Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ 2 kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai ? adhyAtma aura vijJAna donoM hI mAnava jIvana ke mukhya prazna haiM aura bahuta gahare haiN| jIvana ke sAtha donoM kA ghaniSTha saMbaMdha hote hue bhI Aja donoM ko bhinna bhUmikAoM para khar3A kara diyA gayA hai| adhyAtma ko Aja kucha vizeSa kriyAkAMDoM evaM tathAkathita cAlU mAnyatAoM ke sAtha jor3a diyA gayA hai aura vijJAna ko sirpha bhautika anusaMdhAna evaM jagat ke bahiraMga vizleSaNa taka sImita kara diyA gayA hai| donoM hI kSetroM meM Aja eka vaicArika pratibaddhatA A gaI hai, isalie eka virodhAbhAsa sA khar3A ho gayA hai, Aja ke tathAkathita dhArmikajana vijJAna ko sarvathA jhUThA aura galata batA rahe haiM aura vijJAna bhI berahamI ke sAtha dhArmikoM kI tathAkathita aneka mAnyatAoM ko jhakajhora rahA hai| apolo- 8 abhI-abhI candraloka meM parikramA karake A gayA hai, vahA~ ke citra bhI le AyA hai| apolo - 8 ke tInoM amarIkI aMtarikSa yAtriyoM ne A~khoM dekhI sthiti batAI hai ki - vahA~ pahAr3oM aura gaDDhoM se vyApta eka sunasAna vIrAna dharAtala hai aura unakI ghoSaNA ko rUsa jaise pratidvandvI rASTra ke vaijJAnikoM ne bhI satya svIkAra kiyA hai; parantu hamArA dhArmika varga eka sire se dUsare sire taka Aja ina ghoSaNAoM se kAphI ciMtita ho uThA hai| mere pAsa bAhara se aneka patra Aye haiM, bahuta se jijJAsu pratyakSa meM bhI mile haiM - sabake mana meM eka hI prazna taraMgita ho rahA hai - " aba hamAre zAstroM kA kyA hogA ? hamAre zAstra to caMdramA ko eka mahAn devatA ke rUpa meM mAnate haiM, sUrya se bhI lAkhoM mIla U~cA' candramA kA sphaTika ratnoM kA vimAna hai, usa para suMdara vastra- - AbhUSaNoM se alaMkRta deva - deviyA~ haiM / " candra vimAna eka lAkha yojana U~ce meru parvata ke cAroM ora bhramaNa karatA hai / candra me jo kAlA dhabbA dikhAI detA hai vaha mRga kA cihna hai| hamAre zAstroM ke ina saba varNanoM kA aba kyA hogA? vahA~ jAne vAle to batAte haiM, citra dikhAte haiM, ki candra meM kevala pahAr3a aura khaDDe haiM, kisI yAtrI se kisI devatA kI mulAkAta bhI vahA~ nahIM huI, yaha kyA bAta hai? ye vaijJAnika jhUThe haiM yA zAstra ? kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai ? 9
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAstra jhUThe kaise ho sakate haiM? yaha bhagavAn ! kI vANI hai, sarvajJa kI vANI hai / " vijJAna va adhyAtma kA kSetra maiM socatA hU~, dhArmika ke mana meM Aja jo yaha akulAhaTa paidA ho rahI hai, dharma ke pratinidhi tathAkathita zAstroM ke prati usake mana meM jo anAsthA evaM vicikitsA kA jvAra uTha rahA hai, usakA eka mukhya kAraNa hai - vaicArika pratibaddhatA ! kucha paraMparAgata rUr3ha vicAroM ke sAtha usakI dhAraNA jur3a gaI hai, kucha tathAkathita graMthoM aura pustakoM ko usane dharma kA pratinidhi zAstra samajha liyA hai, vaha na to isakA ThIka taraha bauddhika vizleSaNa kara sakatA hai aura na hI vizleSaNa prApta satya ke AdhAra para unake moha ko ThukarA sakatA hai| vaha bAra-bAra duharAI gaI dhAraNA evaM rUr3higata mAnyatA ke sAtha ba~dha gayA hai, pratibaddha ho gayA hai, basa, pratibaddhatA - Agraha hI usake mana kI vicikitsA kA kAraNa hai| yaha zAstra kI carcA karane se pahale eka bAta hameM samajha lenI hai ki adhyAtma aura vijJAna rAma-rAvaNa jaise koI pratidvaMdvI nahIM hai| donoM hI vijJAna haiM, eka AtmA kA vijJAna hai to dUsarA prakRti kA vijJAna hai / adhyAtma vijJAna ke aMtargata AtmA ke zuddhAzuddha svarUpa, baMdhamokSa, zubhAzubha pariNatiyoM kA hrAsa - vikAsa Adi kA vizleSaNa AtA hai| aura vijJAna, jise maiM prakRti kA vijJAna kahanA ThIka samajhatA hU~, isameM hamAre zarIra, iMdriya, mana, inakA saMrakSaNa - poSaNa evaM cikitsA Adi, tathA prakRti kA anya mArmika vizleSaNa samAhita hotA hai| donoM kA hI jIvana kI akhaMDa sattA ke sAtha saMbaMdha hai| eka jIvana kI aMtaraMga dhArA kA pratinidhi hai to eka bahiraMga dhArA kA / adhyAtma kA kSetra mAnava kA aMtaHkaraNa, aMtascaitanya evaM Atmatattva rahA hai, jabaki Aja ke vijJAna kA kSetra prakRti ke aNu se lekara virAT khagola- bhUgola Adi kA prayogAtmaka anusaMdhAna karanA hai, isalie vaha hamArI bhASA meM bahiraMga jJAna hai, jabaki aMtaraMga cetanA kA vivecana, vizodhana evaM UrdhvakaraNa karanA adhyAtma kA viSaya hai, vaha aMtaraMga jJAna hai / isa dRSTi se vijJAna va adhyAtma meM pratidvaMdvitA nahIM, apitu pUrakatA AtI hai| vijJAna prayoga hai, adhyAtma yoga hai| vijJAna sRSTi kI, paramANu Adi kI camatkArI zaktiyoM kA rahasya udghATita karatA hai, prayoga dvArA unheM hastagata karatA hai, aura adhyAtma una zaktiyoM kA kalyANakArI upayoga karane kI dRSTi detA hai| 10 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAnava cetanA ko vikasita, nirbhaya vaha nirdvandva banAne kI dRSTi adhyAtma ke pAsa hai / bhautika vijJAna kI upalabdhiyoM kA kaba, kaise, kitanA aura kisalie upayoga karanA cAhie, isakA nirNaya adhyAtma detA hai, vaha bhautika pragati ko viveka kI A~kha detA hai - phira kaise koI vijJAna aura adhyAtma ko virodhI mAna sakatA hai ? hamArA prastuta jIvana kevala AtmamukhI hokara nahIM Tika sakatA, aura na kevala bahirmukhI hI raha sakatA hai| jIvana kI do dhArAe~ haiM, eka bahiraMga, dUsarI aNtrNg| donoM dhArAoM ko sAtha lekara calanA, yahI to jIvana kI akhaMDatA hai| bahiraMga jIvana meM vizRMkhalatA nahIM Aye, dvaMdva nahIM Aye, isake lie aMtaraMga jIvana kI dRSTi apekSita hai| aMtaraMga jIvana AhAra-vihAra Adi ke rUpa meM bahiraMga se, zarIra Adi se, sarvathA nirapekSa rahakara cala nahIM sakatA, isalie bahiraMga kA sahayoga bhI apekSita hai| bhautika aura AdhyAtmika sarvathA nirapekSa do alaga-alaga khaMDa nahIM ho sakate, balki donoM ko amuka sthiti evaM mAtrA meM sAtha lekara hI calA jA sakatA hai, tabhI jIvana suMdara, upayogI evaM sukhI raha sakatA hai| isa dRSTi se maiM socatA hU~ to lagatA hai - adhyAtma vijJAna aura bhautika vijJAna donoM hI jIvana ke aMga haiM, phira inameM virodha aura dvaMdva kI bAta kyA raha jAtI hai? yahI Aja kA mukhya prazna hai ! zAstra banAma grantha jaisA maiMne Apase kahA - bhautika vijJAna ke kucha bhUgola - khagola saMbaMdhI anusaMdhAnoM ke kAraNa dharmagranthoM kI kucha mAnyatAe~ Aja TakarA rahI haiM, ve asatya siddha ho rahI haiM, aura una graMthoM para vizvAsa karane vAlA varga lar3akhar3A rahA hai, anAsthA se jUjha rahA hai| saikar3oM varSoM se cale Aye granthoM aura unake pramANoM ko eka kSaNa meM kaise asvIkAra kara leM aura kaise vijJAna ke pratyakSa siddha tathyoM ko jhuThalAne kA dussAhasa kara leN| basa, yaha vaicArika pratidvaMdvitA kA saMgharSa hI Aja dhArmika mAnasa meM uthala-puthala macAe jA rahA hai / jahA~-jahA~ paraMparAgata vaicArika pratibaddhatA, tarkahIna vizvAsoM kI jar3atA vijayI ho rahI hai, vahA~-vahA~ vijJAna ko asatya, bhrAmaka aura sarvanAzI kahane ke sivAya aura koI cArA bhI nahIM hai| maiM samajhatA hU~, isI bhrAMti ke kAraNa vijJAna ko dharma kA virodhI evaM pratidvaMdvI mAna liyA gayA hai aura dhArmikoM kI isI aMdhapratibaddhatA evaM napharata ke uttara meM naI kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai ? 11
