Book Title: Krodh Swarup evam Nirvutti ke Upay
Author(s): Hempragyashreeji
Publisher: Z_Sajjanshreeji_Maharaj_Abhinandan_Granth_012028.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210426/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krodha : svarUpa evaM nivRtti ke upAya - - -sAdhvI hemaprajJAzrI [sva0 pravatinI vicakSaNazrI jI mahArAja kI ziSyA jaina AgamoM kI viziSTa abhyAsI viduSI zramaNI] krodha eka aisA manovikAra hai, jisakI abhivyakti aneka vyaktiyoM ke dvArA aneka rUpoM meM hotI hai| kisI kA krodha jvAlAmukhI ke visphoTa ke samAna hotA hai to kisI kA krodha usa bar3avAgni ke samAna-jo samudra ke andara hI andara jalatI rahatI hai| kisI kA krodha diyAsalAI kI bhabhaka ke samAna eka kSaNa jalakara samApta ho jAtA hai to kisI kA krodha kaNDe kI agni ke samAna dhIre-dhIre bahuta dera taka sulagatA rahatA hai| kisI kA krodha mazAla kI usa Aga ke samAna hotA hai jo jalakara bhI rAha dikhA detI hai to kisI kA krodha usa dAvAgni ke samAna hotA hai jo saba kucha bhasma kara detI hai| kisI kA krodha usa jaTharAgni ke samAna hotA hai jo svayaM ke lie hitakArI bana jAtA hai aura kisI kA krodha usa zmazAna kI Aga ke samAna hotA hai jo zarIra kI eka-eka boTI ko jalA DAlatI hai| krodha prAyaH pratyeka vyakti meM hotA hai| krodha kI mAtrA meM antara ho sakatA hai, krodha kI abhivyakti meM bhinnatA ho sakatI hai, krodha ke kAla kA pramANa alaga ho sakatA hai kintu yadi koI vyakti krodharahita hai to vaha mahAna santa/sAdhaka yA vItarAga ho sakatA hai / krodhI manuSya ko sarpa kI upamA dete hue tathAgata ne cAra prakAra ke sarpa batAe haiN|...(1) viSailA kintu ghora viSailA nhiiN| (2) ghora viSailA, mAtra viSailA nhiiN| (3) viSelA, ghora vissailaa| (4) na viSailA, na ghora vissailaa| 1. aMguttara nikAya, bhAga-2 pR0 108-106 / Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 108 krodha : svarUpa evaM nivRtti ke upAya : sAdhvI hemaprajJAzrI isI prakAra krodhI vyakti bhI cAra prakAra ke hote haiM(1) zIghra krodhita, kintu adhika dera nahIM / (2) zIghra krodhita nahIM kintu Ane para bahuta dera krodha / (3) zIghra krodhita evaM krodha kA samaya bhI lambA / (4) na zIghra krodhita, na hI adhika samaya taka krodha / jainAgamoM meM krodha ke kAla kI apekSA anantAnubandhI Adi bheda batAe gae haiM- (1) anantAnubandhI- parvata kI usa darAra ke samAna - jo dIrghakAlaparyanta banI rahatI hai / usI prakAra jo krodha jIvanaparyanta banA rahatA hai - vaha anantAnubandhI krodha haiM / aisA krodhI kabhI ArAdhaka nahIM ho sktaa| isalie sAMvatsarika pratikramaNa kiyA jAtA hai - jisase kama se kama eka varSa meM to hama krodha ke prasaMga kI smRti ko samApta kara deM / (2) apratyAkhyAnI -- pRthvI para banI rekhA ke samAna jo kAphI samaya taka banI rahatI hai| isI