Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________
a
5
TP
શ્રી જેન વિવાહ વિધિ.
શ્રી માંગરોળ જૈન જ્ઞાનોત્તેજક સભા અને શ્રી વડોદરા વૈદ્ય મગનલાલ ચુનીલાલે છપાવેલી તેમાં સુધારા વધારે કરીને
છપાવીને પ્રસિદ્ધ કરનાર શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા
ભાવ ન ગ ૨,
ક
વીર ’. ૨૪૬૦
વિ. સં. ૧૯૮૦
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________
સુંદરી. ૧
સુણે
રે
સુણે
ક
સુણે
૪
સુણે
૫
સુણાવ ૬.
શિયળ વિષે શિખામણ. બહેની શિયળ સલુણી સંસારમાં, સજો શિયળતણે શણગાર, સુણે સા જેથી કુળને કલંક લાગે ઘાણું, એ કરીએ નહીં આચાર. ગળી કુંડની પાસ જતાં થકા, કાળા ડાઘ પડે તત્કાળ. વ્યભિચારી નઠારાની સબતે, અણુચિહ્યું ચડે શિર આળ. બહેની વાત એકાંત ન કીજીએ, ભલે હોયે બ્રાત કે તાત. પરનરથી નજર ન મેળીએ, વળી હસી ન દેખાડીએ દાંત. ભાલ ઢાંકીને રસ્તે ચાલીએ, શીલવંતી સુલક્ષણી નાર. બહેની ચટકમટક નહીં ચાલીએ, નવ કરીએ આંખલડી વિકાર. સુંદર સાડી પહેરેને શિયળતણ, કઠે નવસરે નીતિનો હાર. શણગાર સજે સે સત્યના, કરે વિનય વડીલન શ્રીકાર. - પ્રભુ તુલ્ય ગણે નિજ નાથને, સાસુ સસરાની લ્યો સંભાળ. વહાલા લાગે છે કજીએ નારીને, બહેની કરીએ નહીં કેઈ કાળ. બહેની જગતપતિ જિનરાજની, કરો ભક્તિ સ્તુતિ ત્રણ કાળ. જૈન કન્યાશાળામાં ભણી ગણું, મૂકી જો સહુ આળપંપાળ.
સુણે
૮
સુદ ૯ સુણે ૧૦
સુણ૦ ૧૧
સુણ૦ ૧૨
સુણે ૧૩
સુણ૦ ૧૪
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી જૈન વિવાહવિધિ.
(માંગરોળ ને વડોદરામાં છપાયેલ વિવાહવિધિ ને લગ્નવિધિને આધારે અર્થ સહિત તમામ
મને સંપૂર્ણ વિભિય
જૈનવર્ગને ખાસ ઉપગી જાણીને
છપાવી પ્રસિદ્ધ કરનાર શ્રી જૈન ધર્મ પ્રસારક સભા
ભાવનગર.
( વીર સંવત ૨૪૬૦ : વિક્રમ સંવત ૧૯૯૦ જી
કિંમત માત્ર બે આના.
શ્રી મહોદય પ્રીન્ટીંગ પ્રેસમાં શા. ગુલાબચંદ લલ્લુભાઈએ છાપ્યું છે
દાણાપીઠ-ભાવનગર.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________
ક્ર Loccurs of
Drug
Events
જૈન બંધુઓને ખાસ સૂચના.
- શુદ્ધ સમતિધારી શ્રાવકે પોતાના બાળકોને વિવાહ કરાવતાં અન્ય દર્શનમાં દેવ તરીકે ગણાતા ગણેશ કે અન્ય દેવદેવીનું પૂજન કરાવવું અને અગ્નિને ખાસ દેવ તરીકે માની તેનું પૂજન કરાવવું એ મિથ્યાત્વની પુષ્ટિ કરનાર છે, તેથી આ બુકમાં બતાવ્યા પ્રમાણે વિધિ કરાવો કે જેથી મિથ્યાત્વ ન લાગતાં ઉલટું સમક્તિ વધુ નિર્મળ થાય.
Gennoxonnnnnnnnnnnnnnnnnnn)
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________
પ્રસ્તાવના.
આ લઘુ બુકની પ્રસ્તાવના વિસ્તૃત લખવાની જરૂર નથી. આ વિધિનું મૂળ સ્થાન શ્રીમાનું વર્ધમાનસૂરિકૃત આચારદિનકર નામને વિશાળ ગ્રંથ છે. તેમાં પ્રારંભમાં શ્રાવકના ૧૬ સંસ્કારો બતાવ્યા છે, તેમાંને આ એક ખાસ જરૂરી આખી જીંદગી માટે ઉપયોગી સંસ્કાર છે. તે તમામ પ્રકારના મંત્ર સાથે આ બુકમાં દાખલ કરેલ છે. મંત્ર પ્રાય: સંસ્કૃત ભાષામાં હોવાથી તેના અર્થ પણ નીચે નોટમાં આપ્યા છે, જેથી એમાં ભાવ શું છે તે સમજાય અને તેની આવશ્યક્તાને ખ્યાલ આવે. મૂળકર્તા પુરૂષ કહે છે કે-“શ્રીકાષભદેવ ભગવાન સુનંદા, સુમંગળા સાથે ઇદે કરાવેલી જે વિધિથી ને જે મંત્રોથી પરણ્યા હતા તે વિધિ અમે આમાં બતાવેલ છે. આટલા કથનથી આ વિધિની શ્રેષ્ઠતા અને ઉપયોગિતા સમજી શકાય તેમ છે.
દરેક ગામ કે શહેરના જેનબંધુઓએ આ વિધિ વંચાવીને જેનશાળાના માસ્તરને અથવા બીજા કેઈ પ્રઢ બુદ્ધિવાળાને તૈયાર કરવા. તેણે જ્ઞાતિગેર તરીકે ગણાતા વિપ્ર (બ્રાહ્મણ) ને સાથે રાખી આ પ્રમાણે વિધિ કરાવ. કુળગોરની આજીવિકાનો ભંગ કરી અંતરાયકર્મ બાંધવું નહીં. એમ કરવાથી કાર્યમાં સફળતા થતી નથી. આપણે તો કોઈપણ રીતે આ ક્રિયાને પ્રચાર વધારે છે, તેથી તે કુળગોરને અનુકૂળ કરવાથી જ થઈ શકે તેમ છે.
આ વિધિ પ્રમાણે વિધિ કરાવનારે આ વિધિ બરાબર વાંચીને અથવા તેના અનુભવી પાસે સમજીને તૈયાર રહેવુંઅસ્તવ્યસ્ત વિધિ કરાવે નહીં તેમ અશુદ્ધ ઉચ્ચાર કરે
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________
નહીં. કેઈ સુજ્ઞ બ્રાહ્મણ પણ આ પ્રમાણે કરાવવા તૈયાર થાય તે તેને પણ તૈયાર કરવા અને તેને ગૃહસ્થ ગુરૂનું ઉપનામ આપવું. ખાસ કરીને તે માણસ સદાચારી હોવું જોઈએ અને જૈન ધર્મને દ્વેષી ન હોવા જોઇએ. - આ ક્રિયામાં જે વસ્તુઓ (સામગ્રી) જોઈએ તે દરેક પ્રસંગે લખી છે અને છેવટે પણ લખેલ છે તે પ્રમાણે પ્રથમથી તૈયારી રખાવવી. એમાં કોઈ મુશ્કેલી આવે તેવી વસ્તુઓ નથી અને તેમાંથી કદિ કઈ વસ્તુ ન મળે તે તે વિના ચલાવી લેવામાં વાંધા જેવું નથી. છેવટ ખાસ પ્રાર્થના જેનવર્ગ પ્રત્યે એ છે કે કોઈપણ રીતે આ વિધિની પ્રવૃત્તિ વધારે કરાવશે કે જેથી અમારે પ્રયાસ સફળ થાય. તેજ હેતુથી કિંમત પણ ઓછી રાખવામાં આવી છે.
આ બુકમાં પ્રારંભના ભાગમાં શ્રી પાર્શ્વનાથના વિવાહલામાંથી વરઘોડાની ને પોંખણાની બે ઢાળ અને બુકની પ્રાંતે કન્યાને શિખામણની એક ઢાળ ખાસ વાંચવા, સમજવા ને સ્ત્રીઓને ગાવા લાયક હેવાથી દાખલ કરી છે તે તરફ ધ્યાન ખેંચવામાં આવે છે.
પ્રથમ વૈશાખ | શ્રી જૈનધર્મ પ્રસારક સભા. સં. ૧૯૦ થી ભાવનગર.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________
અનુક્રમણિકા.
૪-૧૦ • ૧૧ ૧ર-૨૦ • ૨૧ ૨-૨૪
૨૫ * ૨૬-૨૮
એ e
છે w
is w
w
જ
છે
૧ વિવાહ સંબંધ-વાદ્યાનને મંત્ર. • • ૨ લગ્નનિરધાર–માતૃકાસ્થાપન. • • ૩ સ્થાપનને પ્રકાર-પૂજાની સામગ્રી. • ૪ આઠ માતૃકારસ્થાપનના મંત્રો. . ૫ સાતે કુલકરની સ્થાપના. સ્થાપનાનો પ્રકાર - ૬ સાતે કુલકરની સ્થાપનાના મ... " ૭ મંડપસ્થાપન-ગ્રહશાંતિ. ... .. ૮ લગ્નને વરઘોડે. તે વખતે બોલવાનો મંત્ર... ૯ માયરાનો પ્રકાર. માયરાની સામગ્રી૧૦ મંગળાષ્ટક. અર્થસહિત. . ૧૧ હરતબંધન (હથેવાળા) ને વિધિ. હરતબંધનને મંત્ર. ૧૧ ચોરીને પ્રકાર. ચેરીની સામગ્રી :૧૩ વદિ પ્રતિષ્ઠા. વેદિ પ્રતિષ્ઠામંત્ર. ..... ૧૪ તેરણપ્રતિષ્ઠા. તેરણપ્રતિષ્ઠામંત્ર. :...
૫ અગ્નિસ્થાપન. અગ્નિસ્થાપનનો મંત્ર ૧૬ હોમને લગતા ૧૧ મંત્ર. અર્થસહિત. ૧૭ અભિષેકનો મંત્ર..... ... . ૧૮ ગે ચ્ચાર. • • • * વરપિતૃપક્ષત્ર. વરમોશાળપક્ષાત્ર. - કન્યાપિતૃપક્ષત્ર. કન્યામોશાળ પક્ષનેત્ર. ...
ગોત્રોચ્ચારમંત્ર. • • • ૧૯ અગ્નિની પ્રદક્ષિણ અથવા ચાર ફેરા.
ચારે ફેરાના મંત્રો. અથે સાથે. • ૨૦ કન્યાગ્રહણુસંકલ્પ. મંત્રયુક્ત. • ર૧ વાસક્ષેપવિધિને મંત્ર. ... ... ૨૨ છેલા અભિષેકને મંત્ર. .. ૨૩ કરમોચન મંત્ર. ... . . ૨૪ ગૃહસ્યગુરૂને આશીર્વાદ ,
૫ માતૃગૃહ-ચેરીવિગેરેનું વિસર્જન. • રેડ માતૃકા ને કુળકરનું વિસર્જન. ..
એ
જ
૧
૪૩
૪૯
૫૨
૫૩
૫૪
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #8
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રીપાર્શ્વનાથના વિવાહલામાંથી.
ઢાળ નવમી.