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ dizA ke ugra vicArakoM ne dharma ko eka mAdaka aphIma karAra diyA hai| pAkhaMDa aura asatya kA pratinidhi batA diyA hai| yadi hama saMtulita hokara samajhane- socane kA prayatna kareM to yaha bAta spaSTa ho jAyegI ki tathAkathita dharmagranthoM kI mAnyatA ke sAtha vijJAna ke anusaMdha kyoM TakarA rahe hai ? isa saMdarbha meM do bAteM hameM samajhanI hoMgI - pahalI yaha ki zAstra kI paribhASA kyA hai, usakA prayojana aura pratipAdya kyA he ? aura dUsarI yaha ki zAstra ke nAma para cale A rahe pratyeka grantha, smRti, purANa aura anya saMdarbha pustakoM ko akSarazaH satya mAneM yA nahIM? graMtha aura zAstra meM bheda hai pahalI bAta yaha samajha lenI cAhie ki zAstra eka bahu pavitra evaM vyApaka zabda hai, isakI tulanA meM graMtha kA mahattva bahuta kama hai| yadyapi zabdakoSa kI dRSTi se graMtha aura zAstra ko paryAyavAcI zabda mAnA gayA hai, kiMtu vyAkaraNa kI dRSTi se aisA nahIM mAnA jA sakatA, unake artha meM avazya hI maulika aMtara rahatA hai| zAstra aura graMtha ko bhI maiM isa prakAra do alaga-alaga zabda mAnatA huuN| zAstra kA saMbaMdha aMtar se hai, satyaM zivaM sundaram kI sAkSAt anubhUti se hai, sva-para kalyANa kI mati - gati - kRti se hai, jabaki grantha ke sAtha aisA niyama nahIM hai| zAstra satya ke sAkSAt darzana evaM AcaraNa kA upadeSTA hotA hai, jabaki grantha isa tathya ke lie pratiniyata nahIM hai| zAstra aura graMtha ke saMbaMdha meM yaha viveka yadi hamArI buddhi meM jaga gayA to phira vijJAna aura adhyAtma meM, vijJAna aura dharma meM tathA vijJAna aura zAstra meM koI TakarAhaTa nahIM hogI, koI kisI ko asatya evaM sarvanAzI siddha karane kA prayatna nahIM kregaa| dharmagranthoM ke prati, cAhe ve jaina sUtra haiM, cAhe smRti aura purANa haiM, Aja ke buddhivAdI varga meM eka upahAsa kI bhAvanA bana cukI hai, aura sAmAnya - zraddhAlu varga meM unake prati anAsthA paidA ho rahI hai - isakA kAraNa yahI hai ki hamane zAstra kI mUla maryAdAoM ko nahIM samajhA, graMtha kA artha nahIM samajhA aura saMskRta, prAkRta meM jo bhI koI prAcIna kahA jAnevAlA graMtha milA, use zAstra mAna baiThe, bhagavavANI mAna baiThe, aura gale se khUba kasakara bA~dha liyA ki yaha hamArA dharmagraMtha hai, yaha dhruva satya hai, isake viparIta jo kucha bhI koI kahatA hai, vaha jhUTha galata hai| hai, 12 prajJA se dharma kI samIkSA dvitIya puSpa
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ kahate haiM ki saUdI araba meM sabase pahale TelIphona ke tAra kI lAina DAlI jA rahI thI to vahA~ dharmaguru maulavI logoM ne bar3A bhArI virodha kiyaa| dhArmika janatA ko bhar3akAyA ki yaha zaitAna kA kAma hai, kurAna zarIpha ke hukma ke khilApha hai| vAda-vivAda ugra ho calA, idhara-udhara uttejanA phailane lagI to vahA~ ke tatkAlIna buddhimAna bAdazAha ibna saUdI ne phaisalA diyA ki-"isakI parIkSA honI cAhie ki daraasala hI yaha zaitAna kA kAma hai yA nhiiN| isake lie do maulAnAoM ko niyata kiyA gayA ki ve kramazaH TelIphona para kurAna kI AyateM pddh'eN| yadi zaitAna kA kAma hogA to ve pavitra AyateM tAra se usa pAra sunAI nahIM deMgI, yadi sunAI dI to vaha zaitAna kA kAma nahIM hogaa|" Apa jAna sakate haiM, kyA pramANita huA? vahI pramANita huA, jo pramANita ho sakatA thaa| satya ke samakSa bhrAMta dhAraNAoM ke dAve kaba taka Tika sakate haiM? dharmagranthoM ke prati isa prakAra kA jo vivekahIna ba~dhA ba~dhAyA dRSTikoNa hai, yaha kevala bhArata ko hI nahIM, balki saMpUrNa dhArmika vizva ko jakar3e hue hai| yaha saba kaba se calA A rahA hai, kahA nahIM jA sktaa| graMthoM se cipaTe rahane kI isa jar3atA ne kitane vaijJAnikoM ko mauta ke ghATa utaravAyA, kitane ko deza tyAga karavAyA? yaha itihAsa ke pRSThoM para Aja bhI par3hA jA sakatA hai| graMtha : saMkalana mAtra hA~, to maiMne kahA-mAnava mastiSka meM vicAroM kI yaha pratibaddhatA grantha ne paidA kI hai| grantha kA artha-granthi ! gA~Tha ! jaina bhikSu ko, zramaNa ko nirgrantha kahA gayA hai| arthAt usake bhItara meM moha, Asakti Adi kI koI gA~Tha nahIM hotI, granthi nahIM hotii| gA~Tha taba DAlI jAtI hai jaba kucha jor3anA hotA hai, saMgraha karanA hotA hai| kucha idhara se liyA, kucha udhara se liyA, gA~Tha DAlI, jur3a gayA, yA jor3a liyA aura gA~Tha lagAI-isa prakAra lete gae, jor3ate gae aura grantha taiyAra hote ge| grantha zabda ke isI bhAva ko hindI kI 'gUMthanA' kriyA vyakta karatI hai| mAlI phUloM ko dhAge meM pirotA hai taba eka phUla liyA, gA~Tha DAlI, phira phUla liyA, aura phira gA~Tha DAlI, isa prakAra pirotA jAtA hai, gAMTheM DAlatA jAtA hai aura mAlA taiyAra ho jAtI hai| binA gA~The DAle mAlA taiyAra nahIM hotii| isI prakAra vicAroM kI gA~The jor3e binA grantha bhI kaise taiyAra hogA? isakA abhiprAya yaha hai ki grantha ke lie maulika ciMtana kI apekSA nahIM rahatI, vaha to eka saMkalana kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 13
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ mAtra hai, vicAroM evaM mAnyatAoM ke manakoM kI mAlA hai| zAstra ke sambandha meM yaha bAta nahIM ho sktii| zAstra : satya kA sAkSAt darzana zAstra ke sambandha meM maiMne Apase batAyA-vaha satya kA sAkSAt darzana hotA hai| satya sadA akhaNDa, saMpUrNa evaM samagra mAnava cetanA ko sparza karane vAlA hotA hai| hamArI saMskRti meM 'satya' ke sAtha 'ziva' saMlagna rahatA hai| satya ke darzana meM sRSTi kI samagra cetanA ke kalyANa kI chavi pratibimbita rahatI hai| bhautika vijJAna bhI satya kA udghATana karatA hai, kintu usake udghATana meM kevala bauddhika sparza hotA hai, samagra caitanya kI zivAnubhUti kA AdhAra nahIM hotA, isIlie maiM use dharmazAstra kI sImA meM nahI mAna sktaa| zAstra ke sambandha meM hamArI yaha bhI eka dhAraNA hai ki zAstra ArSavANI arthAt RSi kI vANI hai| yAska ne RSi kI paribhASA kI hai-satya kA sAkSAt draSTA, RSi hotA hai| Rssi-drshnaat| hara sAdhaka RSi nahIM kahalAtA, kintu apanI sUkSma prajJA aura tarkazuddha jJAna ke dvArA jo satya kI spaSTa anubhUti kara sakatA hai, vahI vastutaH RSi hai| isalie vedoM meM RSi ko maMtradraSTA ke rUpa meM aMkita kiyA gayA hai| hA~, to maiM kahanA yaha cAhatA hU~ ki bhArata kI vaidika evaM jaina paraMparA meM ArSavANI kA artha sAkSAt satyAnubhUti para AdhArita zivatva kA pratipAdaka maulika jJAna hotA hai| zAstra kA upadeSTA