prakAra apratyAkhyAnI krodha adhika se adhika eka varSa taka rahatA hai-usake pazcAt to vaha nizcita samApta ho jAtA hai / (3) pratyAkhyAnAvaraNa - bAlU kI rekhA - jisa prakAra bAlU miTTI para banI rekhA ( lakIra ) kucha samaya bAda samApta ho jAtI hai| isI prakAra pratyAkhyAnAvaraNa krodha adhika se adhika cAra mAha taka raha sakatA hai / isalie cAturmAsika pratikramaNa kiyA jAtA hai / (4) saMjvalana - jala kI rekhA - jisa prakAra jala meM khIMcI rekhA turanta samApta ho jAtI hai usI prakAra jo krodha turanta zAnta ho jAtA hai-adhika se adhika 15 dina taka rahatA hai- vaha saMjvalana krodha hai / isa apekSA se pAkSika pratikramaNa kiyA jAtA hai / pratyeka divasa aura rAtri ko hone vAlI bhUla ke lie devasI - rAI pratikramaNa hotA hai / ye cAroM bheda krodha kI abhivyakti kI apekSA se nahIM apitu krodha kA prasaMga smRti meM kitane kAla taka rahatA hai - isa apekSA se kiye gaye haiM / sthAnAMga sUtra, prajJApanA sUtra meM krodha kI cAra avasthAe~ batAI gaI haiM (1) Abhoga nirvartita - buddhipUrvaka kiyA jAne vAlaH krodha / vRttikAra zrI abhayadeva sUri ne bhoga kA artha jJAna batAyA hai / " AcArya malayagiri ne prajJApanA sUtra kI TIkA meM isakI vyAkhyA isa prakAra kI hai / " jaba eka vyakti dUsare vyakti ke dvArA kie gae aparAdha ko bhalI bhA~ti jAna letA hai aura vicAra karatA hai ki yaha aparAdhI vyakti namratApUrvaka kahane se samajhane vAlA nahIM hai / use krodhapUrNa mudrA hI pATha par3hA sakatI hai| isa vicAra se vaha jAnabUjha kara krodha karatA hai / 1. ThANaM sthAna- 4, u0 3, sU0 354 / 3. ThANaM sthAna 4, u03, sU0 354 5. ThANaM sthAna 4, u03, sU0 354 / 6. ( a ) ThANaM sthAna 4, u01, sU0 88 / 7. ThANaM, sthAna 4, u01, sU0 88 / 6. prajJApanA, pada 14, malayagiri vRtti, patra 261 / 2. ThANaM sthAna 4, u03, sU0 354 / 4. ThANaM sthAna 4, u0 3, sU0 354 // ( ba ) prajJApanA, pada 14, malayagiri vRtti, patra 261 / 8. sthAnAMga vRtti, patra 182 / Page #3 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDa 4 : dharma, darzana evaM adhyAtma-cintana 101 (2) anAbhoga nirbartita - abuddhipUrvaka hone vAlA krodha / AcArya malayagiri ke anusAra -- jo manuSya kisI vizeSa prayojana ke binA, guNadoSa ke vicAra se zUnya hokara prakRti kI paravazatA se krodha karatA hai - vaha anAbhoga nirvartita hai / (3) upazAnta' - jisa krodha ke saMskAra to haiM kintu udaya meM nahIM hai / ( 4 ) anupazAnta ' -- krodha kI abhivyakti / ta kI abhivyakti, krodha kI utpatti aneka kAraNoM se hotI hai / apane prati anyAya hone para pratirodha prakaTa karane ke lie, kAryakSamatA ke abhAva meM kAryasaMlagna hone para, zArIrika durbalatA, roga Adi kI avasthA meM, thakAvaTa meM kArya karanA par3e, kArya meM koI anAvazyaka bAdhA DAle to krodha Ane lagatA hai / yaha to prakaTa kAraNa