વેવાણ ઉઠે તુ વહેલી ઉંઘ તજી, વર તેારણ આભ્યા સાજ સજી; સવા લાખ નગારાંની ધુંસ પડી, પુંખવાની જાય છે એહુ ઘડી. ૫ ૧ ૫ ફાઈ જાણ કરી પીછાણુ કરા, આળસુ વેવાણની માંહ ધરા; અમને ઉભા ઘણી વાર થઈ, વેવાણને ખબર કરીને જઇ. ૫ ૨ !! વેવાણુ લેજે રે તું હાવા ઘણુંા, તારે ખારણે અવસર વીવાતણા; વેવાણુ લેજે રે તુ સાપારી, તારે આંગણે આવ્યા છે વેપારી ।। ૩ ।। વેવાણુ લેજે રે કંકુના પડા, વામાદેવીના આવ્યા લાડકડા; વેવાણુ લેજે તુ રૂપાતણી થાળી, એ વર વરશે કન્યા રૂપાળી. ૫ ૪ ૫ વેવાણ લેજે તું આરતી અજવાળી, તારે આંગણે આજ છે દીવાળી; વેવાણુ લેજે ફૈ તુ કંકાવટી, પુત્રી પરખવા આવ્યા છે. નાણાવટી. ॥ ૫ ॥ વેવાણુ લેજે તું મેાતી થાળ ભરી, એવા અવસર નહીં આવે ફ્રી ફ્રી; શું પેડી છે ઘરને ખૂણે, સેાનામહેારના થાળ ભરી ગુણે. ૫ ૬ !! આ અવસર કેમ તું થઇ થાંથી ?, તારે આંગણે ત્રિભુવનપતિ કયાંથી ?; દેવને દુર્લભ દર્શન જેડવુ, સહેજે મળવુ થાયે છે તેહનું. છ સહુ ઇંદ્ર કરે જેહની સેવા, એને નમવા આવે દેવી દેવા; ઉઠે ઉઠે તું વહેલી આવ વળી, એવડા શ્યા કામ માંહે તુ ભળી? ૫૮૫ ઈંદ્રે ભંડાર ઘણા ભરીયા, સેાના મેાતી હારે કરી દરીએ; વળી જોઇએ તે માગી લેજે, તારણ જઈને સહુને દેજે. ! ૯ ૫ વેવાઇની લાજ રખે ખેાતી, આડુ અવળુ તુ શ્યુ ક્રે છે જોતી ? ઇંદ્રાણીએ શેર કરી તારી, તેણે વાત મની આવી સારી. ૧૦ના
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #9
--------------------------------------------------------------------------
________________
નહીં તે જાણત દીકરી દીધી હતી, શેભા રહેશે ઇંદ્રાણુવતી; ઉઠ ઉઠ તું વેળા થઈ છે ઘણું, તારે મંદિર આવ્યું છે ત્રિજગધણું. ૧ ૧૧ એ તવ સાંભળી કહે માસીસાસુ, ક્યાં ખોટી થયા છે તમે ફાસુ ?, વિવાહના કારજ છે બહાળા, પારકે ઘરે દીસે છો પહોળા. ૧૨ મોટા બેલ બેલીએ ન બહુ, કામ પડે ત્યારે જણાય સહ; પરઘરની વાત છે સોહલી, માથે પડેયે નિર્વહવી દેહલી. મે ૧૩ છે એમ હાંસીએ વેવાણને વરણ, હવે આ પ્રસેનજિતની ઘરણું, એહ મેટે બહુ શણગાર કરી, મણિ મુક્તાફળને થાળ ભરી. ૧૪ હાથણીની ચાલે ચાલંતી, શ્રીફળ સોમૈયા આલંતી; ઈંદ્રાણુઓ મંગળ ગાવંતી, એમ સાસુ પ્રભુ પદ પાવંતી. ૧૫ છે
ઢાળ અગ્યારમી. જી રે ઇંદ્ર પૂછે રે વેવાણને રે, જી રે શી કરી કરશું તમે એહ, વરને કેમ પંખીઆએ, જી રે અમે તેમાં સમજ્યા નહીં એ, કારણ દાખવે તેહ, વરને કેમ પિાંખીઆએ. ૧૫ પેલું તે ધસરૂ આદર્યું એ, ધાંસરું ગાડલે હાય, વરને કેમ પંખીઆએ સંસાર ધાંસરું નાખીયું એ, સંસારથી પાર પામે સાય, ધંસરે એમ પંખીઆએ. ૫ ૨ જીરે ઇંદ્ર પુછે રે વેવાણુનેરે, મુસળું ખાંડણીએ હાય, વરને કેમ પંખીઓએ મુસળે તંદુળ કાઢીએ એ, સંસારથી ગુણ કાઢે જેય, વરને એમ પંખીઆએ. ૩ ઈંદ્ર પુછે રે વેવાણને રે, રયે ગેળીએ હેય, વરને કેમ પોંખીઆએ રવાઈએ માખણ નિપજે એ, સંસારથી જ્ઞાન રસ જોય. એ એમ પખીએ. ૪ ઇંદ્ર પુછે રે વેવાણુનેરે,
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #10
--------------------------------------------------------------------------
________________
ત્રાક તે રેંટીએ હોય, વાકે કેમ પોંખીઆએ; ત્રાકે સૂતર નિપજેએ, સંસારથી અર્થ કાઢે સોય, ત્રાકે એમ પખીઆએ . પ . ઈંદ્ર પુછે રે વેવાણને, સળીયે તે ડુંડાને હોય, સળીયે કેમ પંખીઆએ; સળીઓથી વસ્તુ સહુ ઉપજે એ, મંગળ ધર્મથી જેમ, સળીએ એમ પંખીઓએ છે ઇ જી રે પાંચ મંગળ એમ પરવડાં એ, જી રે આદરે સઘળા લેક, વરને એમ પંખીઓએ જી રે તે કારણ ઈહાં કર્યું રે, શું જાણે દેવતા લોક, વરને એમ પંખીઆએ. | ૭ | જી રે ઇંદ્ર પૂછે રે વેવાણને, ઈડી પિંડી શિવજીને હાય, તેણે કેમ પોંખીઆએ; ઈડી રક્ષાની રક્ષા કરે છે, મંગળરૂયી તે જેય, ઈંડીએ એમ પાંખીઆએ, સંસારમાંહે ચારે ગતિ ફરીએ, લીધે માનવ ભવ જેમ, પિંડીએ એમ પાંખીઆએ. છે ૮ જી રે સાંભળી ઇંદ્રરાય હરખીએ, હરખીઓ સહુ પરિવાર, ઓચ્છવ આજ અતિઘણે એ જી રે સાળાએ પાણી છૂટામણીએ, મનમાન્યું લીધું તેણીવાર, એછવટ છે ૯ઘાટડી કંઠે આરોપીને એ, ખેંચીયા વરને તે વાર, એછવ રાય બળ છાંટણ સમેએ, વહુને ઘરેણું દીએ સાર, એછવટ છે ૧૦ સાસુએ નાક તે તાણયુએ, સાસુને હરખ અપાર, એછવ, સરાવસંપુટ પાયે ચાંપીયુએ, સહુજન હરખ્યા તે વાર, એસ. ૧૧ માંડવામાંહે પ્રભુ આવીઆએ, કન્યા લાવ્યા તે વાર, એછવ જી રે માતૃકા ગાત્રજ થાપીઆએ, આખ્યા સહ રંગભર ત્યાંય, એછવ આજ અતિઘણેએ. ૧૨ ઈતિ.
>gies
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #11
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી જૈનાવિવાહવિધિ.
વિવાહ સંબંધ. વરકન્યાનો વિવાહ સંબંધ (વેવિશાળ) નક્કી કર્યા બાબતને લેખ લગ્નના મુહૂર્ત અગાઉ કરે અને તે લેખ કન્યાપક્ષના વડીલ પુરૂષે વરપક્ષના વડીલ પુરૂષને જ્ઞાતિ, સ્વજન, સંબંધી સમક્ષ કુંકુમના છાંટા નાખી ડાંગર, સોપારી, અને દુર્વા (ધર) થી પૂજા કરી શ્રીફળ તથા રૂપીઆ સાથે આપે. અને તે વખતે ગોરે નીચે લખેલ મંત્ર ભણ.
વાગદાનને મંત્ર. ॐ अहँ । परमसौभाग्याय । परमसुखाय । परमभोगाय। परमधर्माय । परमयशसे । परमसंतानाय । भोगोपभोगांतरायव्यवच्छेदाय ** नाम्नी कन्यां ** गोत्रां * * नाम्ने वराय ** गोत्राय । ददाति । प्रतिगृहाण । अर्ह ॐ।
ગેર ઉપરનો મંત્ર ભણી રહે એટલે રિવાજ પ્રમાણે પાનસેપારી વિગેરે વહેંચવાં.
વરપક્ષવાળાએ કન્યાને દાગીના, કપડાં વગેરે મેલવા ૧ આ લેખ આપવાની પ્રવૃત્તિ હાલમાં જણાતી નથી. ૨ અહીં ગેર શબ્દ ગૃહસ્થગુરૂ સમજવા.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #12
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨ ) અને પરસ્પર જમવા તેડી શક્તિ પ્રમાણે અથવા જ્ઞાતિરિવાજ પ્રમાણે સત્કાર કરે.
લગ્ન-નિર્ધાર લગ્નના થોડા દિવસ પહેલાં બંને પક્ષના સંબંધીઓએ એકઠા થઈ જેશીને બોલાવે અને તેની પાસે લગ્ન કઢાવી નકકી કરવું અને તેણે લખી આપેલી લગ્નપત્રિકા ઉપર કુંકુમના છાંટા નાખી ફૂલ, પાનસોપારી, શ્રીફળ અને પૈસો પ્રમુખ મૂકી પૂજા કરવી અને જોશીને સત્કાર કરે. (આ પ્રસંગે ગોળધાણા વહેંચવામાં આવે છે તથા વરની પહેરામણું આપી દેવામાં આવે છે.)
પ્રથમ વર અને કન્યા બંને પક્ષના સંબંધીઓએ એકઠા મળી જે લગ્નને દિવસ મુકરર કર્યો હોય તે દિવસ પહેલાં બે, ચાર, પાંચ, સાત, કે નવ દિવસ અગાઉ અગર લગ્નના દિવસે શુભ મુહૂર્ત કન્યાને ત્યાં આઠ માતૃકાનું સ્થાપન અને વરને ત્યાં સાત કુલકરનું સ્થાપન કરવું. જ્ઞાતિ કુળના રીવાજ પ્રમાણે વર અને કન્યા બંનેને ત્યાં માતૃકા સ્થાપન કરે છે તેથી કાંઈ નુકસાન નથી, માતૃકા સ્થાપનામાં શેત્રજ પણ આવી જાય છે.
માતૃકા સ્થાપન. જે દિવસે માતૃકા સ્થાપન કરવું હોય તે દિવસે શુભ મુહૂતે વરના પિતાને ઘેર વરને અને કન્યાના પિતાને ઘેર કન્યાને સ્નાન કરાવી જે ઘરમાં સ્થાપન કરવું હોય ત્યાં લાવવા. પૂર્વ કે પશ્ચિમ દિશામાં માતૃકા દેવનું મુખ આવે તેમ સ્થાપન કરવું. ૧ અહીં જેશી એટલે જેન તિષ જાણનાર વિદ્વાન બ્રાહ્મણ સમજવા.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #13
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩ ) સ્થાપનના પ્રકાર.
જે ઘરમાં સ્થાપન કરવુ હાય ત્યાં ભીંત અને તેની પાસેની ભૂમિને સાભાગ્યવતી સ્ત્રીને હાથે ગામયથી લેપ કરાવવા. તે પછી ભીંતની ઉપર ખડી વિગેરે ધેાળાવી તે ઉપર કુંકુમ અથવા હીંગળાકના વર્ણ થી આઠ માતાઓના ગાળાકાર મંડળ કરવા. ( હાલ રીવાજ પ્રમાણે નીચેની ભૂમિ ઉપર એક શુદ્ધ બાજોઠ કે પાટલેા માંડી તેની ઉપર રેશમી રાતુ, લીલું અથવા પીળું વસ્ત્ર પાથરી તેની ઉપર ચાખાની આઠ ઢગલીએ, તેનાપર આઠ સેાપારી અને તેની ચારે ખાજુ ચોખાની વાડ કરે છે તથા વચ્ચે શ્રીફળ મૂકે છે. ) તેની સામે પૂજન કરનારને બેસવાનુ તથા પડખે ગેારને બેસવાનુ એમ એ આસના ગેાઠવવા અને સાથે શુદ્ધ જળથી ભરેલા કલશ અને પૂજાની સામગ્રી રાખવી. તે પ્રસ ંગે સાભાગ્યવતી સ્ત્રીએ
基
પાસે મગલગીત ગવરાવવા.
પૂજાની સામગ્રી.
આજોટ અથવા પાટલેા. રેશમી લીલું કે પીળુ વૠગજ ૧. નાડું. શુદ્ધ જલના કલશ. ોિ. પુષ્પ. પ. દીવા. નૈવેદ્ય–સાકર
શ્રીફળ ૧. ચંદન અથવા કકુ. ચેખા. રૂપાનાણું કે ત્રાંબાનાણું.
( હાલના રીવાજ પ્રમાણે પૂજા કરનાર વર કે કન્યા આસન ઉપર બેસે તે વખતે ગેાર આ પ્રમાણે આશીવચન
૧ ભીંત ઉપર જે સ્થાપન કરાય તે ઊભી રહેલી માતાઓનું સ્થાપન છે અને નીચે ખાજોઠ ઉપર જે સ્થાપન કરાય તે સુતેલી માતાનું સ્થાપન છે એમ સમજવુ.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #14
--------------------------------------------------------------------------
________________
બેલે છે. “સુમુહૂર્ત ગુમાન છે ત્યા સાથે નિર્વિને મે મઘતુ.”) વર કે કન્યા આસન ઉપર બેઠા પછી પૂજા કરના૨ના હાથમાં પુષ્પ આપી ગેરે નીચેનો મંત્ર ત્રણ વાર બેલ.
ॐ ही नमो भगवति, ब्रह्माणि, वीणापुस्तकपद्माक्षसूत्रकरे, हंसवाहने, श्वेतवर्णे इह आगच्छ आगच्छ स्वाहा"
પછી યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી પાછો નીચેને મંત્ર ગેરે ત્રણવાર લેવો.
" ॐ ही नमो भगवति, ब्रह्माणि, वीणापुस्तकपद्माक्षसूत्रकरे, हंसवाहने, श्वेतवर्णे, मम संनिहिता भव भव स्वाहा.
આ મંત્ર ભણ્યા પછી યજમાને તે પુષ્પ માતૃકાના મંડલમાં નાંખવું. તે પછી યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી પાછો નીચેને મંત્ર ગેરે ત્રણ વાર ભણવે.
ૐ રીં નમો મતિ, ગ્રહ, વિપુસ્તવિक्षसूत्रकरे, हंसवाहने, श्वेतवर्णे इह तिष्ट तिष्ट स्वाहाँ"।
૧ આ મંત્રથી બ્રહ્માણી નામે પહેલી માતાનું આમંત્રણ કરવામાં આવે છે–મંત્રને ભાવાર્થ એવો છે કે, “વીણા, પુસ્તક કમલ, અને અક્ષસૂત્ર (માળા) જેના હાથમાં છે, જેને હંસનું વાહન છે અને જેને વર્ણવેત છે એવા હે બ્રહ્માણિ દેવિ, ! તમને નમસ્કાર કરું છું. તમે આ પ્રસંગે અહીં આવે.
૨ આ મંત્રમાં એ અર્થ છે કે વિણ, પુસ્તક, કમલ અને માલા જેના હાથમાં છે જેને હંસનું વાહન છે અને જેનો વેત વર્ણ છે એવા હે દેવિ ! તમે મારી પાસે નજીક પધારો.
૩ આ મંત્રમાં ઉપર પ્રમાણે જ અર્થ છે, વિશેષ એ છે કે, તમે અહીં સ્થાપિત થાઓ.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #15
--------------------------------------------------------------------------
________________
આ મંત્ર ભણીને પુષ્પ નાખી સ્થાપન કરવું. પછી નીચેને મંત્ર ભર્યું સ્થાપન ઉપર ગંધના છાંટા નાખવા.
ॐ ही नमो भगवति, ब्रह्माणि, वीणा पुस्तकपद्माक्षसूत्रकरे, हंसवाहने, श्वेतवर्णे, गंधं गृहाण गृहाण स्वाहा"। પછી નીચેને મંત્ર ભર્યું સ્થાપન ઉપર પુષ્પ ચડાવવાં.
ॐ ही नमो भगवति, ब्रह्माणि, वीणापुस्तकपद्माक्षसूत्रकरे, हंसवाहने, श्वेतवर्णे पुष्पं गृहाण गृहाण स्वाहा"।
પછી નીચેને મંત્ર બોલી ધૂપ કરવો. . ॐ ही नमो भगवति. धूपं गृहाण गृहाण स्वाहा ।
પછી નીચેને મંત્ર ભણું દીપક કરવો.
ॐ ही नमो भगवति० दीपं गृहाण गृहाण स्वाहा । પછી નીચેને મંત્ર ભણું ચેખા ચડાવવા.