A~kha mUMdakara udhAra liyA huA zivatva zUnya jJAna nahIM detaa| usakA sarva-jana-hitAya upadeza anta:sphUrta nirmala jJAna ke pravAha se udbhUta hotA hai, jisakA sambandha sIdhA AtmA se hotA hai| AtmA ke ananta jJAna, darzana svarUpa Aloka ko vyakta karanA evaM AtmasvarUpa para chAI huI vibhAva pariNatiyoM kI malinatA kA nivAraNa karanA yahI ArSavANI kA mukhya pratipAdya hotA hai| jaina paramparA ke mahAn pratinidhi AgamavettA AcArya jinabhadra gaNi kSamAzramaNa se jaba pUchA gayA ki zAstra kise kahate haiM ? to unhoMne batAyA sAsijjae teNa tahiM vA neyamAyAvato sty| jisake dvArA yathArtha satya rUpa jJeya kA, AtmA kA paribodha ho evaM 14 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ AtmA kA anuzAsana kiyA jA sake, vaha zAstra hai| zAstra zabda zAs dhAtu se banA hai, jisakA artha-zAsana, zikSaNa, udbodhana ! ataH zAstra kA artha huA-jisa tattvajJAna ke dvArA AtmA anuzAsita hotA hai, ubuddha hotA hai, vaha tattvajJAna zAstra hai| AcArya jinabhadra kI yaha vyAkhyA unakI svatantra kalpanA nahIM hai, isakA Adha para jaina Agama hai| Agama meM bhagavAn mahAvIra kI vANI kA yaha udghoSa huA hai ki-jisake dvArA AtmA jAgRta hotI hai, tapa, kSamA evaM ahiMsA kI sAdhanA meM pravRtta hotI hai, vaha zAstra hai| uttarAdhyayana sUtra, jo bhagavAn mahAvIra kI aMtima vANI mAnA jAtA hai, usake tIsare adhyayana meM cAra bAteM durlabha batAI gaI haiM-"mANusattaM suI saddhA, saMjamammi ya vIriyaM"' arthAt manuSyatva, zAstrazravaNa, zraddhA aura saMyama meM parAkrama-puruSArtha ! Age calakara batAyA gayA hai ki zruti arthAt zAstra kaisA hotA hai?-"jaM soccA paDivati tavaM khaMtimahiMsayaM" --jisako sunakara sAdhaka kA aMtarmana pratibaddha hotA hai, usameM tapa kI bhAvanA jAgRta hotI hai aura phalataH idhara-udhara bikharI haI aniyaMtrita uddAma icchAoM kA nirodha kiyA jAtA hai| icchA nirodha se saMyama kI ora pravRtti hotI hai, kSamA kI sAdhanA meM gatizIlatA AtI hai-vaha zAstra hai| isa saMdarbha meM itanA batA denA cAhatA hU~ ki 'khaMti' Adi zabdoM kI bhAvanA bahuta vyApaka hai-ise bhI samajha lenA caahie| kSamA kA artha kevala krodha ko zAMta karane taka hI sImita nahIM hai, apitu kaSAyamAtra kA zamana karanA hai| jo krodha kA zamana karatA hai, mAna kA zamana karatA hai, mAyA aura lobha kI vRttiyoM kA zamana karatA hai, vahI saccA 'kSamAvAn' hai| 'kSamA' kA mUla artha 'samartha' honA bhI hai, jo kaSAyoM ko vijaya karane meM sakSama arthAt samartha hotA hai, jo krodha, mAna Adi kI vRttiyoM ko vijaya kara sake, mana ko sadA zAMta-upazAMta rakha sake-vaha 'kSamAvAn' kahalAtA hai| zAstra kA lakSya zreyabhAvanA zAstra kI prerakatA meM tapa aura kSamA ke sAtha ahiMsA zabda kA bhI ullekha kiyA gayA hai| ahiMsA kI bAta kahakara samagra prANijagat ke zreya evaM kalyANa kI bhAvanA kA samAveza zAstra meM kara diyA gayA hai| bhagavAn mahAvIra kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 15
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________ ne ahiMsA ko 'bhagavatI' kahA hai / " mahAn zrutadhara AcArya samantabhadra ne ahiMsA ko parabrahma kahA hai| 2 isakA matalaba hai- ahiMsA eka virAT AdhyAtmika cetanA hai, samagra prANijagat ke zivaM evaM kalyANa kA pratIka hai| Apako yAda hai - isIlie maiM 'satyaM' ke sAtha 'zivaM' kI maryAdA bhI batalA cukA hU~ / ahiMsA hamAre 'zivaM' kI sAdhanA hai| karuNA, komalatA, sevA, sahayoga, maitrI aura abhaya- ye saba ahiMsA kI hI phalazrutiyA~ haiN| hA~ to, isa prakAra zAstra kI paribhASA huI ki tapa, kSamA evaM ahiMsA ke dvArA jIvana ko sAdhane vAlA, aMtarAtmA ko pariSkRta karane vAlA jo tattvajJAna hai, vaha zAstra hai| zAstra kA prayojana zAstra kI paribhASA samajha lene para isakA prayojana kyA hai? yaha bhI spaSTa ho jAtA hai| bhagavAn zAstra kA pravacana kisalie karate hai ? isa prazna kA uttara dete hue mahAvIra ke prathama uttarAdhikArI Arya sudharmA ne kahA hai - " savva- jaga-jIvarakkhaNa- daTTyAe bhagavayA pAvayaNaM sukahiyaM "13 samasta prANijagat kI surakSA evaM dayA bhAvanA se prerita hokara usake kalyANa ke lie bhagavAna ne upadeza kiyaa| 44 1113 paribhASA aura prayojana kahIM bhinna-bhinna hote haiM aura kahIM eka bhii| yahA~ paribhASA meM prayojana svataH nihita hai / yoM zAstra kI paribhASA meM hI zAstra kA prayojana spaSTa ho gayA hai aura alaga prayojana batalA kara bhI yaha spaSTa kara diyA gayA hai ki zAstra kA zuddha prayojana vizva ke kalyANa kA mArga prazasta karanA hai| zAstra ke isa prayojana ko jaina bhI mAnate haiM, bauddha aura vaidika bhI mAnate haiM, IsAI aura musalamAna bhI yahI bAta kahate hai ki IsA aura muhammada sAhaba duniyA kI bhalAI ke lie prema aura muhabbata kA paigAma lekara Aye / maiM samajhatA hU~ zAstra kA yaha eka aisA vyApaka aura virAT uddezya hai, jise koI bhI tattvaciMtaka cunautI nahIM de sktaa| jaina zruta paramparA ke mahAn jyotirdhara AcArya haribhadra ke samakSa jaba zAstra ke prayojana kA prazna AyA to unhoMne bhI yahI bAta duharA kara uttara diyA malinasya yathAtyantaM jalaM vastrasya zodhanam / antaHkaraNaratnasya tathA zAstraM vidurbudhAH | 14 16 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________ jisa prakAra jala vastra kI malinatA kA prakSAlana karake use ujjvala banA detA hai, vaise hI zAstra bhI mAnava ke aMta:karaNa meM sthita kAma krodha Adi kAluSya kA prakSAlana karake use pavitra tathA nirmala banA detA hai| isa prakAra bhagavAn mahAvIra se lekara eka hajAra se kucha adhika varSa taka ke ciMtana meM zAstra kI yahI eka sarvamAnya paribhASA prastuta huI ki "jisake dvArA Atma-paribodha ho, AtmA ahiMsA evaM saMyama kI sAdhanA ke dvArA pavitratA kI ora gati kare, usa tattvajJAna ko zAstra kahA jAtA hai|" zAstra ke nAma para aba maiM jarA apanI pichalI bAta ko duharA ddhuuN| mAnavatA ke sArvabhauma ciMtana evaM vijJAna kI navInatama upalabdhiyoM ke kAraNa Aja yaha prazna khar3A ho gayA hai ki ina zAstroM kA kyA hogA? vijJAna kI bAta kA uttara kyA hai, ina zAstroM ke pAsa ! pahalI bAta maiM yaha kahanA cAhatA hU~ ki jaisI ki hamane zAstra kI paribhASA samajhI hai, vaha svayaM meM eka vijJAna hai, satya hai| to kyA vijJAna, vijJAna ko cunautI de sakatA hai? satya satya ko cunautI de sakatA hai? nahIM ! eka satya dUsare satya ko kATa nahIM sakatA, yadi kATatA hai, to vaha satya hI nahIM hai| phira yaha mAnanA cAhie ki jina zAstroM ko hamArA mAnavIya ciMtana, tathA pratyakSa vijJAna cunautI detA hai, ve zAstra nahIM ho sakate, ve zAstra ke nAma para palane vAle graMtha yA kitAbeM haiN| cAhe ve jaina Agama haiM, yA zruti smRtiyA~ aura purANa haiM, cAhe piTaka haiM yA bAibila evaM kurAna haiN| maiM purAne yA naye kinhIM bhI vicAroM kI aMdha pratibaddhatA svIkAra nahIM krtaa| zAstra yA zruti-smRti ke nAma para, A~kha bhIcakara kisI cIja ko satya svIkAra kara lenA mujhe sahya nahIM hai| mujhe hI kyA, kisI bhI ciMtaka ko sahya nahIM hai| aura phira jo zAstra kI sarvamAnya vyApaka kasauTI hai, usa para ve khare bhI to nahIM utara rahe haiN| jina dharma zAstroM ne dharma ke nAma para pazuhiMsA' evaM narabali kA pracAra kiyA,6 mAnava-mAnava ke bIca meM ghRNA evaM napharata kI dIvAreM khar3I kI, kyA vaha satyadraSTA RSiyoM kA ciMtana thA? mAnavajAti ke hI eka aMga zUdra ke lie kahA gayA ki-vaha jIvita zmazAna hai| usakI chAyA se bhI bacanA cAhie, to kyA akhaMDa mAnavIyatA kI anubhUti vahA~ para kucha bhI huI hogI? jisa nArI ne mAtRtva kA mahAna kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 17