haiM / vastutaH jahA~-jahA~ apanI anukUlatA, priyatA meM bAdhA upasthita hotI hai, apanA mAna khaNDita hone para, mAyA prakaTa hone para tathA lobha santuSTa na hone para krodhotpatti hotI hai / mAna, mAyA, lobha kaSAya kAraNa haiM tathA krodha kArya hai / apanI icchA kA anAdara, apekSA upekSA meM parivartita hone para, vicAroM meM saMgharSa hone para krodha prakaTIbhUta hotA hai / sthAnAMga sUtra meM krodhotpatti ke dasa kAraNoM kA kathana kiyA gayA hai - iSTa padArthoM, iSTa vicAroM, iSTa vyaktiyoM ke saMyoga meM bAdhA upasthita karane vAle ke prati krodha kA udbhava hotA hai evaM aniSTa padArthoM, aniSTa vicAroM, aniSTa vyaktiyoM ke saMyoga meM kAraNabhUta banane vAle ke prati bhI krodha ubharatA hai / krodha kI utpatti kA kAraNa batAte hue gItA meM kahA hai ' - viSayoM kA cintana karane vAle manuSya kI una viSayoM meM Asakti utpanna ho jAtI hai, Asakti se una viSayoM kI prApti kI kAmanA utpanna hotI hai, kAmanA se unakI prApti meM vighna upasthita hone para krodha utpanna hotA hai / ataH krodha kI utpatti kA mUla kAraNa viSayoM ke prati Asakti hai / prAcInatama Agama AcArAMga sUtra meM to viSayoM ko hI saMsAra kahA hai / " sta kA prakAzana tIvra roSa ke rUpa meM bhI ho sakatA hai aura kabhI sAmAnya khIjha aura cir3ha ke rUpa meM bhI / yaha kabhI-kabhI bhaya yA duHkha kI bhAvanAoM se mizrita IrSyA meM aura kabhI bhaya se mizrita ghRNA kI bhAvanA meM bhI pAyA jAtA hai / tra kI abhivyakti aneka rUpoM meM hotI hai / sAmAnyatayA kabhI - kabhI manuSya apane krodha ko bhI krodha nahIM samajha pAtA hai / mAtra tIvra gussA karanA hI krodha nahIM hai apitu krodha kI kaI pariNatiyA~ haiM jise bhagavatI sUtra Adi meM krodha kA paryAyavAcI batAyA hai / krodha ke paryAya samavAyAMga sUtra' evaM bhagavatI sUtra meM krodha ke dasa paryAyavAcI nAmoM kA kathana kiyA gayA hai / jo nimnalikhita haiM 1. prajJApanA, pada 14, malayagiri vRtti patra 261 2. ThANaM, sthAna 4, u0 1 sU088 / 3. ThANaM, sthAna 4, u0 1 sU088 4. ThANaM, sthAna 10, sUtra 7 / 5. gItA, a0 2, zloka 62 / 6. AyAro, a0 1, u05, sU0 93 / 7. kohe kove rose dose akhamA saMjalaNe kalahe caMDikke bhaMDaNe vivAe samavAo, samavAya 52, sUtra 1 / 8. bhagavatI sUtra, za0 12, u05, sUtra 2 / Page #4 -------------------------------------------------------------------------- ________________ krodha : svarUpa evaM nivRtti ke upAya : sAdhvI hemaprajJAzrI (1) krodha (2) kopa (3) roSa (4) doSa (5) akSamA (6) saMjvalana (7) kalaha (8) cANDikya (8) bhaMDana (10) vivaad| bhagavatI sUtra ke vRttikAra ne inakA vivecana isa prakAra kiyA hai (1) krodha-'krodha pariNAmajanakaM karma tatra krodhaH krodha pariNAmoM ko utpanna karane vAle karma kA sAmAnya nAma krodha hai / antaraMga meM krodha ke karmaparamANuoM kA udaya hone para