ॐ ही नमो भगवति० अक्षतान् गृहाण गृहाण स्वाहा। ૧ આ મંત્રમાં ઉપર પ્રમાણે જ અર્થ છે, વિશેષ એટલું છે કે, તમે મારા આપેલા ચંદનાદિ સુગંધને ગ્રહણ કરે.”
૨ આ મંત્રમાં અર્થ ઉપર પ્રમાણે જ છે, વિશેષ એટલું છે કે, તમે આ પુ૫ ગ્રહણ કરે”
8 આ મંત્રને ભાવાર્થ પૂર્વ પ્રમાણે છે, માત્ર એટલું જ વિશેષ કે, “તમે ધૂપ ગ્રહણ કરે.”
૪ આ મંત્રનો ભાવાર્થ પૂર્વ પ્રમાણે છે, માત્ર એટલું વિશેષ કે, તમે દીપક ગ્રહણ કરો.”
૫ આ મંત્રને ભાવાર્થ પૂર્વ પ્રમાણે છે, માત્ર એટલું વિશેષ છે, તમે ચેખ ગ્રહણ કરો.”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #16
--------------------------------------------------------------------------
________________
પછી નીચેને મંત્ર ભણી સાકરનું નૈવેદ્ય ધરવું. ॐ ही नमो भगवति नैवेद्यं गृहाण गृहाण स्वाहा ।
બીજી માતા માહેશ્વરીનું પૂજન. પૂર્વ પ્રમાણે યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી ગેરે નીચેને મંત્ર ત્રણવાર ભણ.
“ી નો મતિ, મહેશ્વર, પિનાક્ષखट्वांगकरे, चंद्रार्द्धललाटे, गजचर्मावृते, शेषाहिबद्धकांचीकलापे, त्रिनयने, वृषभवाहने, श्वेतवर्णे, इह आगच्छ વાચ્છ વાદ”
પછી આ મંત્ર ત્રણ ત્રણ વાર ભણું પૂર્વ પ્રમાણે સંનિધાન અને સ્થાપન કરવું. સંનિધાન વખતે “મમ નિહિતા મત મવ વા ” એ વાકય છેલે લગાડવું. અને સ્થાપના વખતે “ફૂટું તિક તિક સ્વાહ ” એ વાકય વધારવું, પછી તે
મંત્ર બેલી છેવટે “i @ા હાઇ સ્વાદ” “ri - હા હા સ્વાહા” “ હા હૃાા સ્વાહા” “ત્રી गृहाण गृहाण स्वाहा'' अक्षतान् गृहाण गृहाण स्वाहा' ' नैवेद्यं
૧ આ મંત્રનો ભાવાર્થ પૂર્વ પ્રમાણે છે, માત્ર એટલું વિશેષ કે, તમે નૈવેદ્ય ગ્રહણ કરો.”
૨ આ માહેશ્વરી નામે બીજી માતાને મંત્ર છે, તેનો ભાવાર્થ એ છે કે, ત્રિશુલ, ભરું, કપાલ (ખોપરી) અને ખટ્વાંગ જેના હાથમાં છે, જેના લલાટ ઉપર અદ્ધચંદ્ર છે, જેણએ હાથીનું ચર્મ ઓઢેલું છે, શેષનાગવડે જેણે પિતાને કંદોરો બાંધેલો છે, જેને ત્રણ નેત્ર છે તથા વૃષભનું વાહન છે અને જેને વર્ણ વેત છે એવ માહેશ્વરી દેવીને નમસ્કાર છે. હે દેવિ ! તમે અહીં પધારે પધારો.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #17
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૭ ). વૃદ્ધા ઠ્ઠા સ્થા” ઈત્યાદિ વાક્ય વધારી ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચોખા અને નૈવેદ્ય સ્થાપન ઉપર ધરવા.
ત્રીજી કામારી માતાનું પૂજન. પૂર્વ પ્રમાણે યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી ગેરે નીચેને મંત્ર ત્રણ વાર ભણ.
શૉ નો માવતિ, મારિ, ઉષ્મણિ, ૪शक्तिधरे वरदाभयकरे, मयूरवाहने, गौरवणे, इह आगच्छ વાચ્છ સ્વાહા”!
આ મંત્ર ત્રણ ત્રણ વાર ભણી ઉપર પ્રમાણે સંનિધાન, સ્થાપન વિગેરેના છેલ્લા વાક્યો ગોઠવવા અને તે પછી “૬ ઠ્ઠા ગુગ હવા” ઈત્યાદિ વાક્ય છેવટે ગોઠવી સ્થાપન ઉપર ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચોખા અને નૈવેદ્ય ધરવાં.
ચોથી વૈષ્ણવી માતાનું પૂજન. પૂર્વ પ્રમાણે યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી ગોરે નીચેને મંત્ર ત્રણવાર ભણવે.
ही नमो भगवति, वैष्णवि, शंखचक्रगदाशार्क ૧ આ ત્રીજી કે મારી માતાને મંત્ર છે—તેને ભાવાર્થ એ છે કે, છ મુખવાળી, ત્રિશૂળને ધારણ કરનારી, હાથમાં વરદાન અને અભયની મુદ્રા રાખનારી, મયૂરના વાહન ઉપર બેસનારી અને ગૌરવર્ણવાળી એવી મારીદેવીને નમસ્કાર છે. હે દેવિ! અહીં પધારે.
૨ આ મંત્રમાં વૈષ્ણવી માતાનું વર્ણન છે. તેને ભાવાર્થ એ, છે કે-શંખ, ચક્ર, ગદા, શાક અને ખર્મ હાથમાં ધારણ કરનારી, ગરૂડના વાહન ઉપર બેસનારી અને જેને કૃષ્ણ વર્ણ છે એવી વૈષ્ણવી દેવીને નમસ્કાર છે. હે દેવિ ! તમે અહીં આવો. '
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #18
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૮ ) खड्गकरे गरुडवाहने कृष्णवर्णे इह आगच्छ आगच्छ સ્વાહિત ”!
આ મંત્ર ત્રણ ત્રણ વાર ભણી ઉપર પ્રમાણે સાંનિધ્ય, સ્થાપનના છેલ્લા વાક્યો ગઠવવા અને તે પછી બધું જ
જ સ્વાદ” ઈત્યાદિ વાક્ય છેવટે ગોઠવી સ્થાપન ઉપર ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચેખા અને નૈવેદ્ય ધરવાં.
પાંચમી માતા વારાહીનું પૂજન. પૂર્વ પ્રમાણે યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી ગેરે નીચેને મંત્ર ત્રણવાર ભણવે. ___ ॐ ही नमो भगवति, वाराहि, वराहमुखि, चक्रखड्गहस्ते, शेषवाहने, श्यामवर्णे इह आगच्छ आगच्छ स्वाहा."
આ મંત્ર ત્રણ ત્રણ વાર ભણી ઉપર પ્રમાણે સાંનિધ્ય, તથા સ્થાપનના છેલ્લા વાગ્યે ગોઠવવાં અને તે પછી “ઘં હળ જળ સ્વાહા” ઈત્યાદિ વાળે છેવટે ગોઠવી સ્થાપન ઉપર ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચેખા અને નૈવેદ્ય ધરવા. - છઠ્ઠી માતા ઇંદ્રાણીનું પૂજન, ' પૂર્વ પ્રમાણે યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી ગોરે નીચેને મંત્ર ત્રણ વાર ભણવે.
૧ આ મંત્રમાં વારાહીદેવીનું વર્ણન છે. તેને ભાવાર્થ એ છે કે, વરાહ ( ડુક્કર ) ના જેવા મુખવાળી, હાથમાં ચક્ર તથા ખs. રાખનારી, શેષના વાહન ઉપર બેસનારી અને શ્યામ વર્ણવાળી વારાહીદેવીને નમસ્કાર હે, હે દેવિ ! તમે અહીં પધારો.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #19
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૯ ).
નો માવતિ, રંજ, સદર્શન, ૨wहस्ते, सर्वाभरणभूषिते, गजवाहने, सुरांगनाकोटिवेष्टिते, कांचनवणे इह आगच्छ आगच्छ स्वाहा" ।
આ મંત્ર ત્રણ ત્રણવાર ભણું ઉપર પ્રમાણે સાંનિધ્ય તથા સ્થાપનના છેલ્લા વાકયે ગોઠવવા અને તે પછી “ધં દાળ Vાન સ્વાદ” ઈત્યાદિ વાક્ય છેવટે ગોઠવી સ્થાપન ઉપર ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચોખા અને નૈવેદ્ય ધરવા.
સાતમી માતા ચામુંડાનું પૂજન, પૂર્વ પ્રમાણે યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી ગેરે નીચેને મંત્ર ત્રણ વાર ભણો.
દ નમો ભવતિ, રહે, શિવIિशरीरे, प्रकटितदशने, ज्वालाकुंतले, रक्तत्रिनेत्रे, शूलकपा
૧ આ મંત્રમાં દ્રાણી માતાનું વર્ણન આપ્યું છે. તેને ભાવાર્થ એવો છે કે, “એક હજાર નેત્રવાળી, હાથમાં જ રાખનારી, સર્વ આભૂષણથી સુશોભિત, હાથીના વાહન ઉપર બેસનારી, કોટી દેવગનાઓથી વીંટાએલી અને સુવર્ણના જેવા વર્ણવાળી દ્રાણી દેવીને નમસ્કાર છે. હે દેવિ ! તમે અહીં પધારે.
૨ આ મંત્રમાં ચામુંડા માતાનું વર્ણન છે. ભાવાર્થ એ છે કે, શિરા (નસે ) ના જાલથી જેનું શરીર વિકરાળ છે, જે દાંત પ્રગટ કરી દેખાડે છે, જેના કેશ જ્વલાયમાન છે, જેને રાતાં ત્રણ નેત્રે છે, જેના હાથમાં ત્રિશુલ, ખોપરી, ખડ અને પ્રેત-શબના વાલ છે, જેનું પ્રેત-શબ ઉપર વાહન છે અને જેને વર્ણ ધુંસરે છે એવી ચામુંડાદેવીને નમસ્કાર હો. હે દેવિ ! તમે અહીં પધારે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #20
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૦ ) लखड़गप्रेतकेशकरे, प्रेतवाहने, धूसरवणे, इह आगच्छ आછ સ્વાહા” !
આ મંત્ર ત્રણ ત્રણવાર ભણું ઉપર પ્રમાણે સાંનિધ્ય સ્થાપનના છેલ્લા વાક્યો ગોઠવવા અને તે પછી “ હાઇ સ્વાદ” ઈત્યાદિ વાક્ય છેવટે ગોઠવી સ્થાપન ઉપર ચંદન, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ચેખા અને નેવેદ્ય ધરવા.
આઠમી માતા ત્રિપુરાનું પૂજન. પ્રથમ પ્રમાણે યજમાનના હાથમાં પુષ્પ આપી ગોરે નીચેનો મંત્ર ત્રણવાર ભણ.
“નમો મતિ. ત્રિપુરે, પપુતવેમિયો, सिंहवाहने, श्वेतवर्णे इह आगच्छ आगच्छ स्वाहा"।
આ મંત્ર ત્રણ ત્રણવાર ભણી ઉપર પ્રમાણે સાંનિધ્ય તથા સ્થાપનના છેલ્લા વા ગોઠવવા અને તે પછી “ધં ફાઇ હજ સ્વ” ઈત્યાદિ વાક્ય છેવટે ગોઠવી સ્થાપન ઉપર ચંદન, પુષ્પ ધપ, દીપ, ચોખા અને નૈવેદ્ય ધરવા. આ પ્રમાણે માતૃકાનું પૂજન કર્યા પછી યજમાનને નમસ્કાર કરાવી તે કાર્ય સમાપ્ત કરવું.
ઈતિ માતૃકાસ્થાપનમ.
૧ આ મંત્રમાં ત્રિપુરામાતાનું વર્ણન છે–ભાવાર્થ એ છે કે, “હાથમાં કમળ, પુસ્તક, વરદાન અને અભય-મુદ્રા રાખનારી, સિંહના વાહન ઉપર બેસનારી અને શ્વેત વર્ણને ધરનારી ત્રિપુરાદેવીને નમસ્કાર છે. હે દેવિ! તમે અહીં આવે.”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #21
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૧ ) સાત કુલકરની સ્થાપના. લગ્નને દિવસે સાત કુલકરની સ્થાપના વરને ઘેર જ થાય છે. કુળકર એટલે કુળની વ્યવહારમર્યાદાને નીતિથી ચલાવનારા જનના આદિ પુરૂષે. તેઓની સંખ્યા સાતની છે –૧ વિમળવાહન, ૨ ચક્ષુષ્યાનું, ૩ યશસ્વાન, ૪ અભિચંદ્ર, ૫ પ્રસેનજિદ મરૂદેવ અને ૭નાભિ-એવા તેમના નામ છે. તેઓના અધિષ્ઠાયક પૂજનથી પ્રસન્ન થઈ વરને કુલવ્યવહાર મર્યાદા સાથે વધારે, એ તેના સ્થાપનપૂજનને હેતુ છે.
કુલકરની સ્થાપનાને પ્રકાર વરના વાસગૃહમાં પૂર્વ કે પશ્ચિમ તરફ મુખ રહે તેવી રીતે તેની સ્થાપના કરવી. અથવા માતૃકા સ્થાપનની પાસે પણ તેની સ્થાપના કરવામાં કાંઈ હરત નથી. જ્યાં સ્થાપના કરવાની હોય તે ઠેકાણે ભૂમિ ઉપર ગમય (છાણ) ને લેપ કરવો તેની ઉપર સુવર્ણને, રૂપાને, તાંબાને અથવા કાષ્ઠને બાજોઠ કે પાટલે મુકો અને વરને સ્નાન કરાવી સામે આસન મુકી બેસાર. તે વખતે પૂજનની સામગ્રી પ્રથમ પ્રમાણે તૈયાર રાખવી. વધારામાં નાગરવેલના પાન રાખવા. ' પ્રથમ વરને ઈષ્ટસ્મરણ કરાવી નીચેનો મંત્ર ભણું બાજોઠ અથવા પાટલો સ્થાપિત કરવા. ॐ आधाराय नमः आधारशक्तये नमः, आसनाय नमः।
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #22
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૨ ) તે બાજોઠ કે પાટલે માંડી તેની ઉપર તીર્થજળ છાંટી ચંદન, ચેખા, પુષ્પ અને દુવાથી તેનું પૂજન કરવું. તે પછી તેની ઉપર રેશમી વસ્ત્ર પાથરી ત્રણ, બે, એક, એક એમ ઉપર ઉપર ચોખાની સાત ઢગલીઓ કરવી. પછી અનુકમે નીચેના મંત્રથી એક એક ઢગલી ઉપર પૂજન કરતાં જવું. ' પ્રથમ વરના હાથમાં પુષ્પ આપી નીચેનો મંત્ર ભણવે.
