત છે. પ્રશસ્તિની ચોથી ગાથામાં આ૦ શ્રી મુનિસુંદરસૂરિનું તથા ત્રીજી અને પાંચમી ગાથામાં દેવરાજ શેઠનું નામ આવે છે તેમ જ ચોથી ગાથામાં આચાર્યપદમહોત્સવનો ઉલ્લેખ આવે છે. આ સંબંધમાં કેટલીક વિશેષ માહિતી અહીં આપું છું : પ્રસ્તુત કલ્પસૂત્ર લખાવનાર આંબા શેઠના દાદા દેવરાજ શેઠના ખર્ચથી થયેલો આ શ્રીમનિસુંદરસૂરિન આચાર્યપદમહોત્સવ અને મહોત્સવની સમાપ્તિ પછી દેવરાજ શેઠે શત્રુંજયગિરનારનો યાત્રાસંઘ કાઢ્યો હતો આ બે પ્રસંગોને પંશ્રી પ્રતિષ્ઠા સમગણિ(આ૦ શ્રી મુનિસુંદરસૂરિના ગુભાઈ)એ વિ. સં. ૧૫૨૪માં રચેલા સોમસૌભાગ્ય કાવ્યના છઠ્ઠા સર્ગમાં મુખ્યતયા વર્ણવ્યા છે. તેમાં વડનગર, સમેલાતળાવ, નર-નારી, આચાર્યપદમહોત્સવ અને યાત્રા સંઘનું સવિસ્તર વર્ણન છે. યાત્રા સંઘમાં 500 શદ = ગાડાં હતાં તે હકીકત પણ નોંધી છે. ઉક્ત આચાર્યપદમહોત્સવ પ્રસંગે વિ. સં. ૧૪૭૮માં દેવરાજ શેઠે બત્રીસ હજાર સોનૈયા ખર્ચા હતા, આ હકીકત પદાવલીઓમાં મળે છે. પર પર શ્રીધર્મસાગરગણિવિરચિત પદાવલીમાં 32000 ટંક જણાવ્યા છે, જુઓ મુનિરાજશ્રી દર્શનવિજયજી ( વિપુટી) સંપાદિત “પાવલીસમુચ્ચય ભા. 1" પૃ૦ 63. “ટંક’ એ સુવર્ણ નાણું હતું તે હકીકત પં. શ્રીરવિવધેનકૃત પટ્ટાવલી સારાધારમાં મળે છે. જુઓ “પટ્ટાવલીસમુચ્ચય ભા૦ 1' પૃ૦ 156, -

Page #17
વડનગરનો નાગર જૈન સંઘઃ 93 પ્રસ્તુત પ્રશસ્તિની ત્રીજી ગાથામાં જે દેવરાજ પ્રમુખ છે નામ આવે છે તેમાંના આદ્ય દેવરાજ હેમરાજ અને ગડરની = ઘટસિંહ આ ત્રણ ભાઈઓનો ઉલ્લેખ સોમસૌભાગ્યકાવ્યના છઠ્ઠા સર્ગના 20-21 પઘોમાં છે. તેથી કળ છ ભાઈઓ હશે પણ આચાર્યપદમહોત્સવના સમયમાં શેષ કન્યાકુમાર આદિ ત્રણ ભાઈઓ વિદ્યમાન ન હતા તે સમજી શકાય છે. પ્રશસ્તિઓમાં તે તે કુટુંબની જાત માત્ર વ્યક્તિઓનો નામોલ્લેખ કરવામાં આવે છે. એટલે અત્રે ઉલ્લેખો અસંગત નથી. અહીં જણાવેલી હકીકતોના આધારે તારવી શકાય કે વિક્રમના બારમા શતક પહેલાં પણ નાગરવણિકોનો મોટો વર્ગ જૈનધર્માનુયાયી હતો. અને ત્યાર પછી પણ સોળમા શતક સુધી તે જૈન પરંપરાનુયાયી રહેલો. વિક્રમના સોળમા-સત્તરમા શતકથી તેમાં પરિવર્તનો થવાનો પ્રારંભ થયો હશે છતાં વિક્રમના અઢારમા શતકમાં વડનગરમાં મોટા સમૂહરૂપે નાગરવણિકો જૈન હતા તેથી અન્યોન્ય સ્થળોમાં તથા પ્રકારના વર્ગનું અસ્તિત્વ માનવામાં બાધા આવે તેવું ન માની શકાય. અસ્તુ. વિક્રમના ઓગણીસમા અને વિસમાં શતકની વડનગરના નાગરવણિકોને સંબંધિત