Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMskRta-sAhitya ke vikAsa meM jainAcAryoM kA yogadAna 0 DA0 kastUracanda kAsalIvAla saMskRta sAhitya ke vikAsa evaM samunnati meM jainAcAryoM evaM vidvAnoM kA mahattvapUrNa yogadAna rahA hai| unhoMne isa sAhitya kI pratyeka vidhA para kAvya-racanA karake usake pracAra-prasAra kI dizA meM kArya kiyA / jainAcAryoM ne sAhityasarjana karate samaya loka-ruci kA vizeSa dhyAna rakhA, isaliye unhoMne prAkRta ke sAtha-sAtha saMskRta meM bhI kAvya, carita, kathA, nATaka, purANa, chanda evaM alaMkAra jaise sabhI viSayoM para sAhitya-jagata ko mUlyavAna racanAe~ bheMTa kii| vAstava meM saMskRta kA jaina vAGamaya vizAla evaM mahattvapUrNa hai| lekina vizAla sAhitya hone para bhI usakA prakAzana evaM samucita mUlyAMkana nahIM hone ke kAraNa use sAhityajagat meM yathocita sthAna prApta nahIM ho sakA hai| akele rAjasthAna ke jaina grantha bhaNDAroM meM saMskRta granthoM kI lAkhoM pANDulipiyA~ saMgahIta haiN| usa vizAla sAhitya kA paricaya karAnA eka hI lekha meM saMbhava nahIM hai, phira bhI ati saMkSipta rUpa meM hama yahA~ usakA paricaya denA caaheNge| darzana evaM nyAya : dUsarI zatAbdI meM hone vAle prAcArya samantabhadra jaina darzana ke prastotA mAne jA sakate haiM / anekAntavAda ko vyavasthita rUpa se prastuta karane vAle samantabhadra prathama prAcArya haiM / unakI prAptamImAMsA evaM yuktyanuzAsana donoM hI mahattvapUrNa kRtiyA~ haiM / prAptamImAMsA meM ekAntavAdiyoM ke mantavyoM kI gambhIra AlocanA karate haye prApta kI mImAMsA kI gayI hai aura yuktiyoM ke sAtha syAdvAda siddhAnta kI vyAkhyA kI gayI hai| isI taraha yuktyanuzAsana meM jaina zAsana kI nirdoSatA yuktipUrvaka siddha kI gayI hai| prAptamImAMsA para bhaTTAkalaMka kI aSTazatI tathA AcArya vidyAnandi kA aSTasahasrI nAmaka vistRta bhASya upalabdha hai / ye donoM hI prAptamImAMsA kI lokapriyatA evaM usakI mahattA ko siddha karane vAlI kRtiyA~ haiN| sAtavIM zatAbdI meM hone vAle bhaTTAkalaMka jaina nyAya ke saMsthApaka mAne jAte haiM / inake pazcAta hone vAle sabhI jainAcAryoM ne inake dvArA prasthApita mArga kA anusaraNa kiyA hai| aSTazatI ke atirikta laghIyastraya, pramANasaMgraha, nyAyavinizcaya, siddhivinizcaya inakI mahattvapUrNa dArzanika kRtiyA~ haiM / darzana jaise gahana viSaya ko inhoMne ina kRtiyoM meM prastuta karake gAgara meM sAgara ko bharane jaisA kArya kiyA hai / AThavIM zatAbdI meM mahAn dArzanika prAcArya haribhadra sUri hue, jinhoMne anekAntasiddhAnta kI pUnaH pratiSThA kI aura apanI anekAntajayapatAkA, SaTadarzanasamuccaya evaM anekAntavAda jaise dArzanika granthoM kI racanA karake deza ke dArzanika jagata meM anekAnta kI dundubhi bjaayii| isake dhammo dIvo saMsAra samudra meM varma hI dIpa hai