“ » નમ: પ્રથમ , લાવનેવાય, શ્યામ, वर्णचंद्रयशःप्रियतमासहिताय, हाकारमात्रोच्चारख्यापितन्याय्यपथाय, विमलवाहनाभिधानाय, इह विवाहमहोत्सवादौ आगच्छ आगच्छ, इह स्थाने तिष्ठ तिष्ठ, सन्निहितो भव सन्निहितो भव, क्षेमदो भव क्षेमदो भव, उत्सवदो भव उत्सवदो भव, आनंददो भव आनंददो भव, भोगदो भव भोगदो भव, कीर्त्तिदो भव कीर्तिदो भव, अपत्यसंतानदो भव अपत्यसंतानदो भव, स्नेहदो
૧ આ મંત્રમાં પહેલા કુલકર વિમલવાહનનું વર્ણન છે. ભાવાર્થ એ છે કે, “ સુવર્ણના જેવી કાંતિવાળા, શ્યામવર્ણવાળી ચંદ્વયશા નામની સ્ત્રીઓ સહિત અને “ હા ” તમે આ શું કર્યું ? એવા ઉચ્ચારથી જ નીતિમાર્ગને ચલાવનાર, એવા વિમલવાહન નામના પહેલા કુલકરને નમસ્કાર છે. તે પ્રથમ કુલકર ! તમે આ વિવાહ મહત્સવમાં આવો, આ સ્થાને રહે, સાંનિધ્ય કરો અને શેમ-કુશલ, ઉત્સવ, આનંદ, ભેગ, કીર્તિ, સંતતિ, સ્નેહ અને રાજ્ય આપનારા થાઓ. આ અર્પણ કરેલા અર્થ, પગ ધોવાનું જલ, બલિદાન, ચર્ચા અને આચમન ગ્રહણ કરો અને તે સાથે બીજા સર્વ ઉપચાર સ્વીકારે.”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #23
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૧૩) भव स्नेहदो भव, राज्यदो भव राज्यदो भव, इदमध्यं पाद्यं बलिं चर्चा आचमनीयं गृहाण गृहाण सर्वोपचारान् “હા હા સ્વાહા” |
એ મંત્ર ભણી તે પુષ્પ વડે આન, સ્થાપન અને સંનિહિત કરી જલ તથા પુષ્પથી અર્થ, પાદ્ય, બલિ, ચર્ચા અને આચમન આપવા.
પછી નીચેના મંત્ર બોલી તેમાં કહેલા પદાર્થ બે બે અર્પણ કરવા.
ૐ જય નમઃ | બે તિલક કરવા. 3 yet નમઃ ! બે પુષ્પ મુકવા. ॐ धूपं नमः । બે ધૂપ કરવા. ॐ दीपं नमः। બે દીવા કરવા. ॐ उपवीतं नमः । એક જનોઈને માટે નાડું મુકવું. ॐ भूषणं नमः । બે, શક્તિ હોય તો સોનામેાર
અથવા રૂપાનાણું કે તાંબાનાણું ॐ नैवेद्यं नमः । બે નૈવેદ્ય ધરવાં. (મૂકવું. ) ૩ તાંબૂનમ. બે તાંબુલ મૂકવાં.
ઉપર પ્રમાણે બધા કુલકરેની જુદી જુદી રીતે પૂજા કરવી. તેના જુદા જુદા મંત્રે નીચે પ્રમાણે છે. .
બીજા કુલકર ચક્ષુષ્માનનું પૂજન. " ॐ नमो द्वितीयकुलकराय, श्यामवर्णाय, श्याम૧ આ મંત્રમાં બીજા કુલકર ચક્ષુબ્બાનનું વર્ણન છે. ભાવાર્થ
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #24
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૪ )
वर्णचंद्रकांताप्रियतमासहिताय, हाकारमात्रख्यापितन्याय्यपथाय, चक्षुष्मदभिधानाय, इह विवाहमहोत्सवादौ आगच्छ २ इह स्थाने तिष्ठ २ संनिहितो भव २ क्षेमदो भव २ उत्सवदो भव २ आनंददो भव २ भोगदो भव २ कीर्त्तिदो भव २ अपत्यसंतानदो भव २ स्नेहदो भव २ राज्यदो भव २ इदमर्घ्यं पाद्यं बलिं चर्चा आचमनीयं गृहाण २ सर्वोपचारान् गृहाण २ स्वाहा I
12
ॐ गंधं नमः । ॐ पुष्पं नमः । ॐ दीपं नमः । ॐ उपवीतं नमः । ॐ भूषणं नैवेद्यं नमः । ॐ तांबूलं नमः ॥
धूपं नमः । ॐ नमः । ॐ
આ મંત્ર ભણી આગન, સ્થાપન તથા સાંનિધ્ય કરી અર્ધ્ય, પાદ્ય, અલિ, ચર્ચા, આચમન, બે તિલક, બે પુષ્પ, એ ધૂપ, એ દીવા, એક જનેાઇ, એ રૂપાનાણા કે તાંબાનાણા, એ નૈવેદ્ય અને બે તાંબૂલ અર્પણ કરવાં.
:
એવા છે કે “ શ્યામ વર્ણવાળા, શ્યામવર્ણવાળી ચંદ્રકાંતા નામની સ્ત્રીએ સહિત, ‘ હા " કારના ઉચ્ચારથી નીતિમાર્ગને ચલાવનાર એવા ચક્ષુષ્માન્ નામના ખીન્ત કુલકરને નમસ્કાર હો. હું ખીજા કુલકર ! તમે આ વિવાહમહાત્સવમાં આવા, આ સ્થાને રા, સાંનિધ્ય કરે અને અમને ક્ષેમ, ઉત્સવ, આનંદ, ભાગ, કાર્ત્તિ, સંતતિ, સ્નેહ અને રાજ્યને આપનારા થા. આ અણુ કરેલા અર્ધ્ય, પાદ્ય, બલિદાન, ચર્ચા અને આચમન ગ્રહણ કરેા અને તે સાથે બીજા સર્વ ઉપચાર સ્વીકારે.
27
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #25
--------------------------------------------------------------------------
________________
(१५) ત્રીજા કુલકર યશસ્વીનું પૂજન.
ॐ नमस्तृतीयकुलकराय, श्यामवर्णाय श्यामवर्णसुरूपाप्रियतमासहिताय, माकारमात्रख्यापितन्याय्यपथाय, यशस्व्यभिधानाय, इह विवाहमहोत्सवादौ आगच्छ २ इह स्थाने तिष्ठ २ संनिहितो भव २ क्षेमदो भव २ उत्सवदो भव २ आनंददो भव २ भोगदो भव २ कीर्त्तिदो मव २ अपत्यसंतानदो भव २ स्नेहदो भव २ राज्यदो भव २ इदमयं पाद्यं बलिं चर्चा आचमनीयं गृहाण २ सर्वोपचरान् गृहाण २ स्वाहा ।"
ॐ गंधं नमः । ॐ पुष्पं नमः । ॐ धूपंनमः । ॐ दीपं नमः । ॐ उपवीतं नमः । ॐ भूषणं नमः । ॐ नैवेद्यं नमः । ॐ तांबूलं नमः॥ . ५२ प्रमाणे मी, माहान, स्थापन तथा सiनिध्य ४२१ अध्य, पाय, मसियर्या, मायमन, मे तिs, - ૧ આ મંત્રમાં ત્રીજા કુલકર “ યશસ્વી ” નું વર્ણન છે. ભાવાર્થ એવો છે કે-“વેત વર્ણવાળા, શ્યામ વર્ણવાળી “સુરૂપ” नामनी स्त्री सहित, ' म ' (तेम ४२२। नही ) मेवा उप्यास्था ન્યાયમાર્ગને ચલાવનાર એવા “યશસ્વી ” નામના ત્રીજા કુલકરને નમસ્કાર છે. તે ત્રીજા કુલકર, તમે આ વિવાહ મહેસવામાં આવે, આ સ્થાને રહે, સાંનિધ્ય કરો અને અમને ક્ષેમ, ઉત્સવ, આનંદ, भोग, ति, संतति, रेनेड भने रायने माना। यामा. २॥ 24પંણ કરેલા અર્થ, પાદ્ય, બાલેદાન, ચર્ચા અને આચમન ગ્રહણ કરે અને તે સાથે બીજા સર્વ ઉપચાર સ્વીકારે. ”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #26
--------------------------------------------------------------------------
________________
. (१६) બે પુષ્પ, બે ધૂપ, બે દીવા, એક જનઈ, બે રૂપા કે તાંબાનાણું, બે નૈવેદ્ય અને બે તાંબૂલ અર્પણ કરવાં.
ચેથા કુલકર અભિચંદ્રનું પૂજન. "ॐ नमश्चतुर्थकुलकराय, श्वेतवर्णाय, श्यामवर्णप्रतिरूपाप्रियतमासहिताय, माकारमात्रख्यापितन्याय्यपथाय, अभिचंद्राभिधानाय, इहविवाहमहोत्सवादी आगच्छ २ इह स्थाने तिष्ठ २ संनिहितो भव २ क्षेमदो भव २ उत्सवदो भव २ आनंददो भव २ भोगदो भव २ कीर्त्तिदो भव २ अपत्यसंतानदो भव २ स्नेहदो भव २ राज्यदो भव २ इदमयं पाद्यं बलिं चर्चा आचमनीयं गृहाण २ सर्वोपचारान् गृहाण २ स्वाहा ।" ___ ॐ गंधं नमः । ॐ पुष्पं नमः । ॐ धूपं नमः । ॐ दीपं नमः । ॐ उपवीतं नमः । ॐ भूषणं नमः। ॐ नैवेद्यं नमः । ॐ तांबूलं नमः ॥
૧ આ મંત્રમાં ચોથા કુલકર “અભિચંદ્રનું વર્ણન છે. ભાવાર્થ એવો છે કે, “વેતવર્ણ વાળા, શ્યામવર્ણવાળી પ્રતિરૂપા” નામની સ્ત્રીઓ સહિત અને “મા” એવા ઉચ્ચારથી ન્યાયમાર્ગને ચલાવનાર એવા “અભિચંદ્ર' નામના ચોથા કુલકરને નમસ્કાર હે. હે ચોથા કુલકર ! તમે આ વિવાહમહોત્સવમાં આવે. આ સ્થાને રહે, સાંનિધ્ય ४। मने अभने क्षेम, उत्सव, मान, भोग, जाति, संतति, स्नेह અને રાજ્ય આપનારા થાઓ, આ અર્પણ કરેલા અર્થ, પાદ્ય, બલિદાન, ચર્ચા અને આચમન ગ્રહણ કરે તે સાથે બીજા સર્વ ઉપચાર સ્વીકારશે.”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #27
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૭ )
ઉપર પ્રમાણે ભણી, આબ્યાન, સ્થાપન તથા સાંનિધ્ય કરી અર્ધ્ય, પાદ્ય, અલિ, ચર્ચા, આચમન, એ તિલક, એ પુષ્પ, એ ધૂપ, એ દીવા, એક જનાઇ, એ રૂપા કે તાંબા નાણું, એ નૈવેદ્ય અને બે તાંબૂલ અર્પણ કરવાં. પાંચમા કુલકર પ્રસેનજિતૂનુ પૂજન,
',
'' नमः पंचमकुलकराय, श्यामवर्णाय, श्यामवर्णचक्षुः कांताप्रियतमासहिताय, धिक्कारमात्रख्यापितन्याय्यपथार्य, प्रसेनजिदभिधानाय, इह विवाहमहोत्सवादौ आगच्छ २ इह स्थाने तिष्ठ २ संनिहितो भव २ क्षेमदो भव २ उत्सवदो भव २ आनंददो भव २ भोगदो भव २ कीर्त्तिदो भव २ अपत्यसंतानदो भव २ स्नेहदो भव २ राज्यदो भव २ इदमर्घ्यं पाद्यं बलिं चर्चा आचमनीयं गृहाण २ सर्वोपचारान् गृहाण २ स्वाहा ।
17
ॐ गंधं नमः । ॐ पुष्पं नमः । ॐ धूपं नमः । ૧ આ મંત્રમાં પાંચમા કુલકર પ્રસેનજિત્ ” નું વર્ણન છે. ભાવાથ એવા છે કે—શ્યામ વર્ણવાળા, શ્યામવર્ણવાળી ‘ચક્ષુઃકાંતા’ નામની સ્ત્રીએ યુક્ત, ‘ ધિક્કાર ’ એ શબ્દના ઉચ્ચારથીજ ન્યાય માર્ગ ચલાવનારા એવા પ્રસેનજિત્ નામના પાંચમા કુલકરને નમસ્કાર હો. હું પાંચમા કુલકર ! તમે આ વિવાહમહેાત્સવમાં આવે, આ સ્થાને બેસે, સાંનિધ્ય કરા અને અમને ક્ષેમ, ઉત્સવ, આનંદ, ભાગ, કાર્ત્તિ, સંતતિ, સ્નેહ અને રાજ્ય આપનારા થાશે. આ અર્પણ કરેલા અ, પાદ્ય, બલિદાન, ચર્ચો અને આચમન ગ્રહણ કરેા અને તે સાથે બીજા સર્વાં ઉપચાર સ્વીકારો.”
૨ આમાં ધિક્કાર માત્ર નીતિ કહી છે એના ઉપલક્ષણથી પ્રથમની મે નીતિ પણ છેલા ત્રણ કુલકરના વખતમાં સમજવી.
૨
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #28
--------------------------------------------------------------------------
________________
" ( ૧૮ ) લીપ ના ઉપવીત નમઃ | ૐ મૂષi નમઃ | नैवेद्यं नमः । ॐ तांबूलं नमः॥
ઉપર પ્રમાણે ભણું, આહાન, સ્થાપન, સાંનિધ્ય કરી અર્થ, પાઘ, બલિ, ચર્ચા, આચમન, બે તિલક, બે પુષ્પ, બે ઇપ, બે દીવા, એક નઈ, બે રૂપા કે તાંબાનાણું, બે નેવેદ્ય અને બે તાંબલ અર્પણ કરવાં.