થોડી હકીકતો મળી છે તે જણાવીને આ લેખ પૂર્ણ કરીશ. આજે વડનગરમાં “અટાળાનું દેરાસર " એ નામે ઓળખાતું જૈન મંદિર નાગરોનું હતું. અને તે શ્રી કુંથુનાથસ્વામીના મંદિર તરીકે ઓળખાતું હતું. આ મંદિરની જમણી બાજુ અડીને તેટલા જ પ્રમાણનું બીજું મંદિર છે, તેમાં મૂળનાયક શ્રી ઋષભદેવજી છે. તથા શ્રી કુંથુનાથસ્વામીના મંદિરના સામે પણ એક મંદિર છે તેમાં મૂળનાયક તરીકે શ્રી ઋષભદેવજીની લેપ કરેલી પ્રતિમા છે. આ ત્રણે મંદિરો ઘરમંદિર રૂપે છે. એક રીતે ત્રણ ગભારા કહી શકાય. વચમાં નાના ચોકવાળા એક મકાનના બે વિભાગોમાં આ ત્રણ મંદિરો છે એમ કહી શકાય. એક બાજુ બે અને સામેની બાજુ એક. એટલું માનવાને કારણ મળે છે કે, પહેલાં માત્ર શ્રી કુંથુનાથસ્વામીનું મંદિર હશે, અથવા તો આ ત્રણે મંદિરો શ્રી કુંથુનાથસ્વામીને. મંદિરના નામે ઓળખાતાં હશે. શ્રી કુંથુનાથસ્વામીના મંદિરની જમણી બાજુ આવેલા શ્રી ઋષભદેવજીના મંદિરની બિલકુલ સામે મંદિરને મૂળ પ્રવેશ માર્ગ છે, જેનો ઉપયોગ આજે થતો નથી. આ મંદિરોને અડીને શ્રી કુંથુનાથજીના મંદિરની ડાબી બાજુ એક જુદુ માને છે તેમાંથી જે પ્રવેશ થાય છે. આ મકાનને દેવી તેજકરણ વખતરામે (નાગરવણિક) વિ. સં. ૧૮૯૭માં ધર્મશાલારૂપે બાંધેલું અને કદાચ પોતાની માલિકીરૂપે રાખ્યું હશે. ત્યાર પછી મેના નામની દીકરીના જન્મ પછી વિ. સં. ૧૯૦૧માં આ ધર્મશાલાને સાધારણ ખાતે આપેલી. આ હકીકત દર્શાવતો નાનો શિલાલેખ આજે પ્રસ્તુત મકાનની ભીંતમાં છે. તેનો અક્ષરશ: પાઠ આ પ્રમાણે છે - (પંક્તિ 6) શ્રીવડનાર શ્રીયંકુ(ઉં. ૨)નાથનનું રે છે તે પાસે ધામ(ઉં. ૩)સાઢા તેવી तेजकरण वखत(पं. ४)रांमे बंधावी छे संवत १८९७(पं. ५)ना वर्षे महा सुदि 5 दिने (पं. 6) वार बुध [1] श्रीसाधारणषा(पं. ७)ते संवत १९०१ना वैसाष सुद 2 दि(पं. ८)ने बाइ मेना छोडी આવ્યાં તારે છે. આ ઉપરાંત વડનગરમાં આવેલા શ્રી મહાવીરસ્વામીજીના બાવન જિનાલયનો વિકમના ૧૯મા શતકના મધ્યભાગમાં જીર્ણોદ્ધાર થયેલો તેની દેવકુલિકાઓ પૈકી કેટલીક દેવકુલિકાઓ “દેવી’ સ્ટવાળા નાગરવણિકોએ કરાવ્યાના ઉલ્લેખો તે તે દેવકુલિકા ઉપર છે. ઉપરની હકીકતથી એટલું તો ચોક્કસ છે કે વિક્રમના વીસમા શતકના પ્રારંભ સુધી તો વડનગરના નાગરવણિકોમાં જૈન પરંપરાનુયાયી વર્ગ પણ હતો. 53. જૈનતીર્થસર્વસંગ્રહના પહેલા ભાગમાં કોઠા નં. ૧૦૭૦માં દર્શાવેલું શ્રી આદિનાથજીનું મંદિર છે તે અહીં જણાવેલાં ત્રણ મંદિરોમાંનું છે.

