Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
१.
२.
३.
केटलाक अल्पज्ञात के अज्ञात मूळना गुजराती शब्दप्रयोगोनी चर्चा
खमण, खामणुं, छोणवुं
खमण 'छीणीने करेलो छूदो' ('कोपरानुं खमण ')
खमणवुं खमणी ('खमणवानुं ओजार')
सं. क्षि. 'क्षय थवो', 'क्षीण थवुं'; क्षपय् 'क्षय करवो', 'क्षीण
करवुं'.
प्रा. खवय् ;
क्रियावाचक नाम सं. क्षपण, प्रा. खवण > खमण.
खामणुं 'खाबडुं', 'छीछरो क्यारो', 'वासण मूकवा सारुं करेली बेसणी'
खमण उपरथी खामण 'कोतरी, खोदी खाडो करवो; एवो खाडो' एवं मूळ होय.
सं. क्षीण, प्रा. छीण, गुज. छीणवुं, छीणी, छीण.
सं. क्षनो ख् करवानुं गुजरातीनुं सामान्य वलण छे. पण क्ष नो छ थयानां उदाहरण पण मळे छे, तो ते शब्दों एवा वलणवाळी बोलीमांथी (जेम के हिंदी, मराठी) आव्या होय. प्राकृतोमांनी परिस्थिति परत्वे जुओ पिशेलनुं प्राकृत व्याकरण परिच्छेद ३१७-३२३.
घायां पडघायां
हरिवल्लभ भायाणी
-
घायां पडघायां (सं. घात-प्रतिघात, प्रा. घाय-पडिघाय). ('घायल थवाथी, डूबी जवाथी वगेरे कमोते मरेलां'; भादरवा वदी चौदशे एमनुं श्राद्ध कराय छे. बाळांभोळां ए एवी ज रीते नानां बाळक मरी गयां होय एमना श्राद्धनो रूढिथी मनातो दिवस छे.) पडघो, पडछंदो, पडजीभ, पडभींत, पडपूछ, पडिकमणुं वगेरेमां
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
54
सं. प्रति, प्रा. पडि परथी आवेलो पड के पडि मळे छे. प्राकृत माटे जुओ पिशेल, परिच्छेद २१९.
जड . १. जड 'अचेतन', 'लागणी, बुद्धि के स्फुर्ति विनानुं' (सं. प्रा. जड)
जड परथी भारवाचक जड्ड (अपभ्रंशमा) ते परथी जाडु (अर्थ
परिवर्तन; जेम हिंदी मोटा = 'जाडु') २. जड 'मूळियु'. जडमूळ (पर्यावाचक समास). सं. जटा, प्रा. जडा,
जड (टर्नर, ५०८६). 'जड उखेडी नाखवी', 'जडथड', 'जडियुं', 'जडधुं' ('मूळाडियु'), जडीबुट्टी एमां जडी 'औषधिना
गुणवाळु मूळियु' - 'चमत्कारिक गुणवाळु मूळियु'. टर्नर. ३. जड ‘खीली', 'स्त्रीओनुं नाक, घरेणुं'. कदाच क्रमांक २ वाळा जड
परथी आ अर्थविकास थयो होय. सज्जडनो संबंध आनी साथे
होवानुं जणाय छे. ४. जड : जडवू 'सज्जड बेसाडवू', 'बेसणीमां नंग जोडवू', (टर्नर,
५०९१). ___५. जडवू 'शोधतां हाथ लागवू'. जडतुं 'बंध बेसतुं , मळतुं'. जडती
लेवी मांनो जडती आनी साथे संकळायेलो हशे? ६. जड वासवी 'हिंदुओना बाळकोने जनोई होवाना प्रसंगे के
परणनाराओने, माथाना वाळमां फोइए वींटी बांधवी'. जडवासj आमां जड अने वासवू नुं मूळ शुं छे ते स्पष्ट नथी. अज्जडनुं मूळ स्पष्ट नथी. बृगुको. मां देश्य 'उपपति, जार'नो अर्थ धरावता शब्दनी साथे तेने जोड्यो छे पण ए अटकळ निराधार छे.
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
55
55
१.
____२.
जूटुं , एटुंजूढुं जूटुं 'खोटुं, असत्य'. जूठ, जूठाडु , जुठाणुं ('जुठाणुं जलदी पकडाय, आखर जूठो जन पस्ताय'). भार देवा, उत्कटता दर्शाववा
जुटुं वगेरे. जूठं 'छांडेलुं अनाज', 'एंटु, अजीर्छ, उच्छिष्ट'. जमवु-जूठq. टर्नर
(क्रमांक ५२५५, ५२५६, ५२५७) प्रमाणे मूळ सं. जुष्ट, प्रा. जुट्ट 'वापरेलु', 'वापरीने भ्रष्ट करेलु', 'जेनो आस्वाद लीधो छे तेवू'. गुज. जूठण 'छांडेलुं अनाज'. जूठण 'खेलमा एलेफल, जूळू पण बोलनार ; रंगलो' (भवाईमां जूठणनो वेश). एटुं( के एंटुं)जूढुं. आमां कोशो एटुना तथा अजीतुंना मूळ तरीके सं.
उच्छिष्ट, जूनी गुज. उछीठं आपे छे, परंतु एम करवामां ध्वनिदृष्टिए घणी मुश्केली छे. जेनी पाछळ संयुक्त व्यंजन छे तेवा उनो अ अने छ नो ज् बन्यो तेनो खुलासो केम आपवो ?
३.
झाड, झाडबुं-झूडवू १. झाड 'वृक्ष, छोड' ; सं. झाट 'झाडी, झाड'. प्रा. जाडि 'वेलोनुं
झूड' (टर्नर, क्रमांक ५३६२). गुज. झाडी, झाडवू, झाड (व, ख स्वार्थिक प्रत्ययः जेम के व- लाडवो, कडवू, ख- डाळ, माळ). जाट एटले 'जटाओनो, मूळनो जथ्थो' 'थडियुं'. सं.
जटा, अप. जड, गुज. जड 'मूळियु'. __२. झाडवू 'वाळवू', 'झापटवु'. झाडवू-झूडवू (जेम झाटकबुं
झूटकवू, झापट-झूपट) 'झाडीझूडीने घर साफ करवू.' 'झाडु'
(टर्नर, क्रमांक ५३२८). झूडq (ला.) 'सखत मार मारवो'. ३. झाडो 'दस्त'. क्रमांक २ ना झाडबुं साथे संकळायेलो छ के केम
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ 56 नथी कही शकातुं. झाडे फरवा जq मां झाडे क्रमांक 1 वाळो झाड कदाच होय. सरखावो, दिशाए जq. झडि प्रा. 'निरंतर वृष्टि', 'वरसाद- तोफान', गुज. झडी. एनुं मूळ जुदुं ज छे. (टर्नर, क्रमांक 5329). पड़छो पडछो 'शेरडीने छेडेनो पांदडानो भाग'. सं. छद 'पांदडुं'. एटले प्रतिच्छद '(शेरडीना) मूळनी सामेना, सामे छेटेनां पांदडां'. सं. प्रतिच्छद, प्रा. पडिच्छअ, गुज. पडछो. पडछो 'सहारो, आधार', पडछो न लेवो 'पासे न जवू' (लाक्षणिक), पडछे नाखवू के मूकवू 'सरखामणी करवी' - एथी हुं अजाण छ.