છઠ્ઠા કુલકર મરૂદેવનું પૂજન.
ૐ નમ પરમાર, સ્થવશ, મેવश्रीकांताप्रियतमासहिताय, धिक्कारमात्रख्यापितन्याय्यपथाय, मरुदेवाभिधानाय इह विवाहमहोत्वादी आगच्छ २ इह स्थाने तिष्ठ २ संनिहितो भव २ क्षेमदो भव २ उत्सवदो भव २ आनंददो भव २ भोगदो भव २ कीर्तिदो भव २ अपत्यसंतानदो भव २ स्नेहदो भव २ राज्यदो भव २ इदमयं पाद्यं बलिं चर्चा आचमनीयं गृहाण २ सर्वोपचारान् गृहाण २ स्वाहा"।
૧ આ મંત્રમાં છઠ્ઠા કુલકર મરૂદેવનું વર્ણન છે. ભાવાર્થ એવો છે કે, “સુવર્ણના જેવા વર્ણવાળા, શ્યામ વર્ણવાળી “શ્રીકાંતા” સ્ત્રીએ યુક્ત, (માત્ર) ધિક્કારના ઉચ્ચારથી નીતિને ચલાવનારા એવા મરૂદેવ નામના છઠ્ઠા કુલકરને નમસ્કાર હે. હે છછૂા કુલકર ! તમે આ વિવાહમહોત્સવમાં આવે, આ સ્થાને બેસે, સાંનિધ્ય કરે અને અમને લેમ, ઉત્સવ, આનંદ, ભગ, કીર્તિ, સંતતિ, સ્નેહ અને રાજ્ય આપનારા થાઓ. આ અર્પણ કરેલા અર્થ, પાઘ, બલિદાન, ચર્ચા અને આચમન ગ્રહણ કરો અને તે સાથે બીજા સર્વ ઉપચાર સ્વીકારે.”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #29
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૯ ). નમઃ | ૐ પુષ્ય નમઃ | ૐ ધૂપં નમઃા છે दीपं नमः । ॐ उपवीतं नमः। ॐ भूषणं नमः। ॐ नैवेद्यं નમઃ | ૐ તાંબૂકિં નમઃ |
ઉપર પ્રમાણે ભણુ આહાન, સ્થાપન, તથા સાંનિધ્ય કરી અર્થ, પાદ્ય, બલિ, ચર્ચા, આચમન, બે તિલક, બે પુષ્પ, બે ધૂપ, બે દીવા, એક જનઈ, બે રૂપા કે તાંબાનાણું, એ નૈવેદ્ય અને બે તાંબૂલ અર્પણ કરવાં.
સાતમા કુલકર નાભિનું પૂજન.
“ॐ नमः सप्तमकुलकराय, कांचनवर्णाय, श्यामवर्णमरुदेवाप्रियतमासहिताय, धिक्कारमात्रख्यापितन्याय्यपथाय, नाभ्यभिधानाय, इह विवाहमहोत्सवादौ आगच्छ २ इह स्थाने तिष्ठ २ संनिहितो भव २ क्षेमदो भव २ उत्स- . वदो भव २ आनंददो भव २ भोगदो भव २ कीर्त्तिदो भव २ अपत्यसंतानदो भव २ स्नेहदो भव २ राज्यदो
૧ આ મંત્રમાં સાતમા કુલકર નાભિનું વર્ણન છે. ભાવાર્થ એવો છે કે, “કાંચનવર્ણ કાયાવાળા, શ્યામ વર્ણવાળી મરૂદેવા” નામની સ્ત્રીઓ સહિત, ધિક્કારમાત્રથી જ ન્યાયમાર્ગને ચલાવનારા એવા સાતમે કુલકર નાભિને નમસ્કાર છે. તે સાતમાં કુલકર ! તમે આ વિવાહ મહોત્સવમાં આવે, આ સ્થાને બેસે, સાંનિધ્ય કરો અને અમને લેમ, ઉત્સવ, આનંદ, ભગ, કીર્તિ, સંતતિ, સ્નેહ અને રાજ્ય આપનારા થાઓ. આ અર્પણ કરેલા અર્થ, પાદ્ય, બલિદાન, ચર્ચા અને આચમન ગ્રહણ કરશે તથા તે સાથે બીજા સર્વ ઉપચાર સ્વીકારે.”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #30
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨૦ )
भव २ इदमयं पाद्यं बलि चर्चा आचमनीयं गृहाण २ सर्वोपचारान् गृहाण २ स्वाहा"।
# નમઃ | ૐ પુષ્ય નમઃા છે ધૂપ નમઃ | ૐ दीपं नमः । ॐ उपवीतं नमः । ॐ भूषणं नमः । ॐ नैवेद्यं नमः । ॐ तांबूलं नमः ॥
ઉપર પ્રમાણે ભણું પ્રથમ આવ્હાન, સ્થાપન તથા સાંનિધ્ય કરી અર્થ, પાદ્ય, બલિ, ચર્ચા, આચમન, બે તિલક, બે પુષ્પ, બે ધૂપ, બે દીવા, એક જનઈ, બે રૂપા કે તાંબા નાણાં, બે નૈવેદ્ય અને બે તાંબૂલ અર્પણ કરવાં.
એ પ્રમાણે સાત કુલકરનું સ્થાપન અને પૂજન કરી ગેરને આશીર્વાદ લઈ વરે ઉઠી સર્વ માતા પિતા પ્રમુખ વડિલવર્ગને પ્રણામ કરવા.
આ માતૃકા સ્થાપન અને કુલકરની સ્થાપના વિવાહ વીત્યા પછી સાત દિવસ રાખવા કહ્યું છે, પણ તે વિષે દેશાચારને અનુકૂળતા પ્રમાણે વર્તવું.
ઇતિ કુલકરસ્થાપન વિધિ
કેરા મૃત્તિકાના પાત્રમાં થવાંકુર (જવારા) વાવવાનું પણ અહીં કહ્યું છે. માતૃકાસ્થાપન અને કુલકરસ્થાપનના દિવસથી માંડીને લગ્નના દિવસ સુધી દરરોજ સુગંધી તેલ અને પીઠી ચોળી વર કન્યાને સ્નાન કરાવવું. આ શુભ પ્રસંગે દેવપૂજા, આંગી, અઠ્ઠાઈ ઉત્સવ અને તીર્થરચના
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #31
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨૧ ) શક્તિ પ્રમાણે થવી જોઈએ. કારણ કે, દરેક સાંસારિક શુભ કાર્ય ધર્મકાર્ય પૂર્વક થવાથી નિર્વિને અભ્યદય આપે છે.
મંડપસ્થાપના. - મંડપની સ્થાપના કન્યાને ઘેર થવી જોઈએ, પણ હાલ રીવાજ પ્રમાણે વરને ઘેર પણ મંડપ સ્થાપના કરે છે. એ મંડપ સ્થાપના ચેરીની વેદિકાનું ખાત મુહૂર્ત છે. તે ચેરીની વેદિકા મંડપની અંદર થવી જોઈએ પણ હાલ રીવાજ પ્રમાણે ચોરીની વેદિકા મંડપની બાહર કે અંદર સગવડ પ્રમાણે કરવામાં આવે છે. માંડવા મુહૂર્ત લગ્નના દિવસે જ કરવામાં આવે તો વધારે અનુકૂલ થાય તેમ છે અથવા રૂઢી પ્રમાણે પહેલાં કરવાથી કાંઈ બાધ નથી. તેને માટે વેદી પ્રતિષ્ઠા અને તોરણ બાંધવાને જે વિધિ કરવાનો છે તે ચોરીને પ્રસંગે દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
ગ્રહશાંતિ. જે માતૃકા સ્થાપન અને કુલકરની સ્થાપના વહેલી કરવામાં આવી હોય તે લગ્ન થતાં સુધી દરરોજ શાંતિ પુષ્ટિ માટે સાત સ્મરણ તથા ગ્રહશાંતિ સ્તોત્ર ભણાવવું જોઈએ. દરરોજ ન બને તો લગ્નના દિવસે તે અવશ્ય ભણાવવું.
લગ્નને વરઘોડો. લગ્નના સમય પહેલાં વરને તેલ પીઠીના મર્દનપૂર્વક સ્નાન કરાવી, કપાલે કુંકુંમનું તિલક કરી સુશોભિત વસ્ત્રાભૂષણ પહેરાવી. ગોત્રજ તથા સાત કુલકરને પગે લગાડી, કંઠમાં પુષ્પમાલા ધારણ કરાવી, માથે મુગટ (પાઘડી) મુકી
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #32
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨૨ ). ઘોડા, હાથી અથવા પાલખી ઉપર બેસારે. માથે છત્ર ધરાવવું. બે બાજુ પંખા વિઝાવવા, વરની બેને લુણ ઉતારવું. આગળ વાછત્ર ગીત અને નૃત્ય કરાવવું. જ્ઞાતિ તથા સંબંધીજને સુશોભિત વેષ ધારણ કરી મુખમાં તાંબૂલ રાખી આગળ ચાલવું. વરની બંને બાજુ કે પાછળ ચાલતી જ્ઞાતિની સ્ત્રીઓએ મંગલગીત ગાવા. આ પ્રસંગે ગોરે વરની આગળ નીચે લખેલે શાંતિમંત્ર ભણતાં ચાલવું.
“ॐ अहं आदिमोऽर्हन् । आदिमो नृपः । आदिमो यंता । आदिमो नियंता । आदिमो गुरुः। आदिमः सष्टा | ગતિમ વાર્તા શાલિનો મત્ત . વાલિમો નથી : दिमो नयी । आदिमः शिल्पी । आदिमो विद्वान् । आदिमो जल्पकः। आदिमः शास्ता । आदिमो रौद्रः । आदिमः सौम्यः । आदिमः काम्यः। आदिमः शरण्यः । आदिमो दाता । आदिमो वंद्यः। आदिमः स्तुत्यः । आदिमो ज्ञेयः । आदिमो ध्येयः । आदिमो भोक्ता । आदिमः सोढा । आदिम एकः । आदिमोऽनेकः । आदिमः स्थूलः । आदिमः कर्मवान् । आदिमोऽकर्मा । आदिमो धर्मवित् । आदिमोऽनुष्ठेयः। आदिमोऽनुष्ठाता । आदिमः
૧ વરડા વખતે ગેર આ શાંતિમંત્ર ભણે છે. ભાવાર્થ એવો છે કે, જે આદિનાથ ભગવંત આ જગતમાં પહેલા અહંત, પહેલા રાજા, પહેલા યંતા, પહેલા નિયંતા, પહેલા ગુરૂ, પહેલા ભ્રષ્ટા, પહેલા કર્તા, પહેલા ભર્તા, પહેલા જયવંત, પહેલા ન્યાયી, પહેલા શિલ્પી, પહેલા વિદ્વાન, પહેલા વક્તા, પહેલા શિક્ષક, પહેલા રૌદ્ર (ભયંકર. પાપીઓને ),
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #33
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨૩) सहनः । आदिमो दशावान् । आदिमः सकलत्रः । आदिमो નિ જાના. ગામિ વિવો ! કવિ થાપના · आदिमो ज्ञापकः । आदिमो विदुरः । आदिमः कुशलः। आदिमो वैज्ञानिकः । आदिमः सेव्यः । आदिमो गम्यः। आदिमो विमृश्यः। आदिमोविमृष्टा । सुरासुरनरोरगप्रणतः। प्राप्तविमलकेवलो यो गीयते सकलपाणिगणहितः। दयालुः। अपरापेक्षः । परात्मा । परं ज्योतिः । परं ब्रह्म । परमैश्वर्यમામ્ પરંપરા પતિપરા ન દુત્તમઃા સર્વદા સર્વवित् । सर्वजित् । सर्वीयः । सर्वप्रशस्यः । सर्ववंद्यः । सर्वपूज्यः । सर्वात्मा । असंसारः । अव्ययः । अवार्यवीर्यः । પહેલા સેમ્યા પહેલા ઈચ્છવા ગ્ય, પહેલા શરણ કરવા યોગ્ય, પહેલા દાતાર, પહેલા વાંદવા યોગ્ય, પહેલા સ્તુતિ કરવા યોગ્ય પહેલા જાણવા રોગ્ય, પહેલા ધ્યાન કરવા મેગ્ય, પહેલા ભોક્તા, પહેલા સહન કરનાર, પહેલા એક, પહેલા અનેક, પહેલા પૂલ, પહેલા કર્મવાન, પહેલા કર્મરહિત, પહેલા ધર્મના જાણ, પહેલા આચરવા યોગ્ય, પહેલા આચરણ કરનાર, પહેલા સહજ, પહલા દશાવાન, પહેલા ત્રીવાળા, પહેલા
સ્ત્રી રહિત, પહેલા વિવાહ કરનાર, પહેલા પ્યાપક, પહેલા જ્ઞાપક ( જણાવનારા), પહેલા જ્ઞાતા, પહેલા કુશલ, પહેલા વિજ્ઞાની, પહેલા સેવવા ગ્ય, પહેલા પામવા ગ્ય, પહેલા વિચાર કરવા યોગ્ય અને પહેલા વિચાર કરનાર છે. જે દેવ, અસુર, નર, તથા નાગકુમારોએ નમેલા છે. કેવળજ્ઞાનને પ્રાપ્ત કરી જે સર્વ પ્રાણિવર્ગના હિતકારી રૂપે ગવાયા છે. જે દયાળુ બીજાની અપેક્ષા રહિત, પરમાત્મા, પરમ - તિરૂપ, પરબ્રહ્મ, પરમ ઐશ્વર્યવાળા, પરંપર, પરાત્પર, સર્વ જગતમાં ઉત્તમ, સર્વ વ્યાપક, સર્વજ્ઞ, સર્વને જિતનાર, સર્વના હિતેચ્છ, સર્વને પ્રશંસવા યોગ્ય, સર્વને વાંદવા યોગ્ય, સર્વને પૂજવા ગ્ય, સમા, સંસારરહિત, નાશરહિત અને અનિવાર્ય વીર્યને ધરનારા છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #34
--------------------------------------------------------------------------
________________
श्रीसंश्रयः। श्रेयः संश्रयः। विश्वावश्यायहृत् । संशयપૂરા વિશ્વના નિરંગનઃ નિર્મદા નિરા निष्पाप्मा । निष्पुण्यः । निर्मनाः । निर्वचाः । निर्देहः । નિઃસંશઃા નિરાધારઃ નિઃ પ્રમvi | ચં. प्रमाता । जीवाजीवाश्रवसंवरनिर्जराबंधमोक्षप्रकाशकः। स एव भगवान् । शांतिं करोतु । तुष्टिं करोतु । पुष्टिं करोतु । ऋद्धिं करोतु । वृद्धिं करोतु । सुखं करोतु । सौख्यं करोतु । श्रियं करोतु । लक्ष्मीं करोतु । अहं ॐ। | ( આ મંત્ર જેટલીવાર બોલાય તેટલીવાર બોલ ) આ પ્રમાણે બોલતાં વરઘેડે કન્યાને ઘેર આવી પહોંચે તે અગાઉ કન્યાને પણ વરની જેમ તેલ પીડીના મર્દનપૂર્વક સ્નાન કરાવી કપાલે તિલક રચી વસ્ત્રાભૂષણ (ચુડો પાનેતર) પહેરાવી માતૃકાને ગાત્રજના દર્શન તથા પૂજન કરાવી તૈયાર રાખવી. અને મંડપમાં બાજોઠ પર બેસારવી. ( હાલ તે વર આવ્યા પછી કન્યાને પધરાવવાને રીવાજ છે.)