Page #18
હ૪ : શ્રી મહાવીર જૈન વિદ્યાલય સુવર્ણ મહોત્સવ પ્રસ્થ વિ. સં. 1930-40 સુધીના સમયમાં વડનગરના અનેક જૈન નાગરકુટુંબોમાંથી ફક્ત દેવી કુટુંબનાં ૨થી 30 ઘર જૈનધર્માનુયાયી હતાં. આ નાગરો ચુસ્ત જૈન હતા, અને તેમને જૈનધર્મ છોડવો પણ ન હતો. પણ ત્યારે જ્ઞાતિવ્યવહારમાં જૈન હોવાને કારણે કન્યા લેવડદેવડનો અવરોધ થયો ત્યારે આ નાગરવણિકો મૂંઝાયા અને તેઓએ અમદાવાદ આવીને શ્રી આત્મારામજી મહારાજ, શ્રી રવિસાગરજી મહારાજ તથા શ્રી મોહનલાલજી મહારાજ વગેરેને વિનંતિ કરી કે, અમારી મૂંઝવણ ટાળવા માટે અમોને અન્ય જૈન વણિક કોમમાં દાખલ કરાવો. પણ તે સમયે અમદાવાદની જૈન વણિકજ્ઞાતિએ તે વાત માની નહીં અને તેઓ નાઇલાજે પૈણવ થયા. આ હકીકત યોગનિક આચાર્ય શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરસૂરિજીએ તેમણે વિ. સં. ૧૯૭૩માં સંપાદિત કરેલા “જૈનધાતુપ્રતિમાલેખસંગ્રહ'ના પહેલા ભાગની પ્રસ્તાવનામાં લખી છે. આ સંબંધમાં મુનિરાજ શ્રી દર્શનવિજ્યજી (ત્રિપુટી) આ પ્રમાણે જણાવે છે : " નાગર જેનોએ અમદાવાદની સમગ્ર જ્ઞાતિ વચ્ચે આજીજી કરી કે અમે જૈન છીએ, અમને જ્ઞાતિમાં મેળવીને બચાવી લો. તપાગચ્છાધિરાજ પૂ૦ મૂલચંદજી ગણિવર, સાગરના શ્રીપૂજ ભ૦ શાંતિસાગર, શેઠ પ્રેમાભાઈ વગેરે તેઓને મેળવી લેવા સમ્મત હતા. પણ અમદાવાદના જ્ઞાતિના ઠેકેદારો ધર્મપ્રેમી હોવા છતાં તેઓએ જ્ઞાતિ પ્રેમને વધુ વજન આપ્યું. એનું પરિણામ એ આવ્યું કે નાગરોએ વિક્રમની વીશમી સદીના મધ્યકાળમાં જૈનધર્મ છોડ્યો અને સૌ વૈષ્ણવ બની ગયા.”(જૈન પરંપરાનો ઈતિહાસ, ભા. 2, પૃ. 