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa | 270 pazcAta prAcArya mANikyanandI hae jinhoMne apanI parIkSAmukha kRti meM jaina nyAya ko satra rUpa meM prastuta kiyaa| parIkSAmukha 9 paricchedoM meM vibhakta hai aura isakI sUtra saMkhyA 207 hai / prAcArya prabhAcandra [san 825] ne isa para prameyakamalamArtaNDa jaisI vizAlakAya TIkA likha kara jaina nyAya ke vikAsa meM apanA mahattvapUrNa yogadAna kiyaa| inakI akalaMka ke laghIsastraya para . nyAyakumudacandrodaya TIkA bhI eka mahattvapUrNa kRti hai| navIM zatAbdI meM hone vAle prAcArya vidyAnandi jaina nyAya ke prakANDa vidvAna mAne jAte haiM / inakI kitanI hI choTI-bar3I racanAe~ darzanasAhitya kI mahattvapUrNa racanAe~ haiM, jinameM vibhinna mAnyatAoM kI prAmANika AlocanA kI gayI hai tathA akalaMka ke vicAroM kA yuktipUrvaka samarthana kiyA gayA hai| inakI kRtiyoM meM prAptaparIkSA, praSTasahasrI, pramANaparIkSA, patraparIkSA evaM tatvArthazlokavAtika ke nAma ullekhanIya haiM / dasavIM zatAbdI meM devasena hue jinakI laghunaya cakra, bRhadnayacakra evaM pAlApapaddhati nyAyazAstra kI gambhIra racanAyeM haiN| isI samaya anantavIrya huye jinhoMne parIkSAmukha para prameyaratnamAlA TIkA likha kara usakI lokapriyatA meM cAra cAMda lagA diye / inhoMne akalaMka kI siddhivinizcaya para bhI acchI TIkA likhI thii| gyArahavIM-bArahavIM zatAbdI meM hone vAle prAcArya hemacandra sUri kA yogadAna jaina nyAya ke kSetra meM hI nahIM kintu saMskRta vAGamaya ke sabhI kSetroM meM adbhuta evaM prAzcaryakArI hai| unakI pramANamImAMsA jaina nyAya kI anUThI racanA mAnI jAtI hai| ukta AcAryoM ke atirikta devasUri kA pramANanayatattvAlokAlaMkAra, jisa para vizAlakAya syAdvAdaratnAkara grantha aura ratnAkarAvatArikA nAmaka TIkA likhI gaIM, candraprabhasUri kI darzanazUddhi evaM prameyatnakoza [1100 e. DI] mAghanandi kA padArthasAra, rAjazekhara sUri kI syAdvAdakalitA jaisI racanAoM kA nAma bhI ullekhanIya hai / 18vIM zatAbdI meM hone vAle abhinava dharmabhUSaNa kI nyAyadIpikA ko jaina nyAya ke maulika tattvoM ko sarala evaM subodha rIti se pratipAdana karane vAlI kRti ke rUpa meM mAnyatA prApta hai / nyAyadIpikA meM pramANa evaM naya kA bahata hI spaSTa evaM vyavasthita vivecana kiyA gayA hai| 20vIM zatAbdI meM hone vAle dArzanika vidvAna paMDita cainasUkhadAsa nyAyatIrtha kA jainadarzanasAra eka mahattvapUrNa kRti mAnI jAtI hai jisameM jainadarzana ke sabhI viSayoM para saMkSipta kintu sarala rIti se prakAza DAlA gayA hai| kAvya: jainAcAryoM ne saMskRtakAvyoM ke vikAsa meM bhI mahattvapUrNa yogadAna diyA hai| unhoMne mahAkAvya likhe, campUkAvya likhe, caritrakAvya evaM dratakAvya nibaddha kiye| lekina ina kAvyoM kI mUla AdhArazilA dvAdazAMga vANI hai| saMskRta bhASA kA pratyeka jaina kAvya samyagdarzana, samyagjJAna evaM samyakacAritra dvArA koI bhI mAnava carama sukha prApta kara sakatA hai, isa sandeza ko prasArita karane vAle hote haiN| jaina kAvya varNAzrama dharma ke poSaka na hokara muni-pAyikA, zrAvaka-zrAvikA ko hI samAja kA rUpa mAnate haiN| isake atirikta jaina kAvyoM ke nAyaka