kabhI-kabhI vyakti bAhya nimitta na hone para bhI apane bhAvoM meM krodha kA anubhava karatA hai aura nimitta mile to usa krodha ko abhivyakta bhI kara detA hai| (2) kopa-vRttikAra ke anusAra-"kopAdayastu tadvizeSAH' vizeSa krodha hI kopa hai / vRtti anuvAdaka ne kopa kA artha isa prakAra kiyA hai-krodha ke udaya ko adhika abhivyakta na karanA kopa hai| kaI vyaktiyoM kA krodha baDavAgni ke samAna hotA hai-bAhya dRSTi se sAgaravat gaMbhIra kintu antaraMga meM jvaalaa| abhidhAna rAjendra koSa meM 'kopa' zabda kI vyAkhyA karate hue kahA hai -kopa kAmAgni se utpanna hone vAlI eka cittavRtti hai / vaha praNaya aura IrSyA se utpanna hotI hai| isI prasaMga meM koSakAra ne sAhityadarpaNa kI vyAkhyA bhI prastuta kI hai / sAhityadarpaNa ke anusAra prema kI kuTila gati ke kAraNa jo kAraNa binA hotA hai vaha kopa hai| (3) roSa-bhagavatI vRtti ke anusAra--'roSa krodhasyaivAnubandho'-jo krodha satat calatA rahatA hai jisameM krodha kI paramparA banI rahatI hai vaha roSa hai| roSa meM krodha kA prasaMga samApta hone para bhI hRdaya meM krodha kI jvAlA zAnta nahIM hotii| ataH vyakti kArya karatA hai kintu usakA kArya hI usave krodhAviSTa hone kA paricaya detA rahatA hai / kaI vyakti jora-jora se vastu pheMkanA, uThAnA, pA~va paTakapaTaka kara calanA, jhanajhanAhaTa Adi kriyAoM se apane krodha kA paricaya dete rahate haiN| (4) doSa-vRttikAra ke anusAra----'doSaH AtmanaH parasya vA dUSaNametacca krodhakArya dvaSo vA prItimAtraM / ' svayaM ko athavA dUsare ko dUSaNa denA-krodha kA kArya hai ataH doSa krodha kA samAnArthaka nAma hai| doSa kA apara nAma dveSa bhI hai / aprIti pariNAma dveSa hai| krodhAveza meM vyakti svayaM para yA dUsare para bhayaMkara dUSaNa/lAMchana lagA detA hai-yaha doSa hai| (5) akSamA-'akSamA parakRtAparAdhaH'6-dUsare ke aparAdha ko sahana na karanA-akSamA hai / prAyaH vyakti apane se sattA, sampatti, pada meM bar3e vyakti ke aparAdha/krodha ko cupacApa sahana kara letA hai kyoMki jAnatA hai ki sahane meM hI lAbha hai / kintu apane se nimna varga para-vaha parivAra hI athavA bhRtyavargaunake aparAdha ko sahana na karake unake aparAdha se bhI adhika daNDa detA hai| 1. bhagavatI sUtra-abhayadevasUrivRtti, za. 12, u. 5, sU. 2 2. bhagavatI sUtra-abhayadevasUrivRtti, za0 12, u0 5, sU0 2 3. abhidhAna rAjendra koSa, bhAga 7, pR. 106 4. bhagavatI sUtra-abhayadevasUrivRtti, za. 12, u. 5, sU. 2 5. bhagavatI sUtra, za. 12, u. 5, sU. 2 kI vRtti 6. bhagavatI sUtra-za0 12, u0 5, sU0 2 kI vRtti / Page #5 -------------------------------------------------------------------------- ________________ vaNDa 4 : dharma, darzana evaM adhyAtma-cintana 111 (6) saMjvalana-'saMjvalano muhurmuhuH krodhAgninA jvalanaM'-bAra-bAra krodha se prajvalita honAsaMjvalana hai / isa prasaMga