712) આ બે નોંધોની તુલનામાં પૂ. શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરજીની નોંધ પ્રસંગના નજીકના સમયની કહેવાય. પૂ. મહ શ્રી દર્શનવિજ્યજીની હકીકતમાં નામપરિવર્તન નિરાધાર થયું હશે તેમ તો હું ચોક્કસ ન કહી શકું, પણ મારા સંશોધનકાર્યને અંગે મેં બે વાર જૈનપરંપરાનો ઈતિહાસ જોયેલો ત્યારે મારે જે જેવું હતું તે સંબંધમાં તેમાં ભ્રામક વિધાન જોયેલાં તેથી જણાવી શકું કે, જે અન્ય પ્રામાણિક આધાર ન જ હોય તો આ સંબંધમાં શ્રીમદ્ બુદ્ધિસાગરજીની હકીકત ઉચિત મનાવી જોઈએ. અસ્તુ. ઉપરના પ્રસંગ પછી પણ વડનગરના નાગરવણિકો પૈકી કેટલાક કુળના અનેક પેઢીગત સંસ્કારને લીધે જૈન મંદિરમાં જતા હતા. આમાંના છેલ્લા ગૃહસ્થ શ્રી વ્રજલાલ સખારામ દેવી કોઈ જ્ઞાતિજન ન જાણે તે રીતે જિનમંદિરે જતા. આ હકીકત મેં વડનગર જઈને તેમના ભૂતપૂર્વ મુનિ પટેલ પાસેથી જાણી છે. શ્રી વ્રજલાલ સખારામનું મૃત્યુ વિ. સં. ૨૦૧૦ની આસપાસ થયું છે. તેમના તરફથી અપાયેલી રકમના વ્યાજમાંથી શ્રી મહાવીરજન્મવાચનના દિવસે (ભાદરવા સુદ 1) ઉપાશ્રયમાં પ્રતિવર્ષ પ્રભાવના થાય છે. જે વ્યાજની રકમથી પ્રભાવનાનો ખર્ચ વધારે થાય તો શેષ રકમ તેમના સુપુત્ર શ્રી હસમુખલાલ વ્રજલાલ દેવી આજ સુધી આપે છે. મોઢ, દિસવાલ, પલ્લીવાલ, ખડાયતા આદિ વંશોના જૈન વણિકોને પણ અનેક ઉલ્લેખો મળે છે. તે અને અહીં જણાવેલા નાગરવણિકોના સમૂહો જૈન પરંપરામાંથી સાવ લુપ્ત થયા તે હકીક્ત એક રીતે સુચક બની જાય તેવી છે. આમ થવાનાં કારણે પૈકી કેટલાંક કારણ એવાં પણ હોઈ શકે, જેની ચર્ચાનો અધિકાર લેવો મને ન પણ ગમે. વળી તે કેટલીક અપેક્ષાએ મારા અભ્યાસના વિષયથી પર છે. એટલે આ સંબંધમાં આ પ્રકારના અન્વેષકો અને અધિકારીઓને આ રીતે માત્ર અંગુલીનિર્દેશ કરી આ લેખ પૂર્ણ કરું છું. અંતમાં, શાસ્ત્રીય અન્વેષણની જ અહીં દષ્ટિ રાખી છે તેથી કોઈના લાઘવદર્શનનો અંશ પણ ભારામાં નથી એ વિનીત ભાવે જણાવું છું. વડનગરના શ્રીજૈનસંઘના આગેવાન શેઠજી શ્રી ચંદુલાલ ચુનીલાલ શાહ તથા શ્રી ચુનીલાલ ભીખાભાઈ પટેલે મને કેટલીક માહિતી આપી છે તે બદલ તેમનો ઋણી છું.