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMskRta-sAhitya ke vikAsa meM jainAcAryoM kA yogadAna | 271 kevala deva, RSi, muni athavA rAjA nahIM haiM kintu rAjAoM ke sAtha seTha, sArthavAha, zreSThI, tIrthaMkara, zUravIra yA sAmAnya mAnava hote haiN| AThavIM zatAbdI meM hone vAle jaTAsihanandi kA varAMgacaritra prathama mahAkAvya hai jisameM jaina rAjA varAMga kA 31 sargoM meM jIvanacarita nibaddha hai / mahAkAvya ke nAyaka meM dhIrodAtta ke sabhI guNa samaveta haiN| isameM nagara, Rtu, utsava, krIr3A, rati, vipralambha, vivAha, janma, rAjyAbhiSeka, yuddhavijaya Adi sabhI kA varNana milatA hai| isa zatAbdI meM hone vAle jinasenAcArya ke pArvAbhyUdaya meM 23veM tIrthaMkara pArzvanAtha kA jIvanacarita nibaddha kiyA gayA hai| yaha khaNDakAvya hai jo cAra sargoM meM vibhakta hai| dharmazarmAbhyudaya mahAkAvya ke racayitA haiM mahAkavi haricanda / yaha mahAkAvya 21 sargoM meM pUrNa hotA hai tathA isameM dharmanAtha svAmI kA jIvanacarita nibaddha hai| prastuta kAvya kI rAjasthAna ke jaina graMthAgAroM meM kitanI hI pratiyA~ milatI haiN| mahAkavi haricanda kA hI dUsarA mahAkAvya jIvandharacampU hai| isameM mahArAjA jIvandhara kA jIvanacarita nibaddha hai| gadya-padya mizrita yaha mahAkAvya apane DhaMga kA anokhA kAvya hai| 11vIM zatAbdI meM hone vAle vIranandi ne zaka saMvata 943 meM candraprabhacarita kI racanA samApta kii| 15 sargoM meM vibhakta yaha kAvya pAThaveM tIrthakara candraprabha ke jIvana ko prastuta karane vAlA hai| isI zatAbdI meM mahAkavi dhanaMjaya haye jinhoMne rAghava pANDavIya jaise mahAkAvya kI sarjanA kii| kAvya kI kathA rAma evaM pANDava donoM kathAnoM ko prakaTa karane vAlI hai| isakA dUsarA nAma dvisaMdhAna mahAkAvya bhI hai / prastuta mahAkAvya meM 18 sarga haiN| 12vIM zatAbdI meM mahAkavi vAgbhaTTa haye jinhoMne 'neminirvANa" kAvya kI racanA kii| yaha bhI uccastarIya mahAkAvya hai aura apane samaya kA lokapriya kAvya rahA hai| aneka kAvyoM ke racayitA mahAkavi hemacandrAcArya ke nAma se sabhI vidvAna paricita haiN| unakA mahAkAvya triSaSTizAlAkApuruSacarita evaM dvayAzrayakAvya saMskRta ke anUThe kAvya haiM / prathama mahAkAvya meM 63 zalAkA (zlAghya) mahApuruSoM kA jIvanacarita nibaddha hai jabaki dUsare kAvya meM kumArapAla kA jIvana vaNita hai / isIliye isakA dUsarA nAma kumArapAlacarita bhI hai| yaha mahAkAvya 28 sargoM meM vibhakta hai| mahAkavi somadeva ke yazastilaka campU kA campUkAvyoM meM utkRSTa sthAna hai| mahAkavi ne isa kAvya meM rAjA yazodhara ke jIvanacarita ko kAvyamaya bhASA meM prastuta kiyA hai| isa campakAvya kI nAgaura, pAmera evaM jayapura ke granthabhaNDAroM meM pANDulipiyA~ upalabdha hotI haiN| 13vIM zatAbdI meM hone vAle mahApaMDita pAzAdhara ke ziSya arhadAsa ne purudeva kI racanA karake campU kAvyoM meM eka aura kar3I jor3a dii| isa kAvya meM prathama tIrthaMkara AdinAtha ke jIvana ko prastuta kiyA gayA hai| . mahAkavi prasaga kA mahAvIra carita eka mahattvapUrNa kAvya hai jo 24veM tIrthaMkara bhagavAna mahAvIra ke jIvana kA digdarzana karAtA hai| ___ ukta mahAkAvyoM ke atirikta prAcArya guNabhadra kA jinadattacarita evaM dhanyakumAracarita devendrasUri kA mahAvIracarita (1027 e. DI. / devasUri kA balabhadracarita, mahApaMDita gharanI rIto A a sanelibrarmarg