para saMjvalana kA artha saMjvalana kaSAya kI apekSA bhinna hai| anantAnubaMdhI Adi bhedoM meM saMjvalana kA artha alpa hai / yahA~ saMjvalana kA artha krodhAgni kA punaH-punaH bhar3akanA hai| (7) kalaha-'kalaho mahatA zabdenAnyonyamasamaMjasa bhASaNametacca krodhakArya |2-krodh meM atyadhika evaM anucita zabdAvalI prayoga krnaa| loka-lAjabhaya kA abhAva, ziSTatA kA abhAva, gambhIratA kA abhAva ho to vyakti kalaha karane meM saMkoca kA anubhava nahIM krtaa| ise sAmAnya rUpa se vAkyuddha bhI kahA jAtA hai arthAt zabdoM kI bauchAra se jo krodha pradarzita kiyA jAya-vaha kalaha hai| (8) cAMDikya--'cANDikyaM raudrAkArakaraNaM etadapi krodha-kAryameva""3 krodha meM bhayaMkara raudrarUpa dhAraNa karanA cANDikya hai / bhayaMkara krodha meM kaI vyakti itane raudra, krUra, nRzaMsa ho jAte haiM ki kisI ke prANa haraNa karane meM bhI nahIM hicakicAte / brahmadatta cakravartI jisane eka brAhmaNa para krodha Ane para samasta brAhmaNoM kI A~kheM nikAlane kA Adeza diyA thaa| parazurAma-jisane pRthvI ko kSatriyavihIna banAne ke lie bhayaMkara raktapAta kiyA thA / isa prakAra ke bhayaMkara krodha ko cANDikya kahA gayA hai| (8) bhaMDana-'bhaNDanaM daNDakAdibhiryuddhametadapi krodhakAryameva""daNDa, zastra Adi se yuddha karanA-bhaMDana hai| (10) vivAda-vivAdo vipratipattisamutthavacanAni idamapi ttkaarymeveti| paraspara viruddha vacanoM kA prayoga karanA vivAda hai| kaSAyapAhuDa sUtra meM bhI krodha ke samAnArthaka dasa nAma die gae haiM kintu usameM samavAyAMga sUtra ke dasa paryAyavAcI nAmoM meM se cANDikya evaM bhaMDana bheda prApta nahIM hote apitu vRddhi evaM jhaMjhA nAma milate haiM / kaSAyapAhuDa meM krodha ke dasa paryAyavAcI nAma isa prakAra haiM (1) krodha (2) kopa (3) roSa (4) akSamA (5) saMjvalana (6) kalaha (7) vRddhi (8) jhaMjhA (E) dvaSa aura (10) vivAda / inameM se vRddhi aura jhaMjhA ke viSaya meM kaSAyapAhuDa ke vRtti anuvAdaka kA kathana isa prakAra hai vRddhi-vRddhi zabda kA prayoga bar3hane ke artha meM prayukta hotA hai| jisase pApa, apayaza, kalaha aura vaira Adi vRddhi ko prApta ho vaha krodhabhAva hI vRddhi hai| yahA~ krodha ke artha meM vRddhi zabda itanA saMgata pratIta nahIM hotA kyoMki vRddhi zabda kA prayoga krodha ke pariNAma ke rUpa meM huA hai. krodha rUpa meM nhiiN| 1. bhagavatI sUtra, za. 12, u. 5, sU. 2 kI vRtti 2. bhagavatI sUtra, za0 12, u0 5, sU02 kI vRtti 3. bhagavatI sUtra, za0 12, u0 5, sU0 2 kI bRtti 4. bhagavatI sUtra, za0 12, u0 5, sU02 kI vRtti 5. bhagavatI sUtra, za0 12, u0 5, sU0 2 kI vRtti 6. koho ya kova roso ya akkhama-saMjalaNa-kalaha-vaDDhI y| 7. ka0 cU0, a06, gA0 86 kA anuvAda jhaMjhA dosa vivAdo dasa koheyaTThiyA hoti / / (ka0 cU0, a0 6, gA0 86) Page #6 -------------------------------------------------------------------------- ________________ 