વર દ્વાર આગળ આવે એટલે તેને બાજઠ ઉપર ઉભો રાખી વસ્ત્રનું અંતર્પટ કરી તબેલ ઈટાવવા વિગેરે રીવાજ શાશ્વત લક્ષ્મીના આશ્રય, કલ્યાણના આશ્રય, સર્વના અભિમાનને હરનારા, સંશયને દૂર કરનારા, વિશ્વમાં સાર રૂપ, નિરંજન, નિર્મલ, નિષ્કલંક, નિષ્પાપ, પુણ્ય રહિત, મન રહિત, વચન રહિત, દેહ રહિત, સંશય રહિત, આધાર રહિત, અવધિ રહિત, પ્રમાણ, પ્રમેય અને પ્રમાતારૂપ, જીવ, અજીવ, આશ્રવ, સંવર, નિર્જર, બંધ અને મોક્ષને પ્રકાશ કરનારા છે તે શ્રી આદીશ્વર ભગવંત આ વરને શાંતિ, સુષ્ટિ, પુષ્ટિ, ઋદ્ધિ, વૃદ્ધિ, સુખ, સંખ્ય, શ્રી અને લક્ષ્મી કરે. (આપે )
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #35
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨૫ ) પ્રમાણે કરવું. તે પછી રૂઢિ પ્રમાણે પિખણાની ક્રિયા કરવી. તે પ્રસંગે પાર્શ્વનાથના વિવાહલામાં છે તે ગીત ગાવા.
વરને પિસવાના ડાબી બાજુએ એક સરાવ (રામૈયા)માં અંગારા અને લુણ નાખી તેની ઉપર બીજું સાવ ઢાંકી લાલ નાડું બાંધી તે સંપુટ આગળ મુકવું અને વરે તેને પિતાના પગ વતી ભાંગી કારમાં પ્રવેશ કરે.
કન્યાની માએ વરના ગળામાં લાલ વસ્ત્ર નાખી વરને માયરામાં લઈ આવવો અને પ્રથમ તૈયારી કરી બેસારેલી કન્યાની ડાબી બાજુએ અથવા સન્મુખ આસન ઉપર બેસાડો.
માયરાને પ્રકાર. જે ઠેકાણે માયરું કરવાનું હોય તે સ્થાનને ચારે બાજુ શણગારવું. ઉપર ચંદરવા વિગેરે બાંધવા. ઘણે ઠેકાણે પ્રાય માતૃગૃહથી મારું જુદું જ કરવામાં આવે છે, વરકન્યાની આગળ કન્યાના માતાપિતાના બે આસને ગોઠવવા અને એક તરફ ગેરનું આસન ગોઠવવું. માયરા વખતે નીચેની સામગ્રી ત્યાં તૈયાર રાખવી.
માયરાની સામગ્રી. શુદ્ધ જલને કળશે. રૂપાનાણું. કંકુ. નાડુ ચેખા. બે મીંઢલ. શળીને લેપ. દહીં, દુધ વિગેરે અર્થને સામાન સેપારી, પાન, પુષ્પ વિગેરે. - ૧ આચારદિનકરમાં પુખણને પ્રકાર કહ્યો નથી પણ તે ઠેકાણે સાસુએ વરની આરતી ઉતારવાનું લખેલું છે. ૨ લાલ વસ્ત્રને બદલે હાલ વરમાળા નાખવાનો રીવાજ ચાલે છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #36
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨૬ ) વર અને કન્યા બેઠા પછી સુગંધી ધપ જારી રાખે અને ગોરે નીચે લખેલ મંગલપાઠ ઉંચે સ્વરે ભણો.
મંગલાષ્ટક.
શાર્દૂલવિક્રીડિતમ. प्राकारैत्रिभिरुत्तमा सुरगणैः संसेविता सुंदरा सर्वांगमणिकिंकिणीरणझणज्झांकाररावैर्वरा । यस्यानन्यतमा सुभूमिरभवद् व्याख्यानकाले ध्रुवं स श्रीदेवजिनेश्वरोऽभिमतदो भूयात्सदा प्राणिनाम् १
વસંતતિલકા. ये पूजिताः सुरगिरौ विविधैः प्रकारैः क्षीरोदसागरजलैरमरासुरेशैः। जन्माभिषेकसमये वरभक्तियुक्तस्ते श्रीजिनाधिपतयो भविकान् पुनन्तु ॥ २॥ ૧ મંગલાષ્ટકના કને ભાવાર્થ– જે ભગવતના વ્યાખ્યાન વખતે સમવસરણની ભૂમિ ત્રણ કિલ્લાઓથી ઉત્તમ, દેવગણેએ સેવેલી, સર્વ અંગે સુંદર અને મણિમય ઘુઘરીઓના ઝણકારથી મનહર થઈ અનન્યપણે શોભી રહે છે, તે શ્રી જિનેશ્વર ભગવંત સર્વ પ્રાણીઓને હમેશાં વાંછિત આપનારા થાઓ..
૨ જન્માભિષેકને સમયે સુરેદ્રોએ અને અસુરોએ ઉત્તમ ભક્તિએ યુક્ત થઈ મેરૂગિરિ ઉપર ક્ષીરસાગરના જળથી જેઓને વિવિધ પ્રકારે પૂજેલા છે, તે શ્રી તીર્થક સર્વે ભવિજનને પવિત્ર કરો.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #37
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૨૦ )
| શિખરિણું. गतौ रागद्वेषौ विविधगतिसंचारजनको महामल्लौ दुष्टावतिशयबलौ यस्य बलिनः । प्रभोर्देवार्यस्य प्रचुरतरकर्मारिविकलं नमामो देवं तं विबुधजनपूजातिकलितम् ॥३॥
શાર્દૂલવિક્રીડિતમ. ये नो पंडितमानिनः शमदमस्वाध्यायचिंताचिताः, रागादिग्रहवंचिता न मुनिभिः संसेविता नित्यशः । नाकृष्टा विषयैर्मदैन मुदिता ध्याने सदा तत्पराः, ते श्रीमन्मुनिपुंगवा गणिवराः कुर्वतु वो मंगलम् ।। ४ ॥
અનુષ્ય. मंगलं भगवान् वीरो, मंगलं गौतमः प्रभुः। मंगलं स्थूलभद्राद्या, जैनधर्मोऽस्तु मंगलम् ॥५॥ ૩ વિવિધ ગતિઓમાં સંચાર કરાવનારા અને અતિશય બલવાલા રાગ અને દ્વેષ રૂપી બે દુષ્ટ મહામલો જે પ્રબલ પ્રભુએ છોડી દીધા છે એવા ઘણાં કર્મ રૂપી શત્રુઓથી રહિત અને દેવતાઓએ પૂજિત સર્વજ્ઞ દેવને અમે નમીએ છીએ.
૪ “જેઓ પિતાને પંડિત માનતા નથી, જેઓ હમેશાં શમ, દમ અને સ્વાધ્યાય (સઝાય)નું સદા ચિંતન કરે છે, રાગાદિ ગ્રહથી જેઓ ઠગાયો નથી, મુનિઓએ જેમને નિત્ય સેવ્યા છે, જે વિષયેથી ખેંચાયા નથી, જેઓ મદથી મુદિત થયા નથી અને જેઓ હમેશાં ધ્યાનમાં તત્પર છે એવા તે શ્રી ગણધર મુનિવરે તમારું મંગલ કરે.”
૫ શ્રી વીરભગવંત મંગલ રૂ૫ , ગૌતમપ્રભુ મંગલ રૂપ છે, સ્થૂલભદ્ર વિગેરે મુનિઓ મંગલ રૂપ છે અને શ્રી જૈનધર્મ મંગલ રૂ૫ છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #38
--------------------------------------------------------------------------
________________
(.२८) नाभेयाद्या जिनाः सर्वे भरताद्याश्च चक्रिणः । कुर्वतु मंगलं सर्वे विष्णवः प्रतिविष्णवः ॥६॥ नाभिसिद्धार्थभूपाद्या जिनानां पितरः समे । पालिताखंडसाम्राज्या जनयन्तु जयं मम ॥ ७ ॥ मरुदेवी-त्रिशलाद्या विख्याता जिनमातरः। त्रिजगजनितानंदा मंगलाय भवंतु मे ॥८॥ श्रीपुंडरीकेंद्रभूति-प्रमुखा गणधारिणः। श्रुतकेवलिनोऽपीह मंगलानि दिशतु मे ॥९॥ ब्राह्मीचंदनवालाद्या महासत्यो महत्तराः। अखंडशीललीलाढ्या यच्छंतु मम मंगलम् ॥ १० ॥ चक्रेश्वरी-सिद्धायिका-मुख्याः शासनदेवताः । सम्यग्दृशां विघ्नहरा रचयंतु जयश्रियम् ॥११॥ ૬ શ્રી આદિનાથ પ્રમુખ સર્વ તીર્થ કરે, ભરત વિગેરે ચક્રવર્તઓ "અને સર્વ વાસુદેવ તથા પ્રતિવાસુદેવ મંગલ કરે.
૭ નાભિ અને સિદ્ધાર્થ રાજા વિગેરે સર્વે તીર્થકરાના પિતાઓ કે જેમણે અખંડિતપણે સામ્રાજ્યનું પાલન કરેલું છે, તેઓ મને જ આપે.
૮ ત્રણ જગતને આનંદ કરનારી મરૂદેવી તથા ત્રિશલા વિગેરે જિનભગવંતની વિખ્યાત માતાઓ મારા ભગવાને માટે થાઓ.
૪ શ્રુતકેવલી એવા શ્રી પુંડરીક તથા ઇંદ્રભૂતિ વિગેરે ગણધરો મને મંગલ આપે.
૧૦ અખંડિત શીલવાળી બ્રાહ્મી તથા ચંદનબાલા વિગેરે મહત્તરાએ મહાસતીઓ (સાધ્વીઓ) મને મંગલ આપે.
૧૧ ચક્રેશ્વરી તથા સિદ્ધાયિકા વિગેરે શાસનદેવીઓ કે જેઓ સમ્યમ્ દષ્ટિઓના વિઘને હરનારી છે, તેઓ અમને વિજયલક્ષ્મી આપો.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #39
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૨૯) कपर्दिमातंग-मुख्या यक्षा विख्यातविक्रमाः। जैनविघ्नहरा नित्यं दिशंतु मंगलानि मे ॥१२॥
હસ્તબંધન (હાથેવાલા) નો વિધિ. ઉપર પ્રમાણે મંગલપાઠ ભણ્યા પછી વરકન્યાના હાથે મીંઢલ બાંધેલા ન હોય બાંધી વરકન્યાના કંઠમાં વરમાલ નાખી વસ્ત્રના છેડા બાંધવા. પછી કન્યાના માતાપિતાપાસે અર્થપાઘથી વરની પૂજા કરાવવી એટલે દહીં દુધ તથા જળથી વરના પગ ધોઈ તે ઉપર ચંદન પુષ્પ ચડાવવાં.
અહીં ગાત્રોચ્ચાર કરવામાં આવે તો પણ કાંઈ બાધ નથી. પછી વરના હાથ ઉપર કન્યાને હાથ મૂકી તે ઉપર ચંદન અને શમીનો લેપ કરી તેમાં કન્યાના પિતા પાસે રૂપાનાણું મુકાવી ગોરે નીચેને મંત્ર ભણો.
હસ્ત બંધનનો મંત્ર જ “ સામાસિાનીસિ સોસિ समचित्तोऽसि | समकर्माऽसि । समाश्रयोऽसि । समदेहोऽसि । समक्रियोऽसि । समस्नेहोऽसि । समचेष्टितो.
૧૨ પરાક્રમમાં વિખ્યાત અને જેના વિઘને હરનારા પદ અને માતંગ વિગેરે યક્ષો મને મંગલ આપે.