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________ gaurava prApta karake samagra mAnava jAti ko apane vAtsalya se prINita kiyA, usake lie yaha kahanA ki "na strIbhyaH kazcidanyadvai pApIyastaramasti vai-striyoM se bar3hakara anya koI duSTa nahIM hai / kyA yaha dharma kA aMga ho sakatA hai? varga-saMgharSa, jAti-vidveSa evaM sAMpradAyika ghRNA ke bIja bone vAle graMthoM ne jaba mAnava cetanA ko khaMDa-khaMDa karake yaha udghoSa kiyA ki "amuka saMpradAya vAle kA sparza hone para zuddhi ke lie-sacailo jalamAvizet kapar3oM sahita hI pAnI meM DubakI lagA lenI cAhie"-taba kyA unameM kahIM Atma-paribodha kI jhalaka thI? maiMne batAyA ki RSi vaha hai, jo satya kA sAkSAtdraSTA evaM ciMtaka hai, prANimAtra ke prati jo virAT AdhyAtmika cetanA kI anubhUti kara rahA hai kyA usa RSi yA zramaNa ke mukha se kabhI aisI vANI phUTa sakatI hai? kabhI nahIM ! veda, Agama aura piTaka jahA~ eka ora maitrI kA pavitra udghoSa kara rahe haiM, kyA unhIM ke nAma para, unhIM draSTA RSi va muniyoM ke mukha se mAnava-vidveSa kI bAta kahalAnA zAstra kA gaurava hai? zAstroM ke nAma para jahA~ eka ora aisI betukI bAteM kahI gaI, vahA~ dUsarI ora bhUgola-khagola ke saMbaMdha meM bhI bar3I vicitra, anargala evaM asaMbaddha kalpanAe~ khar3I kI gaI haiN| pRthvI, samudra, sUrya, candra evaM nakSatra Adi ke saMbaMdha meM itanI manamohaka kintu pratyakSa bAdhita bAteM likhI gaI hai ki jinakA Aja ke anusaMdhAnoM ke sAtha koI saMbaMdha nahIM baitthtaa| maiM mAnatA hU~ ki isa prakAra kI kucha dhAraNAe~ usa yuga meM vyApaka rUpa se pracalita rahI hoMgI, zrutAnuzruta paramparA yA anumAna ke AdhAra para jana samAja unheM eka dUsare taka pahu~cAtA AyA hogaa| para kyA una lokapracalita mithyA dhAraNAoM ko zAstra kA rUpa diyA jA sakatA hai? zAstra kA unake sAtha kyA saMbaMdha hai? madhyakAla ke kisI vidvAna ne saMskRta yA prAkRta graMtha ke rUpa meM kucha bhI likha diyA, yA purAne zAstroM meM apanI ora se kucha nayA prakSipta kara diyA aura kisI kAraNa usane vahA~ apanA nAma prakaTa nahIM kiyA, to kyA vaha zAstra ho gayA? use dharmazAstra mAna lenA cAhie? use bhagavAn yA RSiyoM kI vANI mAnakara zirodhArya kara lenA cAhie? uttarakAlIna saMkalana vaidika sAhitya kA itihAsa par3hane para yaha bAta spaSTa ho jAtI hai ki uttarakAla meM kitane bar3e-bar3e dharmagranthoM kI racanAe~ huiiN| smRtiyA~, purANa, mahAbhArata 18 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________ aura gItA, jinheM Aja kA dhArmika mAnasa RSiyoM kI pavitra vANI evaM bhagavAn zrIkRSNa kA upadeza mAna rahA hai, vaha kaba, kaise, kina paristhitiyoM meM race gaye, yA parivardhita kiye gae, aura racanAkAra evaM parivardhanakAra ne bhale hI vinamra bhAva se aisA kiyA ho, phalataH apanA nAmollekha bhI nahIM kiyA ho, para yaha saba galata huA hai| maiM batAnA cAhatA hU~ ki jisa mahAbhArata ko Aja Apa dharmazAstra mAnate haiM, aura vyAsaRSi ke mukha se ni:sRta, gaNapati dvArA saMkalita mAnate haiM, vaha prArambha meM kevala choTA-sA itihAsa graMtha thA, jisameM pAMDavoM kI vijaya kA varNana hone se 'jaya' nAma se prakhyAta thaa| jaba isakA dUsarA saMskaraNa I. pU. 176 ke pUrva taiyAra huA to usakA nAma bhArata rakhA gayA, ora bahuta samaya bAda prakSipta aMzoM kI vRddhi hote-hote vaha mahAbhArata bana gyaa| Aja kI gItA kA samUcA pATha, kyA sacamuca meM hI kurukSetra meM arjuna ko diyA gayA zrIkRSNa kA upadeza hai, yA bAda ke kisI vidvAna kI parivarddhita racanA yA saMkalana hai? manusmRti jo hiMduoM kA mAnava dharmazAstra kahalAtA hai, apane Aja ke rUpa meM kisa manu kI vANI hai, kisane use banAyA? ye tathya Aja itihAsa se chipe nahIM rahe haiN|2 maiM ina dharmagranthoM kA, jinameM kAphI acchA aMza jIvana-nirmANa kA bhI hai, kisI sAMpradAyika dRSTi se virodha nahIM kara rahA hU~ kiMtu, yaha batAnA cAhatA hU~ ki madhyakAla meM jisa kisI vidvAna ne jo kucha saMskRta meM likha diyA yA use kahIM prakSipta kara diyA, use hama dharmazAstra mAnakara usake khUTe se apanI buddhi ko bA~dha leM, yaha ucita nhiiN| una granthoM meM jo viziSTa ciMtana evaM darzana hai, samagra mAnava jAti ke kalyANa kA jo saMdeza hai, usakA maiM bahuta Adara karatA hU~, aura isIlie unakA svAdhyAya va pravacanabhI karatA huuN| kintu isa saMbaMdha meM isa vaicArika pratibaddhatA ko maiM ucita nahIM samajhatA ki unameM jo kucha likhA hai, vaha akSarazaH satya hai| uttarakAla meM AgamoM kI saMkalanA maiM satya ke saMbaMdha meM kisI vizeSa ciMtana dhArA meM kabhI pratibaddha nahIM rahA, sadA unmukta evaM svataMtra ciMtana kA pakSapAtI rahA hU~, isalie jo bAta vaidika graMthoM ke saMbaMdha meM kaha sakatA hU~, vaha jaina graMthoM ke saMbaMdha meM bhI kahate hue mujhe saMkoca nahIM hai| itihAsa kA vidyArthI hone ke nAte maiM isa tathya ko mAnatA hU~ ki pratyeka - - kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 19
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________ dharma paramparA meM samaya-samaya para parivartana hote Aye haiM, sahI ke sAtha kucha galata vicAra bhI Aye haiM aura yathAvasara unakA pariSkAra bhI huA hai| isI dizA meM jaina AgamoM kI mAnyatA ke sambandha meM matabhedoM kI eka laMbI paramparA bhI mere samakSa khar3I hai| usameM kaba, kyA, kitane parivartana hue, kitanA svIkArA gayA aura nakArA gayA, isakA bhI kucha itihAsa hamAre sAmane Aja vidyamAna hai| nandI sUtra, jise ki Apa Agama mAnate haiM aura bhagavAn ke kahe huye zAstroM kI koTi meM ginate haiM, vaha bhagavAn mahAvIra se kAphI samaya bAda kI saMkalanA hai| usake lekhaka yA saMkalana karttA AcArya devavAcaka the| bhagavAn mahAvIra aura AcArya devavAcaka ke bIca ke sudIrgha kAla meM deza meM kitane bar3e-bar3e parivartana Aye, kitane bhayaMkara durbhikSa par3e, rAjasattA meM kitanI krAMtiyA~ aura parivartana hue, dhArmika paraMparAoM meM kitanI tejI se parivartana, parivardhana evaM saMzodhana hue, isakI eka laMbI kahAnI hai / kintu hama usa eka hajAra varSa pazcAt saMkalita