112 krodha : svarUpa evaM nivRtti ke upAya : sAdhvI hemaprajJAzrI ___ jhaMjhA--atyanta tIva saMkleza pariNAma ko jhaMjhA kahate haiN| AcArAMga sUtra meM jhaMjhA zabda kA prayoga vyAkulatA ke artha meM kiyA hai / AcArya rAmacandra zukla ne krodha ke kucha anya rUpoM kI bhI vyAkhyA kI hai (1) cir3acir3AhaTa-krodha kA eka sAmAnya rUpa hai-cir3acir3AhaTa / jisakI vyaMjanA prAyaH zabdoM taka hI rahatI hai| kabhI-kabhI citta vyagra rahane, kisI pravRtti meM bAdhA par3ane para yA kisI bAta kI manonukUla suvidhA na milane ke kAraNa cir3acir3AhaTa A jAtI hai| _ svayaM ko buddhi, sattA, sampatti meM adhika mAnane vAlA, svayaM ko vyasta aura dUsare ko vyartha mAnane vAlA bhI prAyaH cir3acir3AhaTa se uttara detA hai| (2) amarSa-kisI bAta kA burA laganA, usakI asAdhyatA kA kSobhayukta aura AvegapUrNa anubhava honA amarSa kahalAtA hai / krodha kI avasthA meM manuSya duHkha pahu~cAne vAle pAtra kI ora hI unmukha rahatA hai / usI ko bhayabhIta yA pIr3ita karane kI ceSTA meM pravRtta rahatA hai / krodha evaM bhaya meM yaha antara hai ki krodha duHkha ke kAraNa para prabhAva DAlane ke lie Akula rahatA hai aura bhaya usakI pahu~ca se bAhara hone ke lie| __ amarSa meM duHkha pahu~cAne vAlI bAta ke pakSoM kI ora tathA usakI asahyatA para vizeSa dhyAna rahatA hai| jhallAhaTa, kSobha Adi bhI krodha ke hI rUpa haiM / jaba kisI kI koI bAta yA kAma pasanda nahIM AtA hai aura vaha bAta bAra-bAra sAmane AtI hai to jhallAhaTa utpanna ho jAtI hai jo krodha kA hI eka rUpa hai / apanI galatI para mana kA parezAna honA bhI kSobha hai| krodha ke pariNAma-sarvaprathama to krodhI vyakti kI AkRti hI bhayaMkara evaM vIbhatsa ho jAtI hai| zArIrika evaM mAnasika santulana avyavasthita ho jAtA hai / AkRti para aneka parivartana dRSTigocara hote haiM jaise mukha tamatamAnA, AMkheM lAla honA, hoMTha phar3aphar3AnA, nathune phUlanA, jihvA lar3akhar3AnA, vAkya vyavasthA avyavasthita honA / krodha ko agni kI upamA dete hue hemacandrAcArya ne kahA hai ki krodha sarvaprathama apane AzrayasthAna ko jalAtA hai-bAda meM agni kI taraha dUsare ko jalAe yA na jalAe / krodha ke viSaya meM jJAnArNava meM zubhacandrAcArya ne bhI isI prakAra vivecana kiyA hai / yaha nizcita hai ki krodhI vyakti dUsare kA aniSTa kara sake yA nahIM para svayaM ke lie zatru siddha hotA hai / zArIrika dRSTi se usakI zakti kSaya hotI hai aura anekAneka rogoM kA janma hotA hai| Aja manovijJAna aura auSadhi vijJAna ne siddha kara diyA hai ki krodha kI sthiti meM thAirAiDa 1. ka0 cU0, a0 6, gA0 86 kA anuvAda 2. AyAro, a0 3, u0 3, sU0 66 3. cintAmaNi, bhAga-2, AcArya rAmacandra zukla, pR0 136 4. cintAmaNi-bhAga 2, rAmacandra zukla, pR0 125 5. yogazAstra, hemacandrAcArya prakAza 4, gA0 10 