* આ હસ્તમેલાપના મંત્રમાં જીવાત્માને સંબોધી સર્વ રીતે સર્વ ક્રિયામાં વરકન્યાનું ઐક્ય દર્શાવ્યું છે અને હસ્તમેળાપને પુદ્ગલિક બાહ્ય સંબંધ જોડાવા સાથે બંનેને અંતરને સંબંધ સૂચવ્યું છે-મંત્રને
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #40
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩૦ )
ર્ડાસ । સમમિનાજોર્ગન । સમેોનિ | સમપ્રમોનેશિ । समविषादोऽसि । समावस्थोऽसि । समनिमित्तोऽसि । समवचा असि । समक्षुत्तृष्णोऽसि । समगमोऽसि । समाમોર્ગન । સવિધારોસ। સમવિષયો । સમાदोऽसि । समरूपोऽसि । समरसोऽसि । समगंधोऽसि समस्पर्शोऽसि । समेंद्रियोऽसि । समाश्रवोऽसि । समबंधोऽसि । સમમંત્રોત । સનિનોર્ગમ | સમમોલોન । તત્રેઘેમિનાનીમ્ । બર્ફે ૐ ” |
આ મંત્ર ખેલી રહ્યા પછી હસ્તમેલાપ કરાવવે. પછી વરકન્યાને માયરામાં જ એસારી રાખવા. તે વખતે સગવડની ખાતર હાથ છુટા કરે છે પણ ખરી રીતે તે ચારીમાં ચાર ફેરા ફરી રહ્યા પછી જ હાથ છુટા ધાય છે. તે ઠેકાણે કરમાચન (હાથ છુટા કરવા) ને વિધિ ખાસ જુદા અતાવ્યા છે. ( અહીં માયરામાં બેઠેલા વરકન્યાને જોવા કન્યા તરફના ખૈરાંઓ વરપક્ષના ખૈરાંઓને મેલાવવા જાય છે અને માં જોણુ કરે છે ઇત્યાદિ દેશાચાર કરતા હાય તે કરવા. )
ભાવાય એવા છે કે, “ હે જીવ! તું આત્મા છે, તું જીવ છે. કાળ, ચિત્ત, ક, આશ્રય, દેહ, ક્રિયા, સ્નેહ, ચેષ્ટા, અભિલાષ, ઇચ્છા, હર્ષ, ખેદ, અવસ્થા અને નિમિત્તમાં તુ સમાન છે. વચન, ક્ષુધા, તૃષા, ગમન, આગમન, વિહાર અને વિષયમાં પણ તું સમાન છે. શબ્દ, રૂપ, રસ, ગંધ, સ્પર્શ, ઇંદ્રિય, આશ્રય, બંધ, સંવર, નિર્જરા અને મેક્ષમાં પણ સરખે છે. માટે આ હસ્તમેલાપના સબંધથી આ વખતે એકતાને પ્રાપ્ત કર
""
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #41
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૩૧) ચોરીનો પ્રકાર.
મંડપની અંદર અથવા બહાર સગવડ પ્રમાણે ચોરી બાંધવા લાયક છ, આઠ કે દશ હાથ સમરસ ભૂમિ પસંદ કરવી અને તેને શુદ્ધ કરાવવી. તેના મધ્ય ભાગે વેદિકા (એટલી) કરવી. તેની ચારે બાજુ ત્રણ ત્રણ વાંસ ઉભા કરી તેમાં સુવર્ણના, રૂપાના, તાંબાના કે માટીના સાત સાત ઉપરાઉપર નાના મોટા કુંભ (બેડીયા) ગોઠવવાં. તેની ચારે બાજુ તથા ઉપર બંધ લઈ વસ્ત્રમય, અથવા પત્રમય તેરણ બાંધવા. અને દક્ષિણ બાજુએ આશપાલવનું તોરણ બાંધવું. વેદિકાની મધ્ય ભાગે અગ્નિ સ્થાપન કરવાને ત્રિકેણુકાર અગ્નિકુંડ કરો. પછી વરકન્યાને દક્ષિણ દ્વારથી પ્રવેશ કરાવી ડાબા જમણું પૂર્વાભિમુખે પાટલા ઉપર બેસારવા એટલે ડાબી તરફ વર અને જમણી તરફ કન્યા એવી રીતે પૂર્વ દિશાતરફ મુખ કરાવી બેસારવા. આ વખતે ગોરે નીચેની સામગ્રી સાથે રાખવી.
૧ ચોરીની સામગ્રી. શુદ્ધ જલને કળશ, શ્રીફળ ૩. ચંદન. અક્ષત. પુષ્પ. ઘી. સોપારી પ્રમુખ
- હેમની સામગ્રી. શમી (ખીજડી), પીપળો, કેઠી, ઇંદ્રજવ, બીલી અને . આંબલા તેમાંથી જે મળે તેનાં ઇંધણાં. વેંત પ્રમાણુ સુકાં ડાંખળાં અગ્યાર અગ્યાર. ઘી. સોપારી પ્રમુખ ફલ. ધરે. દર્ભ: જવ. તલ.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #42
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩૨ ) વૈદિપ્રતિષ્ઠા.
ગારે વરકન્યાના હાથમાં ચંદન, પુષ્પ અને ચાખા રખાવી નીચેના મંત્ર ભણવા.
વૈદિપ્રતિષ્ઠામ ત્ર.
૧
“ ॐ नमः क्षेत्रदेवतायै शिवायै । क्षा क्षी क्षू क्षौ क्षः । इह विवाहमंडपे आगच्छ आगच्छ । इह बलिपरिभोगं गृहाण गृहाण । भोगं देहि । सुखं देहि । यशो હિ । સંતતિ તેહિ । ઋદ્ધિ વૈહિ । વૃદ્ધિ હિ। સર્વમમીહિત વૈહિ હિ સ્વાહા ' |
''
આ મંત્ર ભણી ચારીની વેદી ઉપર તે ચંદન, પુષ્પ અને અક્ષત ચારે બાજુ નખાવવા.
તારણપ્રતિષ્ટા.
ત્યારપછી ગારે કન્યાના પિતા વગેરેના હાથમાં ચંદન, પુષ્પ અને ચાખા રખાવી નીચેના મંત્ર ભણવા,
૧ વેદીની પ્રતિષ્ઠામાં ક્ષેત્રદેવતા આવે છે તેથી ત્યાં તેની પૂજા થાય છે. તે મત્રને ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે. શિવા—કલ્યાણુરૂપ એવા ક્ષેત્રદેવતાને નમસ્કાર છે. હું ક્ષેત્રદેવતા! તમે આ વિવાહમડપમાં આવે અને અહીંથી બલિદાન ભાગ ગ્રહણ કરી. આ સમયે અમને ભેગ, સુખ, યશ, સંતાન, સમૃદ્ધિ અને વૃદ્ધિ આપે તેમજ અમારા સ મતાર્થ પૂરા કરો.
,,
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #43
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩૩ ).
તેરણપ્રતિષ્ઠામંત્ર. “ॐ ही श्री नमो द्वारश्रिये, सर्वपूजिते सर्वमानिते, सर्वप्रधाने, इह तोरणस्था सर्वसमीहितं देहि देहि स्वाहा"।
એ મંત્ર ભણ્યા પછી તે ચંદન પુષ્પ અને અક્ષત તેરણ ઉપર નખાવવા.
અગ્નિસ્થાપન. ચેરીની વેદિકામાં જે ત્રિકોણાકાર કુંડ કરેલ છે. તેમાં ધુમાડા વગરને અગ્નિ ઘરમાંથી મંગાવો અને તેનું સ્થાપન કરવું. તે વખતે નીચેને મંત્ર ભણ.
અગ્નિસ્થાપનમંત્ર. ૐ શં શા નોડા નો સ્માના नमोऽनंततेजसे। नमोऽनंतवीर्याय । नमोऽनंतगुणाय ।
- ૧ તેરણમાં દ્વારલક્ષ્મીની પ્રતિષ્ઠા થાય છે–તે મંત્રનો ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે–“દ્વારલક્ષ્મીને નમસ્કાર છે. સર્વે પૂજેલા, સર્વે માનેલા અને સર્વમાં પ્રધાનરૂપ એવા હે દ્વારલક્ષ્મી, તમે આ તરણમાં રહી અને સર્વ વાંછિત આપે.”
૨ અમિ સ્થાપનના મંત્રમાં અગ્નિકુમાર રૂપ અગ્નિનું વર્ણન છે. તે મંત્રને ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે-“મોટા કીરણોવાળા, અનંત તેજ, વિર્ય અને ગુણને ધરનારા, હિરણ્ય-સુવર્ણમય તેજવાલા, મેષના વાહનવાલા અને હવ્ય (હેમ દ્રવ્ય) ને સ્વીકારનારા એવા અગ્નિને નમસ્કાર હે, હે અગ્નિ, આ કુંડમાં આવે, ઉત્તર અને બેસે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #44
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩૪ )
नमो हिरण्यतेजसे । नमः छागवाहनाय । नमो हव्याशनाय । अत्र कुंडे आगच्छ आगच्छ । अवतर अवतर । કૃત્તિષ્ઠ તિષ્ઠ સ્વાહા ” |
આ મંત્ર ભણી કુંડમાં અગ્નિખુણે અગ્નિનું સ્થાપન કરવુ. પછી ગારે ઉત્તર દિશા તરફ મુખ રાખી હામની સામગ્રી પાસે લઇ નીચેના જુદા જુદા મંત્રા ખેલી દરેક મત્રને છેડે અગ્નિમાં હામ કરવા.
હામના મા.
9
44 ૐ હૈં। બન્ને! મનઃ સાવધાનો મવાતવાયમવસઃ । સાહાય । તું, ચમ, નૈઋત, વાં, વાયું, તુવેર, ફેશાનં, નાનું, કક્ષાનું હોવાાન્ । મ પદ્યમાત્રમनीयं बलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण - स्वाहा 11 2 11
17
ૐ ગર્દ બને ॰પ્રદાય સૂર્ય-શિશન-સૌમ્ય-વૃદ
૧ આ મંત્રમાં દશ દિગ્પાલને માટે હામ આવે છે–મત્રના ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે—હે અગ્નિ ! તમે પ્રસન્ન થયું સાવધાન થાઓ. આ તમારે। અવસર છે. તમે આ હામેલુ દ્રવ્ય લઇ જાઓ અને યમ, નૈઋત વષ્ણુ, વાયુ, મેર, ઇશાન, નાગ તથા બ્રહ્મ વિગેરે લેાકપાલને આ અધ્ય, પદ્ય, આચમન, બલિદાન, અને ચરૂ, જે હામેલા છે તે ગ્રહણુ કરાવા અને તમે પાતે ગ્રહણ કરો.
૨ આ મંત્રમાં સૂર્યાદિ નવ ગ્રહતે માટે હામ છે. ભાવા ઉપર પ્રમાણે છે—વિશેષમાં એટલું કે, આ મંત્રથી સૂર્ય, ચંદ્ર, મંગલ, યુધ, ગુરૂ, શુક્ર, શનિ, રાહુ અને રંતુ એ નવ ગ્રહોને હામનુ દ્રષ્ય પહોંચાડવા અગ્નિની પ્રાર્થના છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #45
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ३५ )
स्पति - कवि - शनि-राहु-केतून इदमर्घ्यं पाद्यमाचमनीयं चलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा ॥ २ ॥
"
“ॐ अर्ह अग्ने • सुरांच इदमर्घ्यं पाद्यमाचमनीयं बलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा " ॥ ३ ॥
४
अ अ ० असुर - नाग-सुपर्ण-विद्युदग्रिद्वीपोदधि - दिग्-वायु- स्तनित - कुमारान् भुवनपतीन् इदमर्घ्यं पाद्यमाचमनीयं बलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा 11 8 11
""
“ ॐ अर्ह अग्ने • पिशाच - भूत-यक्ष-राक्षस - किंनर किंपुरुष - महोरग-गंधर्वान् व्यंतरान् इदमर्घ्यं पाद्यमाचम
૩ આ મંત્રમાં સામાન્યે ચારે નિકાયના સુર-દેવતાને માટે હેામ છે. ભાવાર્થ ઉપર પ્રમાણે છે. તેમાં દેવતાઓને હે।મ દ્રવ્ય પહોંચાડવા અગ્નિની પ્રાર્થના છે.
૪ આ મંત્રમાં ભુવનપતિને માટે હામ છે—તેમાં અસુર, નાગ, सुर्थ, विद्युत् अग्नि, द्वीप, हधि, हिग्, वायु ग्मने स्तनित कुमारએ-૧૦ પ્રકારના જીવનપતિઓને હામ દ્રવ્ય પહાંચાડવા અગ્નિની પ્રાથના કરી છે.
૫ આ મંત્રમાં—વ્યંતરોને માટે હામ છે—તેમાં પિશાચ, ભૂત, यक्ष, राक्षस, निर, मिथु३ष, महोरंग तथा गधर्व - प्रारना વ્યતાને હામ દ્રવ્ય પહાંચાડવા અગ્નિની પ્રાર્થના છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #46
--------------------------------------------------------------------------
________________
( 3 )
नीयं बलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा " ॥ ५॥
चंद्रार्क - ग्रह-नक्षत्र तारकान्
“ ॐ अर्ह अग्ने ज्योतिष्कान् इदमर्घ्यं पाद्यमाचमनीयं बलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा अहं ॐ " ॥ ६ ॥
०
19
“ ॐ अहं अने • सौधर्मे - शान - सनत्कुमार-माहेंद्र - ब्रह्म-लांतक - शुक्र -- सहस्रार - आणत प्राणत - आरणअच्युत - ग्रैवेयका-नुत्तरभवान् वैमानिकान् इदमर्घ्यं पाद्यमाचमनीयं बलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा अर्ह ॐ ॥ ७ ॥
“ ॐ अर्ह अग्ने० इंद्र - सामानिक- पार्षद्य - त्रायस्त्रिंश
હું આ મંત્રમાં જ્યોતિ દેવતાને માટે હામ છે—તેમાં ચંદ્ર, સૂર્યાં. ગ્રહ, નક્ષત્ર, અને તારા-એ પાંચ પ્રકારના જ્યાતિષ્ક દેવતાઓને હામ દ્રવ્ય પહોંચાડવા અગ્નિની પ્રાર્થના છે.
૭ આ મ`ત્રમાં—વૈમાનિક દેવતાને માટે હામ છે-તેમાં સાધર્મ, हशान, सनत्कुमार, भाडेंद्र, ल, लांतर, शुद्ध, सहस्त्रार, भालुत, प्राणत, આરણુ, અચ્યુત, ૯ ત્રૈવેયક, અને ૫ અનુત્તરમાં રહેલા વૈમાનિક દેવને હામદ્રવ્ય પહાંચાડવા અગ્નિની પ્રાના છે
૮ આ મંત્રમાં સ્રી, આયુધ, બસ, વાહન અને પોતપોતાના भिन्डोवाणा सतुर्निहाय हेवाने भाटे होम छे. तेमां द्र, सामानिङ, पार्षद्य, त्रायस्त्रिंशत्, सोम्याण, मनाङ, अर्थ, लोटांति भने आभियोगि ભેદવાળા ચતુર્નિકાય દેવતાને માટે હામદ્રવ્ય પહોંચાડવા અગ્નિની પ્રાર્થના છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #47
--------------------------------------------------------------------------
________________
( 30 )
लोकपाला-नीक - प्रकीर्णक- लोकांतिका - भियोगिक - भेदभिन्नान् चतुर्निकायानपि सभार्यान् सायुधबलवाहनान् स्वस्वोपलक्षितचिह्नान् इदमर्घ्यं पाद्यमाचमनीयं बलिं चरं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा अर्ह ॐ " ॥ ८ ॥
“ ॐ अर्ह अग्ने० अप्सरसश्च परिगृहीतापरिगृहीतभेदभिन्नाः इदमर्घ्यं पाद्यमाचमनीयं बलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा अर्ह ॐ ॥ ९ ॥
ॐ अहँ अने० ससखीकाः सदासीका ः साभरणा रुचकवासिनीर्दिक्कुमारिकाः इदमर्घ्यं पाद्यमाचमनीयं बलिं चरुं हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा अर्हं ॐ ॥ १० ॥
“ ॐ अर्ह अग्ने० सर्वाः समुद्र - नदी - गिर्याकर-वन
૯ આ મંત્રમાં અપ્સરાઓને માટે હામ છે—તેમાં પરિગૃહીત અને અપરિગૃહીત એવા એ ભેદવાળી અપ્સરાઓને હ।મ દ્રવ્ય પહેાંચાડવા અગ્નિની પ્રાર્થના છે.