sUtra ko aura usameM ullikhita sabhI zAstroM ko bhagavAn mahAvIra kI vANI svIkAra karate haiN| yaha bhI mAnA jAtA hai ki upAMgoM kI saMkalanA mahAvIra ke bahuta bAda meM huI, aura prajJApanA jaise vizAla graMtha ke racayitA bhI eka vidvAna AcArya bhagavAn mahAvIra ke bahuta bAda hue haiN| dazavaikAlika, aura anuyogadvAra sUtra bhI kramazaH AcArya zayyaMbhava aura AryarakSita kI racanA siddha ho cuke haiN| yadyapi ina AgamoM meM bahuta kucha aMza jIvanasparzI hai, para bhagavAn mahAvIra se unakA sIdhA saMbaMdha nahIM, yaha nizcata hai| mere bahuta se sAthI ina uttarakAlIna saMkalanAoM ko isalie pramANa mAnate haiM ki inakA nAmollekha aMga sAhitya meM huA hai aura aMga sUtroM kA sIdha aa sambandha mahAvIra se jur3A huA hai| maiM samajhatA hU~ ki yaha tarka satya sthiti ko apadastha nahIM kara sakatA, hakIkata ko badala nahIM sktaa| bhagavatI jaise vizAlakAya aMga sUtra meM mahAvIra ke mukha se yaha kahalAnA ki- 'jahA paNNavaNAe' - jaisA prajJApanA meM kahA hai, kisa itihAsa se saMgata hai ? prajJApanA, rAyapaseNI aura uvavAI ke uddharaNa bhagavAna mahAvIra apane mukha se kaise de sakate hai ? jabaki unakI saMkalanA bahuta bAda meM huI hai ? isa tarka kA samAdhAna diyA jAtA hai ki bAda ke lekhakoM va AcAryoM ne 20 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhika lekhana se bacane ke lie saMkSipta ruci ke kAraNa sthAna-sthAna para aisA ullekha kara diyA hai| jaba yaha mAna liyA hai ki aMga AgamoM meM bhI AcAryoM kA aMgulIsparza haA hai, unhoMne saMkSiptIkaraNa kiyA hai, to yaha kyoM nahIM mAnA jA sakatA ki kahIM-kahIM kucha mUla se bar3ha bhI gayA hai, vistAra bhI ho gayA hai? maiM nahIM kahatA ki unhoMne kucha aisA kisI galata bhAvanA se kiyA hai, bhale hI yaha saba kucha pavitra prabhubhakti evaM zruta mahattA kI bhAvanA se hI huA ho, para yaha satya hai ki jaba ghaTAnA saMbhava hai, to bar3hAnA bhI saMbhava hai| aura, isa saMbhAvanA ke sAkSya rUpa pramANa bhI Aja upalabdha ho rahe haiN| bhUgola-khagola mahAvIra kI vANI nahIM yaha sarva sammata tathya Aja mAna liyA gayA hai ki maukhika paramparA evaM smRtidaurbalya ke kAraNa bahuta-sA zruta vilupta ho gayA hai, to yaha kyoM nahIM mAnA jA sakatA ki sarva sAdhAraNa meM pracalita usa yuga kI kucha mAnyatAe~ bhI AgamoM ke sAtha saMkalita kara dI gaI haiM ! merI yaha nizcita dhAraNA hai ki aisA honA saMbhava hai, aura vaha huA hai| usa yuga meM bhugola, khagola, graha, nakSatra, nadI, parvata Adi ke saMbaMdha meM kucha mAnyatAe~ Ama pracalita thIM, kucha bAteM to bhArata ke bAharI kSetroM meM bhI arthAt islAma aura IsAI dharmagranthoM meM bhI idhara-udhara ke sAMskRtika rUpAntara ke sAtha jyoM kI tyoM ullikhita huI haiM, jo isa bAta kA pramANa hai ki ye dhAraNAe~ sarvasAmAnya thiiN| jo jainoM ne bhI lIM, purANakAroM ne bhI lI aura dUsaroM ne bhI ! usa yuga meM unake parIkSaNa kA koI sAdhana nahIM thA, isalie unheM satya hI mAna liyA gayA aura ve zAstroM kI paMktiyoM ke sAtha cipaTa gaI! para bAda ke usa varNana ko bhagavAn mahAvIra ke nAma para calAnA kyA ucita hai? jisa caMdraloka ke dharAtala ke citra Aja samUce saMsAra ke hAthoM meM pahu~ca gae haiM aura apolo 8 ke yAtriyoM ne A~khoM se dekhakara batA diyA hai ki vahA~ pahAr3a haiM, jvAlAmukhI ke garta haiM, zrI-hIna ujar3e bhUkhaNDa haiM, usa caMdramA ke lie kucha purAne dharma granthoM kI duhAI dekara Aja bhI yaha mAnanA ki vahA~ siMha, hAthI baila aura ghor3oM ke rUpa meM hajAroM devatA haiM, aura ve saba milakara candra vimAna ko vahana kara rahe hai;3 kitanA asaMgata evaM kitanA abauddhika hai? kyA yaha mahAvIra kI vANI, eka sarvajJa kI vANI ho sakatI hai? jina gaMgA Adi nadiyoM kI iMca-iMca bhUmi Aja - - kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 21
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________ nApa lI gaI hai una nadiyoM ko Aja bhI lAkhoM mIla ke laMbe caur3e vistAra vAlI batAnA, kyA yaha mahAvIra kI sarvajJatA evaM bhagavattA kA upahAsa nahIM hai? ___ Aja bahuta se jijJAsu mujhase pUcha rahe haiM, bahuta se tarkapremI zrAvakoM ke prazna A rahe haiM, unase bhI aura Apa sabhI se maiM yaha kahanA cAhatA hU~ ki Aja hameM naye sire se cintana karanA caahie| yathArtha ke dharAtala para khar3e hokara satya kA sahI mUlyAMkana karanA caahie| dUdha aura pAnI kI taraha yaha alaga-alaga kara denA cAhie ki bhagavAna kI vANI kyA hai? mahAvIra ke vacana kyA hai? evaM usameM uttarakAlIna vidvAnoM kI saMkalanA kyA hai? yaha sAhasa Aja karanA hogA, katarAne aura sakucAne se satya para pardA nahIM DAlA jA skegaa| Aja kA tarka pradhAna yuga nirNAyaka uttara mAMgatA hai aura yaha uttara dharmazAstroM ke samasta pratinidhiyoM ko denA hogaa| maiM samajhatA hU~ ki Aja ke yuga meM bhI Apake mana meM tathAkathita zAstroM ke akSara -akSara ko satya mAnane kA vyAmoha hai, to mahAvIra kI sarvajJatA ko apramANita hone se Apa kaise bacA sakeMge? yadi mahAvIra kI sarvajJatA ko pramANita rakhanA hai, to phira yaha vivekapUrvaka siddha karanA hI hogA ki mahAvIra kI vANI kyA hai? zAstra kA yathArtha svarUpa kyA hai? aura vaha zAstra kauna-sA hai? anyathA AnevAlI pIDhI kahegI ki mahAvIra ko bhUgola-khagola ke saMbaMdha meM kucha bhI atA-patA nahIM thA, unheM skUla ke eka sAdhAraNa vidyArthI jitanI bhI jAnakArI nahIM thI ! zAstroM kI chaMTanI karanI hogI prazna upasthita hotA hai, hama kauna hote haiM, jo mahAvIra kI vANI kI chaMTanI kara sakeM? hameM kyA adhikAra hai ki zAstroM kA phaisalA kara sakeM ki kauna zAstra haiM aura kauna nahIM ! ____ merA uttara hai, hama mahAvIra ke uttarAdhikArI haiM, bhagavAn kA gaurava hamAre antarmana meM samAyA huA hai, bhagavAn kI apabhrAjanA hama kisI bhI mUlya para sahana nahIM kara skte| hama trikAla meM bhI yaha nahIM mAna sakate ki bhagavAn ne asatya prarUpaNA kI hai| ataH jo Aja pratyakSa meM asatya pramANita ho rahA hai, yA ho sakatA hai, vaha bhagavAna kA vacana nahIM ho sakatA isalie hameM pUrA adhikAra hai ki yadi koI bhagavAn ko, bhagavAn kI vANI ko cunautI detA hai to hama 22 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________ yathArtha satya ke AdhAra para usakA pratirodha kareM, usa cunautI kA spaSTa uttara deM ki sacAI kyA hai? . vijJAna ne hamAre zAstroM kI prAmANikatA ko cunautI dI hai| hamAre kucha bujurga kahe jAne vAle vidvAna munirAja yA zrAvaka jisa DhaMga se usa cunautI kA uttara de rahe haiM ki asalI candramA bahuta dUra hai| kucha yaha bhI kahate haiM ki yaha saba jhUTha hai, vaijJAnikoM kA, nAstikoM kA SaDyantra hai, kevala dharma kI nindA karane ke lie| -maiM samajhatA hU~, isa prakAra ke uttara nire majAka ke atirikta aura kucha nhiiN| jisa hakIkata ko pratispardhI rASTroM ke vaijJAnika bhI svIkAra