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturtha khaNDa | 272 AzAdhara kA triSaSTismRti, arhaddAsa kA munisuvratacarita, ajitaprabha sUri kA zAMtinAthacarita Adi caritakAvyoM ke nAma ullekhanIya haiN| 15vIM zatAbdI meM padmanAbhakta kavi huye jinhoMne saMvat 1462 meM yazodharacarita kI racanA kii| yazodharacarita apane samaya kA lokapriya kAvya hai jisakI kitanI hI pANDulipiyA~ rAjasthAna ke vibhinna zAstra-bhaNDAroM meM upalabdha hotI haiN| isI zatAbdI meM bhaTrAraka sakalakIrti huye jo saMskRta ke prakANDa vidvAn the| inhoMne apanA samasta jIvana saMskRta ke pracAra prasAra meM samarpita kiyA huA thaa| inake dvArA nibaddha yazodhara caritra, mallinAthacaritra, jambUsvAmicaritra, sudarzanacaritra, zAntinAthacaritra, pArzvanAthacaritra varddhamAnacaritra saMskRta kI ullekhanIya kRtiyA~ haiN| akele bhaTTAraka sakalakIti ne saMskRta bhASA meM 25 se bhI adhika racanAoM ko nibaddha karake eka nayA kIrtimAna sthApita kiyaa|' bhaTTAraka sakalakIrti kI paramparA meM hone vAle bhaTTArakoM evaM anya sAdhuoM ne saMskRta kAvyoM ko nibaddha karane kI paramparA ko jIvita rakhA / brahma jinadAsa ne saMskRta meM jambUsvAmIcaritra, rAmacaritra (padmapurANa)harivaMzapurANa, bhaTTAraka somakIti ne pradyumnacaritra, evaM yazodharacaritra evaM bhaTTAraka zubhacandra ne candraprabhacaritra, karakaNDucaritra, candanAcaritra, jIvandharacaritra, zreNikacaritra, pANDavapurANa jaise kitane hI kAvya likha kara saMskRta kAvyadhArA ko jIvita rkhaa| DhUMDhADa pradeza meM hone vAle saMskRta jaina kaviyoM meM paM. rAjamalla, paM. jagannAtha tathA bhaTTAraka surendrakIti kA nAma vizeSata: ullekhanIya hai / paM. rAjamalla ne saMvat 1942 meM jambUsvAmicaritra kI racanA kI thii| isI taraha paM. jagannAtha ne sukhanidhAna, neminarendrastotra jaise kAvyoM kI racanA karake saMskRta kI lokapriyatA meM vRddhi kii| vyAkaraNa vyAkaraNagranthoM kI racanA ke kSetra meM bhI jainAcAryoM kA ullekhanIya yogadAna hai| prAcArya pUjyapAda prathama jaina vaiyyAkaraNa haiM jinhoMne jainendravyAkaraNa kI racanA kI thii| jainendravyAkaraNa vahata vyAkaraNa hai jisa para vibhinna TIkAyeM upalabdha haiN| inameM abhayanandi kRta mahAvRtti, prabhAcandra kRta zabdAmbhojabhAskara, prAcArya zrutakIrtikRta paMcavastuprakriyA evaM paM. guNanandi kI prakriyA ullekhanIya haiN| dUsarA jaina vyAkaraNa zAkaTAyana kA zabdAnuzAsana athavA zAkaTAyanavyAkaraNa hai / isa para svayaM satrakAra ne vistRta TIkA amoghavatti nibaddha kI thii| isa vyAkaraNa para aura