6. jJAnArNava, zubhacandrAcArya, sarga 16, gA06 7. (a) zArIrika manovijJAna, ojhA evaM bhArgava, pR0 216 (ba) sAmAnya manovijJAna kI rUparekhA, DA0 rAmanAtha zarmA, pR0 240-241 Page #7 -------------------------------------------------------------------------- ________________ khaNDa 4 : dharma, darzana evaM adhyAtma-cintana 113 granthi ThIka se kArya nahIM krtii| eDrInala maiDyUlA granthi aiDrInelina hAramona ko rudhira dhArA meM milAtI hai / svacAlita tantrikA tantra hRdayagati, raktapravAha, raktacApa tathA nAr3I kI gati meM vRddhi kara detA hai, pAcanakriyA meM vighaTana DAlatA hai, rudhira ke dabAva ko bar3hAtA hai| isa prakAra krodha se pepTika alsara, hRdayaroga, ucca raktacApa Adi aneka roga hote haiM / krodhI vyakti kA parivAra meM AtaMka banA rahatA hai, bhayajanaka vAtAvaraNa rahatA hai usake prati sneha aura prema kA hrAsa ho jAtA hai / parivAra meM anuzAsana Avazyaka hai-AtaMka nahIM / samAja meM krodhI vyakti sammAna kA pAtra nahIM bana pAtA / aisA vyakti krodha karake apane hI kie kAryoM para pAnI phera detA hai / ataH krodha zarIra, parivAra aura samAja kI dRSTi se ucita nahIM--yaha satya hai kintu vizeSa rUpa se Atmika dRSTi se vaha atyanta hAni ko prApta hotA hai| hemacandrAcArya ne kahA hai1-krodha zarIra aura mana ko saMtApa detA hai, krodha vaira kA kAraNa hai, krodha dargati kI pagaDaNDI hai aura krodha parama sukha ko rokane ke lie argalA samAna hai / krodha vyakti kI zAnti ko bhaMga kara detA hai, hRdaya vyAkula kara detA hai, mana kSubdha banA detA hai, aura AtmA meM karma kAluSya kI vRddhi kara janma-maraNa kA kAraNa banatA hai / krodha ke prasaMga meM krodha ko na Ane dene ke lie kucha cintana sUtra upayogI haiM-- (1) krodha dvArA hone vAlI hAniyoM para dRSTi (2) svayaM ke doSa dekhane kA prayAsa (3) dUsare ke dRSTikoNa ko samajhane kA prayatna (4) sthAna parivartana (5) cintana zailI meM parivartana (6) alpa apekSAe~ (7) ahaMkAra ko prabala hone se rokanA yadi vyakti prayAsa kare to vaha apanI vRttiyoM para niyantraNa kara sakatA hai / dhyAna rakheM krodha prANiyoM ke antaraMga evaM bAhya ko aneka prakAra se jalAtA hai ataH vaha eka apUrva agni hai| agni mAtra bAhya ko jalAtI hai kintu yaha antaraMga ko bhI jalAtA hai| buddhimAnoM kI bhI cakSu sambandhI aura mAnasika donoM hI dRSTiyoM kA eka sAtha upaghAta karane se krodha koI eka apUrva andhakAra hai, kyoMki andhakAra to kevala bAhya dRSTi kA hI upaghAtaka hotA hai| janma-janma meM nirlajja hokara aniSTa karane vAlA hone se krodha koI eka apUrva graha yA bhUta hai; kyoMki bhUta to eka hI janma meM aniSTa karatA hai / usa krodha kA vinAza karane ke lie kSamAdevI kI ArAdhanA karanI caahie| Wan ma 1. yogazAstra, hemacandrAcArya, prakAza 4, gA0 6 2. anagAra dharmAmRta, a0 6, zloka 4 khaNDa 4/15