kara rahe haiM, bAla kI khAla utArane vAle tArkika bhI Adara pUrvaka use mAnya kara rahe haiM, dharatI para rahe lAkhoM logoM ne bhI Telivijana ke mAdhyama se candra taka Ane-jAne kA dRzya dekhA hai, usa pratyakSa satya ko hama yoM jhUThalA nahIM skte| aura na nakalI-asalI candramA batAne se hI koI bAta kA uttara ho sakatA hai| pratirodha karane kA yaha tarIkA galata hai, upahAsAspada hai| zAstroM kI garimA ko aba isa hilatI huI dIvAra ke sahAre adhika dina TikAyA nahIM jA sktaa| maiM pUchatA hU~ ki Apako zAstroM kI parakha karane kA adhikAra kyoM nahIM hai? kabhI eka paramparA thI, jo caurAsI Agama mAnatI thI, granthoM meM usake pramANa vidyamAna haiN| phira eka paramparA khar3I haI, jo caurAsI meM se chaMTanI karatI-karatI paiMtAlIsa taka A gii| bhagavAna mahAvIra ke lagabhaga do hajAra varSa bAda phira eka paramparA ne janma liyA, jisane paiMtAlIsa ko bhI amAnya ThaharAyA aura battIsa Agama maane| maiM pUchatA hU~-dharmavIra loMkAzAha ne, paiMtAlIsa AgamoM meM se battIsa chA~Ta lie, kyA ve koI bahuta bar3e zrutadhara AcArya the? kyA koI viziSTa pratyakSa jJAna prApta huA thA unheM? kyA unheM koI aisI devavANI huI thI ki amuka zAstra zAstra hai, aura amuka nahIM phira unhoMne jo yaha nirNaya kiyA aura jise Aja Apa mAna rahe haiM, vaha kisa AdhAra para thA? sirpha apanI prajJA evaM dRSTi se hI to yaha chaMTanI unhoMne kI thI ! to Aja kyA vaha prajJA aura vaha dRSTi lupta ho gaI hai? Aja kisI vidvAna meM vaha nirNAyaka zakti nahIM rahI? yA sAhasa nahIM hai? athavA ve apanI zraddhA-pratiSThA ke bhaya se bhagavadvANI kA yaha upahAsa dekhate hue bhI mauna haiM? maiM sAhasa ke sAtha kaha denA cAhatA hU~ ki Aja vaha nirNAyaka ghar3I A pahu~cI hai ki 'hA~' yA 'nA' meM spaSTa nirNaya karanA hogaa| kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 23
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________ paurANika pratibaddhatA evaM zAbdika vyAmoha ko tor3anA hogA, aura yaha kasauTI karanI hI hogI ki bhagavadvANI kyA hai aura usake bAda kA aMza kyA hai? vicAra pratibaddhatA ko tor3ie maiM Apase kaha denA cAhatA hU~ ki kisI bhI paramparA ke pAsa grantha yA zAstra kama- adhika hone se jIvana ke AdhyAtmika vikAsa meM koI aMtara Ane vAlA nahIM hai| yadi zAstra kama raha gae to bhI ApakA AdhyAtmika jIvana bahuta U~cA ho sakatA hai, vikasita ho sakatA hai, aura zAstra kA aMbAra lagA dene para bhI Apa bahuta pichar3e hue raha sakate haiN| AdhyAtmika vikAsa ke lie jisa ciMtana aura dRSTi kI AvazyakatA hai, vaha to aMtara se jAgRta hotI hai| jisakI dRSTi satya ke prati jitanI Agraharahita evaM unmukta hogI, jisakA ciMtana jitanA AtmamukhIna hogA, vaha utanA hI adhika AdhyAtmika vikAsa kara skegaa| maiMne dekhA hai, anubhava kiyA hai-granthoM evaM zAstroM ko lekara hamAre mAnasa meM eka prakAra kI vAsanA, eka prakAra kA Agraha, jise haThAgraha hI kahanA cAhie, paidA ho gayA hai| AcArya zaMkara ne viveka cUDAmaNi meM kahA hai-deha vAsanA evaM lokavAsanA ke samAna zAstravAsanA bhI yathArtha jJAna kI pratibaMdhaka hai| AcArya hemacandra ne ise hI 'dRSTirAgastu pApIyAn durucchedyaH satAmapi,'-kahakara dRSTirAgI ke lie satya kI anusaMdhitsA ko bahuta durlabha batAyA hai| hama anekAMta dRSTi aura syAdvAda vicAra paddhati kI bAta-bAta para jo duhAI dete haiM, vaha Aja ke rAjanItikoM kI taraha kevala nArA nahIM honA cAhie, hamArI satya dRSTi bananI cAhie, tAki hama svataMtra, apratibaddha prajJA se kucha soca skeN| jaba taka dRSTi para se aMdha-zraddhA kA cazmA nahIM utaregA, jabataka pUrvAgrahoM ke khUTe se hamArA mAnasa baMdhA rahegA-taba taka hama koI bhI sahI nirNaya nahIM kara skeNge| isalie yuga kI vartamAna paristhitiyoM kA takAjA hai ki hama pUrvAgrahoM se mukta hokara naye sire se soceM ! prajJA kI kasauTI hamAre pAsa hai, aura yaha kasauTI bhagavAna mahavIra evaM gaNadhara gautama ne, jo svayaM satya ka sAkSAtdraSTA evaM upAsaka the, batalAI hai-"paNNA samikkhae dhamma23 prajJA hI dharma kI, satya kI samIkSA kara sakatI hai, usI se tattva kA nirNaya kiyA jA sakatA hai| 24 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________ zAstra- svarNa kI parakha prajJA eka kasauTI hai, jisa para zAstra rUpa svarNa kI parakha kI jA sakatI hai| aura vaha parakha honI hI caahie| hama meM se bahuta se sAthI haiM, jo katarAte haiM, ki kahIM parIkSA karane se hamArA sonA pItala siddha na ho jAe ! maiM kaha denA cAhatA hU~ ki isa meM katarAne kI kauna-sI bAta hai ? yadi sonA vastutaH sonA hai, to vaha sonA hI rahegA, aura yadi pItala hai to usa para sone kA moha Apa kaba taka kie raheMge? sone aura pItala ko alaga-alaga hone dIjie- isI meM Apa kI prajJA kI kasauTI kA camatkAra hai| jaina AgamoM ke mahAn TIkAkAra AcArya abhayadeva ne bhagavatI sUtra kI TIkA kI pIThikA meM eka bahuta bar3I bAta kahI hai, jo hamAre saMpUrNa bhagavad vANI kI kasauTI ho sakatI hai| prazna hai ki Apta kauna hai? aura unakI vANI kyA hai? Apta bhagavAn kyA upadeza karate haiM? uttara meM kahA gayA hai ki- jo mokSa kA aMga hai, mukti kA sAdhana hai, Apta bhagavAn usI yathArtha satya kA upadeza karate haiN| AtmA kI mukti ke sAtha jisakA pratyakSa yA pAramparika koI sambandha nahIM hai, usakA upadeza bhagavAn kabhI nahIM krte| yadi usakA bhI upadeza karate haiM, to unakI AptatA meM doSa AtA hai| 24 yaha eka bahuta saccI kasauTI hai, jo AcArya abhayadeva ne hamAre samakSa prastuta kI hai| isase bhI pUrva lagabhaga cauthI - pA~cavIM zatAbdI ke mahAna tArkika, jaina tattvajJAna ko ~ darzana kA rUpa dene vAle AcArya siddhasena ne bhI zAstra kI eka kasauTI nizcit kI thI aaptopjnymnullNghymdRssttessttvirodhkm| tattvopadezakRtsArvaM zAstraM kApathaghaTTanam // 25 44 "jo vItarAga - Apta puruSoM ke dvArA jAnA parakhA gayA hai, jo kisI anya vacana ke dvArA apadastha - hIna nahIM kiyA jA sakatA aura jo tarka tathA pramANoM se khaMDita nahIM ho sakane vAle siddhAnta kA pratipAdana karatA hai, jo prANimAtra ke kalyANa ke nimitta se sArva arthAt sArvajInana - sarvajana hitakArI hotA hai, evaM kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai ? 25