bhI TIkAyeM upalabdha hotI haiN| inameM yakSavarmA kI ciMtAmaNi TIkA, ajitasenAcArya kI maNiprakAzikA, prAcArya abhayacandra kI prakriyAsaMgraha, bhAvasena kI zAkaTAyanaTIkA evaM dayApAla muni kI rUpasiddhi ke nAma ullekhanIya haiN|' AcArya hemacandra apane samaya ke lokapriya vaiyyAkaraNa the| inakA "siddhahemazabdAnuzAsana" atyadhika lokapriya vyAkaraNa hai| isa vyAkaraNa para svayaM granthakAra ne to laghuvatti evaM bahadavatti likhI hI kintu anya 28 TIkAyeM aura upalabdha hotI haiN| 1. dekhiye rAjasthAna ke jaina santaH vyaktitva evaM kRtitva, 2. anekAnta varSa 12-kiraNa-9, pRSTha 296 3. jaina grantha bhaNDArsa ina rAjasthAna-pRSTha 169
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMskRta sAhitya ke vikAsa meM jainAcAryoM kA yogadAna | 273 devendrasUri ke ziSya guNaratnasUri ne kriyAratnasamuccaya vyAkaraNa kI saMvat 1466 meM racanA samApta kI thii| hemacandra ke zabdAnuzAsana ke AdhAra para haMsukalA ne kavikalpadruma kI racanA karake vyAkaraNaracanA meM eka kar3I aura jor3a dii| mahAkavi guNADhaya ke samakAlIna sarvavarmA ne mahArAjA sAtavAhana ko par3hAne ke lie kAtantra rUpamAlA kI racanA kI thI / yaha atyadhika subodha evaM saMkSipta vyAkaraNa hai tathA isa para bhI 14 TIkAyeM prApta hotI haiN| . jainAcAryoM ne svayaM ne vyAkaraNagranthoM ke nirmANa ke sAtha-sAtha anya vyAkaraNoM para bhI TIkAyeM nibaddha kii| inameM sArasvatavyAkaraNa para bIsa se bhI adhika TIkAyeM upalabdha hotI haiM / nATaka nATaka granthoM ke likhane meM jainAcArya kisI se pIche nahIM rhe| hastimalla sabase pramukha jaina nATyakAra the jinhoMne vikrAntakaurava, sulocanA nATaka, subhadrAharaNa, aMjanApavanaMjaya, maithilIkalyANa jaise nATaka grantha likha kara isa kSetra meM apanI pratibhA kA pradarzana kiyaa| hastimalla ubhayabhASA-kavicakravartI kI upAdhi se vibhUSita the tathA ve 13vIM zatAbdI ke nATakakAra the| hemacanda sUri ke ziSya rAmacandra sUri prasiddha nATyakAra the, jinhoMne 10 nATaka granthoM kI racanA karake eka nayA kIrtimAna sthApita kiyaa| rAmacandra sUri ke nATakoM ke nAma nimna prakAra haiM 1. nalavilAsa nATaka 2. kaumudImitrAnanda (prakaraNa) 3. mallikA makaranda (prakaraNa) 4. nirbhaya bhIma (kAyoga) 5. pATavAbhyudaya (nATaka) 6. raghuvilAsa (nATaka) 7. rohiNI mRgAMka (prakaraNa) 8. vanamAlA (nATaka) 9. satya harizcandra (nATaka) 10. rAghavAbhyudaya (nATaka) samvat 1591 meM vAdicandra sUri ne jJAnasUryodaya nATaka kI racanA samApta kI thii| jainAcAryoM ne svayaM ne to nATaka granthoM kI racanA kI kintu anya nATyakAroM ke nATakoM kI pANDulipiyoM ko surakSita rakhane meM bhI bhArI yogadAna diyaa| mahAkavi kAlidAsa, zUdraka evaM vizAkhadatta ke nATakoM kI pANDulipiyA~ rAjasthAna ke jaina granthagAroM meM upalabdha hotI haiN| purANa sAhitya . jainAcAryoM evaM bhaTTArakoM ne samaya-samaya para purANagranthoM ke likhane meM apanA bhArI yogadAna diyaa| ina