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________ adhyAtma sAdhanA ke viruddha jAne vAlI vicArasaraNiyoM kA nirodha karatA hai- vahI saccA zAstra hai|" tArkika AcArya ne zAstra kI jo kasauTI kI hai, vaha Aja bhI amAnya nahIM kI jA sktii| vaidika paramparA ke prathama dArzanika kapila evaM mahAn tArkika gautama ne bhI jaba zabda ko pramANa koTi meM mAnA, to pUchA gayA zabda pramANa kyA hai? to kahA-'Apta kA upadeza zabda pramANa hai !' Apta kauna? tattva kA yathArtha upadeSTA Apta hai|26 jisake vacana meM pUrvApara virodha, asaMgati-visaMgati nahIM hotI, aura jo vacana pratyakSa Adi pramANoM ke viruddha nahIM jAtA, khaMDita nahIM hotA-vahI Apta vacana hai| AcArya ne ukta kathana para se siddha ho jAtA hai ki kisakA, kyA vacana mAnya ho sakatA hai aura kyA nhiiN| jo vacana yathArtha nahIM hai, satya kI kasauTI para kharA nahIM utarA hai, vaha bhale kitanA hI virATa evaM vizAla graMtha kyoM na ho, use 'Aptavacana' kahane se inkAra kara diijie| isI meM Apta kI aura ApakI prAmANikatA hai, pratiSThA hai| hama svayaM nirNaya kareM tarka zAstra kI ye sUkSma bAteM maiMne Apako isalie batAI haiM ki hama apanI prajJA ko jAgRta kareM, aura svayaM parakheM ki vastutaH zAstra kyA hai, usakA prayojana kyA hai? aura phira yaha bhI nirNaya kareM ki jo apanI paribhASA evaM prayojana ke anukUla nahIM hai, vaha zAstra, zAstra nahIM hai| use aura kucha bhI kaha sakate haiM-grantha, racanA, kRti kucha bhI kahie, para hara kisI grantha ko bhagavad vANI yA Aptavacana nahIM kaha skte| zAstra kI eka kasauTI, jo uttarAdhyayana sUtra se maiMne Apako batalAI, jisameM kahA gayA hai-tapa, kSamA evaM ahiMsA kI preraNA jagAkara Atma dRSTi ko jAgRta karane vAlA zAstra hai| yaha itanI zreSTha aura sahI kasauTI hai ki isake Adha para para bhI yadi hama vartamAna meM zAstra kA nirNaya kareM to bahuta hI sahI dizA prApta kara sakate haiN| bahuta se jijJAsuoM aura mere sAthI muniyoM ke samakSa maiMne jaba kabhI apane ye vicAra evaM tarka upasthita kie to ve katarAne se lagate haiM, ki bAta to ThIka hai, para yaha kaise kaheM ki amuka Agama ko hama zAstra nahIM mAnate ! isase 26 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________ bahuta halacala maca jAegI, zrAvakoM kI zraddhA khatma ho jAegI, dharma kA hrAsa ho jaaegaa| maiM jaba unakI ukta Dhicusta evaM bhIrutA bharI bAteM sunatA hU~ to mana jhuMjhalA uThatA hai-yaha kyA kAyaratA hai? yaha kaisI manovRtti hai hamAre mana meM ! samajhate haiM ki bAta sahI hai, para kaha nahIM skte| cU~ki loga kyA kaheMge? maiM samajhatA hU~-isI dabbU manovRtti ne hamAre AdarzoM ko girAyA hai, hamArI saMskRti kA patana kiyA hai| yahI manovRtti vartamAna meM paidA huI zAstroM ke prati anAsthA evaM dharma virodhI bhAvanA kI jimmedAra hai| bhagavadbhakti yA zAstra-moha bahuta varSa pahale kI bAta hai, maiM dehalI meM thaa| vahA~ ke lAlA umarAvamalajI eka bahuta acche zAstrajJa, sAtha hI tarkazIla zrAvaka the| unake sAtha prAyaH aneka zAstrIya praznoM para carcA calatI rahatI thii| eka bAra prasaMga calane para maiMne kahA-"lAlAjI ! maiM kucha zAstroM ke sambandha meM paramparA se bhinna dRSTi rakhatA hU~ ! maiM yaha nahIM mAnatA ki ina zAstroM kA akSara-akSara bhagavAn ne kahA hai| zAstroM meM kucha aMza aise bhI haiM, jo bhagavAn kI sarvajJatA ke sAkSI nahIM haiN| bhUgola-khagola ko hI le lIjie ! yaha saba kyA hai?" maiMne yaha kahA to lAlAjI ekadama cauke aura bole - "mahArAja ! Apane yaha bAta kaise kahI ! aisA kaise ho sakatA hai?" isa para maiMne unake samakSa zAstroM ke kucha sthala rakhe, sAtha hI lambI carcA kI, aura phira unase pUchA-"kyA ye saba bAteM eka sarvajJa bhagavAna kI kahI huI ho sakatI hai? ho sakatI haiM, to inameM paraspara asaMgatatA evaM virodha kyoM hai? sarvajJa kI vANI kabhI asaMgata nahIM ho sakatI aura yadi asaMgata hai to vaha sarvajJa kI vANI nahIM ho sktii|" / lAlAjI bujurga hote hue bhI jar3a mastiSka nahIM the, zraddhA pradhAna hote hue bhI tarkazUnya nahIM the| unhoMne lambI tattvacarcA ke bAda anta meM mukta mana se kahA-"mahArAja! ina cAMda-sUraja ke zAstroM se bhagavAn kA sambandha jitanA jaldI tor3A jAye utanA hI acchA hai| varanA ina zAstroM kI zraddhA bacAne gaye to kahIM bhagavAna kI zraddhA se hI hAtha na dho baiThe !" maiM Apase bhI yahI pUchanA cAhatA hU~ ki Apa ina candra, sUrya, sAgara evaM kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 27
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________ sumeru kI carcA karane vAle zAstroM ko mahattva denA cAhate haiM yA bhagavAn ko ? Apake mana meM bhagavadbhakti kA udreka hai yA zAstra moha kA? Apa kaheMge zAstra nahIM rahA, to bhagavAn kA kyA patA calegA? zAstra hI to bhagavAn kA jJAna karAte haiN| bAta ThIka hai, zAstroM se hI bhagavAn kA jJAna hotA hai| hama AtmA haiM aura bhagavAn paramAtmA haiN| AtmA paramAtmA meM kyA antara hai? azuddha aura zuddha sthiti kAhI to antara hai| AtmA kA zuddha svarUpa hI bhagavAn hai, bhagavAn kA svarUpa hai| isa prakAra bhagavAn kA svarUpa AtmasvarUpa se bhinna nahIM hai / aura jo zAstra AtmasvarUpa kA jJAna karAnevAlA hai, AtmA se paramAtmA hone kA mArga batAne vAlA hai, jIvana kI pavitratA aura zreSThatA kA patha dikhAne vAlA hai, vAstava meM vahI dharmazAstra hai, aura usI dharmazAstra kI hameM AvazyakatA hai| kintu isake viparIta jo zAstra AtmasvarUpa kI jagaha Atma-vibhrama kA kAraNa khar3A kara detA hai, hameM antarmukha nahIM, apitu bahirmukha banAtA hai, use zAstra kI koTi meM rakhane se kyA lAbha hai? vaha to ulTA hameM bhagavat zraddhA se dUra khader3atA hai, mana ko zaMkAkula banAtA hai, aura prabuddha logoM ko hamAre zAstroM para, hamAre bhagavAn para aMgulI uThAne kA maukA detA hai| Apa taTastha dRSTi se dekhie ki ye bhUgola - khagola sambandhI carcAe~, ye candra, sUrya, graha, nakSatra, parvata aura samudra Adi ke lambe caur3e varNana karane vAle zAstra hameM AtmA ko bandhana mukta karane ke lie kyA preraNA dete haiM? AtmavikAsa kA kauna-sA mArga dikhAte haiM? ina varNanoM se hameM tapa, tyAga, kSamA, ahiMsA Adi kA kauna-sA upadeza prApta hotA hai? jinakA hamArI AdhyAtmika cetanA se koI sambandha nahIM, Atma-sAdhanA se jinakA koI vAstA nahIM, hama unheM zAstra mAneM to kyoM? unheM bhagavadvANI sarvajJa kA upadeza mAne to kyoM ? kisa AdhAra para ? maiMne prArambha meM eka bAta kahI thI ki jaina evaM vaidika paraMparA ke aneka graMthoM kA nirmANa yA navIna saMskaraNa IsApUrva kI pahalI zatAbdI se lekara IsA pazcAt cauthI pA~cavI zatAbdI taka hotA rahA hai| usa yuga meM jo bhI prAkRta yA saMskRta meM likhA gayA use dharma zAstra kI sUcI meM car3hA diyA gyaa| isakA pariNAma yaha huA ki mAnava kI svataMtra tarkaNA eka taraha se kuNThita ho gaI aura zraddhAvanata hokara mAnava ne hara kisI grantha ko zAstra evaM Aptavacana mAna liyaa| 28 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________ bhArata kI koI bhI paramparA isa bauddhika vikRti se mukta nahIM raha skii| zraddhAdhiM kya ke kAraNa ho sakatA hai prArambha meM yaha bhUla koI bhUla pratIta na huI ho, para Aja isa bhUla ke bhayaMkara pariNAma hamAre samakSa A rahe haiN| bhArata kI dhArmika prajA Aja una tathAkathita dharmazAstroM kI jakar3a meM isa prakAra pratibaddha ho gaI hai ki na kucha pakar3ate banatA hai aura na kucha chor3ate banatA