purANoM ke kAraNa saMskRta ke paThana-pAThana ko atyadhika lokapriyatA prApta huI tathA ina purANoM ke AdhAra para hI Age kathAsAhitya kA vikAsa huaa| mahAkAvyoM evaM caritakAvyoM ke pramukha srota ye pUrANa hI haiN| jaina purANoM meM tIrthaMkaroM ke jIvana paricaya ke atirikta nArAyaNa, pratinArAyaNa, balabhadra, cakravartI jaise zalAkApuruSoM ke jIvana kA varNana rahatA hai| dhammo dIvo saMsAra samudra meM dharma hI dIpa hai
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ caturthakhaNDa / 274 AcArya ra viSeNa sabase prathama purANakAra haiM jinhoMne 678 e. DI. meM padmapurANa kI racanA prastuta kI thI / aThAraha hajAra zloka pramANa padmapurANa meM rAma kA jIvanacaritra nibaddha hai jo 63 zalAkA puruSoM meM se eka haiM / 9vIM zatAbdI ke prArambha meM jaina prAcArya jinasena evaM guNabhadra huye jinhoMne saMskRta bhASA meM prathama mahApurANa kI racanA kI thii| mahApurANa ke do bhAga haiM. eka zrAdipurANa evaM dUsarA uttarapurANa / AdipurANa AcArya jinasena kI kRti haiM aura uttarapurANa AcArya guNabhadra kI racanA hai / guNabhadra AcArya jinasena ke hI ziSya the / mahApurANa meM 24 tIrthaMkara 12 cakravartI 9 nArAyaNa, 9 pratinArAyaNa evaM 9 balabhadroM ke jIvana kA vistRta varNana diyA gayA hai / isI zatAbdI meM prAcArya jinasena dvitIya huye jinhoMne 12 hajAra zloka pramANa harivaMzapurANa kI racanA kii| harivaMzapurANa meM 22 veM tIrthaMkara neminAtha ke sAtha hI zrIkRSNa, balarAma evaM pANDavoM kI kathA varNita hai / yaha eka prakAra se jaina mahAbhArata / 12vIM zatAbdI meM mahAkavi prasaMga ne zAntinAtha purANa kI svataMtra rUpa se racanA kI / 15vIM zatAbdI meM hone vAle bhaTTAraka sakalakIrti ne zrAdinAtha purANa evaM uttarapurANa jaise purANoM kI racanA karake purANasAhitya ke vikAsa meM aura adhika yoga diyaa| bhaTTAraka sakalakIrti ke ziSya mahAkavi brahmajinadAsa ne harivaMzapurANa evaM padmapurANa kI racanA karake purANoM kI lokapriyatA meM vRddhi kI / aisA lagatA hai ki usa samaya purANoM kA paThana-pAThana khUba joroM para thA / isaliye pratyeka vidvAn saMskRta meM purANa likhane kI ora jhukA huA thA / san 1498 meM brahma kAmarAja ne jayakumArapurANa kI racanA samApta kI thii| isa purANa meM 13 sarga haiM | san 518 meM nemidatta ne neminAtha purANa kI racanA kI thii| isa purANa meM 16 adhikAra haiM tathA bhagavAn neminAtha kA jIvanacarita nibaddha hai / 16vIM zatAbdI meM bhaTTAraka zubhacandra hue jo saMskRta ke bar3e bhArI vidvAn the / unhoMne padmanArAyaNa evaM pANDavapurANa nAmaka do purANoM kI racanA kI thI / 17vIM zatAbdI meM bhaTTAraka dharmakIrti hue jinhoMne padmapurANa kI racanA san 1612 meM samApta kI / isameM 24 adhikAra haiN| bhaTTAraka vAdibhUSaNa ne pANDavapurANa evaM padmapurANa kI racanA kI thii| isI taraha bhaTTAraka zrIbhUSaNa, jo vidyAbhUSaNa ke ziSya the, pANDavapurANa evaM zAntinAtha purANa kI racanA karane meM saphala hue / isI 17vIM zatAbdI meM hone vAle bhaTTAraka candrakIrti ne AdinAthapurANa kI racanA kI thI / rAjasthAna ke bairATha nagara meM bhaTTAraka somasena ne padmapurANa kI racanA kI, ise rAmapurANa bhI kahA jAtA hai| isameM 24 adhikAra haiM jinameM rAma kA jIvanacarita nibaddha hai| bhaTTAraka vidyAbhUSaNa ke ziSya bhaTTAraka candrakIrti ne tIna purANoM kI racanA kI jinake nAma haiM- zrAdipurANa, padmapurANa evaM pArzvapurANa / san 1956 ( ? ) meM zraruNamaNi ne jihAnAbAda meM jitapurANa kI racanA kI thI / saMskRtabhASA meM purANa likhane vAloM ko sambhavataH brahma kRSNadAsa antima vidvAn the jinhoMne san 1617 va 1624 meM vimalapurANa evaM munisuvratapurANa kI racanA kI thI / jainAcAryoM dvArA saMskRta meM adhyAtma sAhitya bhI khUba likhA gayA / isa prakAra ke sAhitya meM zrAtmacintana, manana, dhyAna, anuprekSA zrAdi viSayoM para vivecana rahatA hai| jagat kI vAstavikatA ko batalAne vAlA adhyAtmasAhitya jaina samAja meM bahuta hI lokapriya sAhitya mAnA
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ saMskRta sAhitya ke vikAsa meM jainAcAryoM kA yogadAna | 275 jAtA hai| prAcArya guNabhadra prathama AcArya the jinhoMne prAtmAnuzAsana jaise grantha kI racanA karake AdhyAtmikajIvana vyatIta karane para jora diyaa| isameM 270 kAvya haiM jinameM AtmA, prAtmA kI kriyAe~, evaM zarIra Adi para vistRta prakAza DAlA gayA hai| prAtmAnuzAsana jaina sAhitya kA bahuta hI lokapriya grantha hai jisakI kitanI hI pratiyA~ rAjasthAna ke jaina grantha bhaNDAroM meM upalabdha hotI haiN| isakA dUsarA nAma gItavItarAga bhI hai| yogasAra sarala bhASA meM nibaddha uccastarIya kRti hai| inhIM kA sAmAyika pATha AtmaciMtana ke liye sundara kRti hai| 10vIM zatAbdI meM hone vAle prAcArya amRtacandra adhyAtma ke pAraMgata vidvAn evaM sAdhaka the| inhoMne prAcArya kunda-kunda ke samayasAra para AtmakhyAti TIkA evaM kalaza TIkA likhii| hotI haiN| tapAgaccha ke prAcArya munisundarasUri dvArA nibaddha adhyAtmakalpadruma adhyAtmaviSayaka acchI kRti hai / prastuta grantha 19 adhyAyoM meM vibhakta hai| isI gaccha meM hone vAle yazovijayasUri ne adhyAtmasAra grantha kI racanA kI thii| isameM 948 padya haiM jo sAta adhyAyoM meM vibhakta haiN| mahApaMDita prAzAdhara ke adhyAtmarahasya kI upalabdhi kucha hI varSoM pUrva ajamera ke bhaTTArakIya zAstrabhaNDAra se huI thii| 17vIM zatAbdI ke prArambha meM paM0 rAjamalla ne adhyAtmakalpadrama kI racanA samApta kI thii| isI taraha somadeva kI adhyAtmataMragiNI evaM upAdhyAya yazovijaya kI adhyAtma upaniSada adhyAtmazAstra kI acchI racanA mAnI jAtI hai| jainAcAryoM meM ukta viSayoM ke atirikta kathAsAhitya, subhASita evaM nItizAstra, jyotiSa, Ayurveda, chandazAstra, koSa evaM pUjA sAhitya meM saikar3oM racanAyeM nibaddha karake saMskRtasAhitya ke vikAsa meM jo yoga diyA vaha itihAsa ke svarNima pRSThoM meM aMkita rhegaa| -jayapura dhammo dIvo saMsAra samudra meM