hai| merA yaha kathana zAstra kI avahelanA yA aprabhAjanA nahIM, kintu eka satya hakIkata hai, jise jAnakara, samajhakara hama zAstra ke nAma para andha-zAstra pratibaddhatA se mukta ho jaaeN| jaisA maiMne kahA-zAstra to satya kA udghATaka hotA hai, asatya dhAraNAoM kA saMkalana zAstra nahIM hotaa| maiM tattvadraSTA RSiyoM kI vANI ko pavitra mAnatA hU~, mahAzramaNa mahAvIra kI vANI ko Atma-sparzI mAnatA hU~ isalie ki vaha satya hai, dhruva hai| kintu unake nAma para race gaye granthoM ko, jinameM ki adhyAtma cetanA kA kucha bhI sparza nahIM hai, satyaM, zivaM kI sAkSAt anubhUti nahIM hai, maiM zAstra nahIM maantaa| ___kucha mitra mujhe ardhanAstika kahate haiM, mithyAtvI bhI kahate haiM, maiM kahatA hU~ ardhanAstika kA kyA matalaba? pUrA hI nAstika kyoM na kaha dete? agara satya kA udghATana karanA aura use mukta mana se svIkAra kara lenA, nAstikatA hai, to vaha nAstikatA abhizApa nahIM, varadAna hai| merA mana mahAvIra ke prati aTUTa zraddhA lie hue hai, satya draSTA RSiyoM ke prati eka pavitra bhAvanA lie hue hai, aura yaha zraddhA jyoM-jyoM ciMtana kI gaharAI kA sparza karatI hai, tyoM-tyoM adhika prabala, adhika dRr3ha hotI jAtI hai| maiM Aja bhI usa.parama jyoti ko apane antaraMga meM dekha rahA hU~ aura usa para merA mana sarvatobhAvena samarpita ho rahA hai| bhagavAn mere lie jyoti stambha haiM, unakI vANI kA prakAza mere jIvana ke kaNa-kaNa meM samAtA jA rahA hai| kintu bhagavAn kI vANI kyA hai, aura kyA nahIM, yaha maiM apane antarviveka ke prakAza meM spaSTa dekhakara cala rahA huuN| bhagavAn kI vANI vaha hai, jo antara meM satya zraddhA kI jyoti jagAtI hai, antara meM supta Izvaratva ko prabuddha karatI hai, hamArI antazcetanA ko vyApaka evaM virAT banAtI hai| bhagavad vANI kI sphuraNA AtmA kI gati-pragati se sambandhita hai, sUrya, candra Adi kI gati se nhiiN| sone-cA~dI ke pahAr3oM kI U~cAI-nIcAI se nahIM, nadI nAloM evaM samudroM kI gaharAI-lambAI se nhiiN| RSiyoM kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 29
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________ kI vANI vizvamaitrI evaM virAT cetanA kI pratinidhi hai, usameM varga saMgharSa, jAti- vidveSa evaM asatkalpanAoM ke svara nahIM ho sakate / bhagavAn kI vANI meM jo zAzvata satya kA svara mukharita ho rahA hai, usako koI bhI vijJAna, koI bhI prayoga cunautI nahIM de sakatA, koI bhI satya kA zodhaka usakI avahelanA nahIM kara sakatA / kintu hama isa ajJAna meM bhI nahIM raheM ki bhagavAn kI vANI ke nAma para, AptavacanoM ke nAma para, Aja jo kucha bhI likhA huA prApta hotA hai, vaha saba kucha sAkSAt bhagavAn kI vANI hai, jo kucha lipibaddha hai vaha akSara-akSara bhagavAn kA hI kahA huA hai| prAkRta evaM ardhamAgadhI ke hara kisI grantha para mahAvIra kI mudrA lagA denA, mahAvIra kI bhakti nahIM, avahelanA hai| yadi hama sacce zraddhAlu haiM, bhagavad bhakta haiM, to hameM isa avahelanA se mukta honA caahie| aura yaha viveka kara lenA cAhie ki jo vicAra, jo tathya, jo vANI sirpha bhautika jagat ke vizleSaNa evaM vivecanA se saMbaMdhita hai, sAtha hI pratyakSa pramANa se bAdhita bhI hai, vaha bhagavAn kI vANI nahIM hai, vaha hamArA mAnya zAstra nahIM hai| hA~, vaha AcAryoM dvArA racita yA saMkalita grantha, kAvya yA sAhitya kucha bhI ho sakatA hai, kintu zAstra nahIM / maiM samajhatA hU~ merI yaha bAta Apake hRdaya meM muzkila se utregii| Apa gaharA UhApoha kareMge, kucha to mujhe kucha kA kucha bhI kaheMge / isakI mujhe kucha bhI cintA nahIM hai| satya hai ki Aja ke ulajhe hue praznoM kA samAdhAna isI dRSTi se ho sakatA hai| maiMne apane cintana-manana se samAdhAna pAyA hai, aura aneka jijJAsuoM ko bhI diyA hai, maiM to mAnatA hU~ ki isI samAdhAna ke kAraNa Aja bhI mere mana meM mahAvIra evaM anya RSi muniyoM ke prati zraddhA kA nirmala srota umar3a rahA hai mere jIvana kA kaNa-kaNa Aja bhI sahaja zraddhA ke rasa se AplAvita ho rahA hai| aura maiM to socatA hU~, merI yaha sthiti una tathAkathita zraddhAluoM se adhika acchI hai jinake mana meM to aise kitane hI prazna saMdeha meM ulajha rahe haiM, kintu vANI meM zAstra zraddhA kI dhuMAdhAra garjanA ho rahI hai| jinake mana meM kevala paramparA ke nAma para hI kucha samAdhAna haiM, jinakI buddhi para itihAsa kI ajJAnatA ke kAraNa vivekazUnya zraddhA kA AvaraNa car3hA huA hai, unakI zraddhA kala TUTa bhI sakatI hai, aura na bhI TUTe to koI usakI zreyaskatA maiM nahI samajhatA / kintu vivekapUrvaka jo zraddhA jagatI hai, cintana se sphurita hokara jo jyoti prakaTa hotI 30 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________ hai, usI kA apane aura jagat ke lie kucha mUlya hai| usa mUlya kI sthApanA Aja nahIM to kala hogI, avazya hogii| saMdarbha : 1. caMdraprajJapti 18/3 2. jambudvIpa prajJapti, jyotiSa cakrAdhikAra 8 3. caMdraprajJapti 20/2 4. jambUdvIpaprajJapti jyotiSa cakrAdhikAra 5. candraprajJapti 20/14 6. nirukta 2/11 7. sAkSAtkRtadharmANo RSayo bbhuuvuH| nirukta 1/20 8. vizeSAvazyaka bhASya, gAthA 1384 zAsu-anuziSTau zAsyate jJeyamAtmA vA'nenAsmAdasminniti vA zAstram TIkA 9. uttarAdhyayana 3/1 10. uttarAdhyayana 3/8 11. prazna vyAkaraNa 2/1 12. ahiMsA bhUtAnAM jagati viditaM brahma prmm| svayaMbhUstotra 13. prazna vyAkaraNa 2/1-7 14. yogabindu prakaraNa 2/9 15. yajJArthaM pazavaH sRSTAH svayameva svyNbhuvaa| __ yajJasya bhUtyai sarvasya tasmAdyajJe vdho'vdhH|| -manusmRti 5/39 16. vAlmIki rAmAyaNa (zunaH zepa) bAlakANDa, sarga 62 17. vasiSTha dharmasUtra 4/3 18. yastu chAyAM zvapAkasya brAhmaNo hydhirohti| tatra snAnaM prakurvIta ghRtaM prAsya vishudhyti|| atri. 288-289, yAjJa. 2/30 (mitAkSarA meM uddhRta) 19. mahA. anu. 38/12 20. bauddhAn pAzupatAMzcaiva lokaaytiknaastikaan| vikarmasthAn dvijAn spRSTvA sacailo jlmaavishet|| -smRticaMdrikA pR.118 21. (ka) digvijaya parva, saMbhavataH 176 I.pU. se pahale kA hai| -bhA. i. rU. pR. 1003 kyA zAstroM ko cunautI dI jA sakatI hai? 31
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________ (kha) mahAbhArata kA vartamAna saMskaraNa sAtavAhana yuga meM taiyAra huaa| (I.pU. 1 I. taka) bhA. i. rU..pR.1003 22. manusmRti aura yAjJavalkya smRti sAtavAhana yuga kI kRti hai| -bhAratIya itihAsa kI rUparekhA (jayacandra vidyAlaMkAra) bhA. 2/pR. 1001 23. jambUdvIpa prajJapti, jyotiSacakrAdhikAra, caMdra Rddhi vrnnn| 23. uttarA. 23/25 24. nahi AptaH sAkSAd pAraMparyeNa vA yanna mokSAGgaM tad pratipAdayitumutsahate anaapttvprsNgaat| ___ -AcArya abhayadeva, bhagavatI vRtti 1/1/ 25. nyAyAvatAra 9 26. AptopadezaH zabdaH -sAMkhyadarzana 1/101 -nyAyadarzana 1/1/7 AptaH khalu sAkSAtkRtadharmA yathAdRSTasyArthasya cikhyApayayiSA prayukta upadeSTA..... 32 prajJA se dharma kI samIkSA - dvitIya puSpa