૧૦ આ મંત્રમાં રૂચકીપમાં રહેનારી દિમારીઓને માટે હામ છે—તેમાં સખીએ, દાસીએ અને આભરણુ સહિત રૂચકીપની દિકુમારીઓને હામદ્રવ્ય પહેાંચાડવા અગ્નિની પ્રાર્થના છે.
११ या मंत्रमां समुद्र, नही, पर्वत, मीरा ने वनना व्यधिદાયક દેવતાઓને હામદ્રવ્ય પહોંચાડવા અગ્નિની પ્રાર્થના કરી છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #48
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૩૮ ). देवताः इदमयं पाद्यमाचमनीयं बलिं चक्र हुतं न्यस्तं ग्राहय ग्राहय स्वयं गृहाण गृहाण स्वाहा अहं ॐ ॥११॥
આ અગીયાર મંત્રથી હોમ કરી રહ્યા પછી ગેરે કન્યાની સામે બેસી ડાભના અગ્રભાગવડે તીર્થજળથી વર કન્યા ઉપર અભિષેક કરે તે વખતે નીચેનો મંત્ર ભણવે.
પ્રથમ અભિષેકને મંત્ર. " ॐ अर्ह इदमासनमध्यासीनौ स्वध्यासीनौ स्थितौ सुस्थितौ तदस्तु वां सनातनः संगमः अहं ॐ ॥
ગેત્રોચ્ચાર. ત્યારપછી ગેર નીચે પ્રમાણે બોલે.. “ૐ નમોÊત્સિવાળા સર્વસાધુ:”
તે બેલ્યા પછી હાથમાં ચોખા રાખી વરકન્યા પાસે આવી નીચે પ્રમાણે ભણે. ____“विदितं वां गोत्रं संबंधकरणेनैव ततः प्रकाश्यतां નાઝતઃ |
ભાવાર્થ–“તમારો સંબંધ કરવાથી તમારૂં ગોત્ર જાણવામાં આવ્યું છે, તથાપિ લોકેની આગળ પ્રકાશ કરો.” . તે પછી વરપક્ષ અને કન્યાપક્ષના નેત્રાદિ જાણી ગોરે નીચે પ્રમાણે ઉંચે સ્વરે ત્રચ્ચાર કર.
૧ આ અભિષેકના મંત્રને ભાવાર્થ એ છે કે, “આ આસન ઉપર તમે બંને સારી રીતે બેઠા છે અને સારી રીતે રહ્યા છે, તેથી તમારા બંનેને સમાગમ સનાતન (હમેશન) થાઓ.” ..
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #49
--------------------------------------------------------------------------
________________
( 3 )
વરગાત્ર.
अमुक गोत्रस्य, इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य, अमुकान्वयोत्पन्नस्य, श्रीजैनधर्मांतर्गत ( श्वेतांबरीय ) अमुकगच्छानुसारिणः शेठ श्री अमुकनामा, तस्य प्रपौत्रः, अमुकनामा वरः ।
अमुकगोत्रस्य, इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य, अमुकान्वयोत्पन्नस्य, श्रीजैनधर्मांतर्गत ( श्वेतांबरीय ) अमुकगच्छानुसारिणः, शेठ श्री अमुकनामा, तस्य पौत्रः, अमुकनामा वरः ।
अमुकगोत्रस्य, इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य, अमुकान्वयोत्पन्नस्य, श्रीजैनधर्मांतर्गत ( श्वेताम्बरीय ) अमुकगच्छानुसारिणः, शेठ श्री अमुकनामा तस्य पुत्रः, अमुकनामा वरः ।
વરનું માશાળપક્ષગેાત્ર,
अमुकगोत्रस्य इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य, अमुका
૧ અહીં જે વરના પિતાનું ગાત્ર હેાય તે કહેવું. જો ગાત્રની ખબર ન હોય તેા પોતાના ગારનું ગોત્ર અથવા કાશ્યપ માત્ર લેવું. અમુક ગાત્રમાં થયેલા, અમુક સંખ્યાના પ્રવરવાળા, અમુક જ્ઞાતિના, અમુક વંશ કે કુટુંબવાળા અને શ્રી જૈન ધર્મના શ્વેતાંબરી અમુક ગચ્છના અમુક નામના શેઠને પ્રયૈાત્ર એટલે દીકરાના દીકરાના દીકરા છે. પાત્ર એટલે દીકરાના દીકરે છે. અને પુત્ર ' એટલે દીકરા છે. તે प्रभु नामनो छे...
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #50
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ४०) न्वयोत्पन्नस्य, श्रीजैनधर्मांतर्गत (श्वेतांबरीय) अमुकगच्छानुसारिणः, शेठश्री अमुकनामा तस्य प्रदौहित्रः, अमुकनामा वरः। ___अमुकगोत्रस्य इयत्प्रवरस्य अमुकज्ञातीयस्य अमुकान्वयोत्पन्नस्य, श्रीजैनधर्मांतर्गत (श्वेतांबरीय) अमुकगच्छानुसारिणः, शेठश्री अमुकनामा तस्य दौहित्रः, अमुकनामा वरः। ___अमुक गोत्रायाः, इयत्प्रवरायाः, अमुकज्ञातीयायाः, अमुकान्वयोत्पन्नायाः, श्रीजैनधर्मांतर्गत ( श्वेतांबरीय) अमुकगच्छानुसारिण्याः, श्रीअमुकनाम्नी माता तस्याः पुत्रः, अमुकनामा वरः।
उन्या गोत्र. अमुकगोत्रस्य, इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य, अमुकान्वयोत्पन्नस्य, श्रीजैनधर्मांतर्गत( श्वेतांबरीय )अमुकगच्छानुसारिणः, शेठश्री अमुकनामा, तस्य प्रपौत्री, अमुकनाम्नी कन्या ।
૧ તેવી રીતે મેશાળ પક્ષમાં અમુક નામના શેઠને પ્રદેહિત્ર એટલે દીકરાની દીકરીને દીકરે, દૌહિત્ર એટલે દીકરીને દીકરો અને અમુક માતાને દીકરે છે. તે અમુક નામને છે.
૨ અહીં કન્યાના પિતાનું જે ગાત્ર હોય, તે કહેવું. જે ગોત્રની ખબર ન હોય તે ગેરનું ગોત્ર અથવા કાશ્યપ ગેત્ર લેવું. અમુક ગોત્રમાં થયેલા, આટલા પ્રવરવાળા, અમુક જ્ઞાતિના, અમુક વંશ કે કુટુંબ
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #51
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ४१ ) अमुकगोत्रस्य इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य अमुकान्वयोत्पन्नस्य, श्रीजैनधर्मांतर्गत (श्वेतांबरीय ) अमुकगच्छानुसारिणः, शेठश्री अमुकनामा तस्य पौत्री, अमुकनाम्नी कन्या ।
अमुकगोत्रस्य, इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य, अमुकान्वयोत्पन्नस्य श्रीजैनधर्मांतर्गत (श्वेतांबरीय) अमुकगच्छानुसारिणः, शेठश्री अमुकनामा तस्य पुत्री, अमुकनाम्नी कन्या ।
કન્યાનું મશાલપક્ષોત્ર. अमुकगोत्रस्य, इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य, अमुकान्वयोत्पन्नस्य, श्रीजैनधर्मांतर्गत (श्वेतांबरीय) अमुकगच्छानुसारिणः, शेठश्री अमुकनामा तस्य प्रदौहित्री । अमुकनाम्नी कन्या । ___ अमुकगोत्रस्य, इयत्प्रवरस्य, अमुकज्ञातीयस्य, अमुकान्वयोत्पन्नस्य श्रीजैनधर्मांतर्गत (श्वेतांबरीय) अमुकगच्छानुसारिणः, शेठश्री अमुकनामा तस्य दौहित्री अमुकनाम्नी कन्या । બના અને શ્રી જૈનધર્મને વેતાંબરી અમુક ગચ્છના અમુક નામના શેઠની પ્રપૌત્રી એટલે દીકરાના દીકરાની દીકરી, પિત્રી એટલે દીકરાની દીકરી અને પુત્રી એટલે દીકરી છે. તે અમુક નામની છે.
તેવી રીતે મેશાલ પક્ષમાં અમુક નામના શેઠની પ્રદોહિત્રી એટલે દીકરાની દીકરીની દીકરી, દોહિત્રી એટલે દીકરાની દીકરી અને અમુક નામની માતાની દીકરી છે. તે અમુક નામની છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #52
--------------------------------------------------------------------------
________________
(४२)
अमुकगोत्राया इयत्प्रवरायाः, अमुकज्ञातीयायाः, अमुकान्वयोत्पन्नायाः, श्रीजैनधर्मांतर्गत (श्वेतांबरीय) अमुकगच्छानुसारिण्याः, सौभाग्यवती श्रीअमुकनाम्नी माता तस्याः पुत्री, अमुकनाम्नी कन्या ।।
આ પ્રમાણે ગેત્રોચ્ચાર કર્યા પછી નીચેનો મંત્ર ભણી ગેરે હાથમાં રાખેલા ચેખા વર કન્યાની ઉપર નાખવા.
गोत्रोम्यारभत्र "ॐ अहं अमुकगोत्रीयः, इयत्प्रवरः, अमुकज्ञातीयः, अमुकान्वयः, अमुकप्रपौत्रः, अमुकपौत्रः, अमुकपुत्रः । अमुकगोत्रीयः, इयत्प्रवरः, अमुकज्ञातीयः, अमुकान्वयः, अमुकप्रदौहित्रः, अमुकदौहित्रः, अमुकमात्रीयः अमुकनामा वरः। ____ अमुकगोत्रीया, इयत्प्रवरा, अमुकज्ञातीया, अमुकान्वया, अमुकप्रपौत्री, अमुकपौत्री, अमुकपुत्री । अमुकगोत्रीया, इयत्प्रवरा, अमुकज्ञातीया, अमुकान्वया, अमुकप्रदौहित्री, अमुकदौहित्री, अमुकमात्रीया अमुकनाम्नी वर्या । तदेतयोर्यावरयोनिबिडो विवाहसंबंधोऽस्तु । शांतिरस्तु । तुष्टिरस्तु । पुष्टिरस्तु । धृतिरस्तु । बुद्धिरस्तु । धनसंतानवृद्धिरस्तु । अहं ॐ"
શેત્રોચ્ચાર કર્યા પછી ગેર આ મંત્ર બેલે છે–ભાવાર્થ એ છે કે, “અમુક ગોત્રના આ વર અને કન્યાનો વિવાહ સંબંધ ઘાટો થાઓ. તેઓને શાંતિ, સુષ્ટિ, પુષ્ટિ, ધૃતિ અને બુદ્ધિ પ્રાપ્ત થાઓ. तेम । तेभने धन संताननी वृद्धि था-मो." . ...
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #53
--------------------------------------------------------------------------
________________
(૪૩) પછી ગોરે વરકન્યા પાસે ગંધ, પુષ્પ, ધૂપ ને નૈવેદ્યથી અગ્નિની પૂજા કરાવવી. અને તેમાં લાજા (ડાંગેરની ધાણી) ને હોમ કરાવવો. જે લાજામ કહેવાય છે.
અગ્નિની પ્રદક્ષિણા અથવા ચાર ફેરા. અગ્નિની પ્રદક્ષિણા વખતે કન્યાને ભાઈ વાંસના સુપડામાં ડાંગરની ધાણી લઈ ઉભે રહે છે અને દરેક ફેરે વરકન્યાને આપે છે અને ગોર તેમની પાસેથી તે લઈ અગ્નિમાં નાખે છે. (આ વખતે કન્યાના ભાઈને બોલાવો એવો રીવાજ છે અને તેમ કરવામાં કાંઈ હરકત નથી માટે તેને બોલાવી ઉભે રાખવો.) તે પછી વરકન્યાને ઉભા કરી કન્યાને આગળ કરી વરના હાથ ઉપર કન્યાને હાથ રખાવી વરકન્યાને અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરાવવી તે વખતે ગોરે નીચેને મંત્ર ભણવો.
પહેલા ફેરાને મંત્ર. “ શી અનાદ્ધિ વિશ્વનાવિમિ શનાદ્રિ હિરા અનાદિ શર્મા વનાવિક સંવંધા હિના તેહનુगतानां क्रोधाहंकारछद्मलोभैः, संज्वलन-प्रत्याख्याना
પહેલા ફેરાના મંત્રનો ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે_* આ વિશ્વ આત્મા, કાળ, કર્મ અને સંબંધ અનાદિ છે. પ્રાણીઓને દેહની સાથે ક્રોધ, અહંકાર, માયા અને લાભ કે જે સંવલન, પ્રત્યાખ્યાન, અપ્રત્યાખાન અને અનંતાનુબંધી એમ ચાર જાતના છે. તેમ જ ઈચ્છા અને અનિચ્છાથી યુક્ત એવા શબ્દ, રૂપ, રસ, ગંધ અને સ્પર્શ છે, તે સર્વને લઈ જે સંબંધ, અનુબંધ, પ્રતિબંધ કે સંયોગ થાય છે. તે સુગમ, સારી રીતે કરેલ, આચરેલે, પ્રાપ્ત થયેલો અને દ્રવ્યભાવ વિશેષથી ઉપલબ્ધ થયેલ હોય છે. આ
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #54
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ४४ ) प्रत्याख्यानानंतानुबंधिभिःशब्द-रूप-रस-गंध स्पर्शेरिच्छानिच्छापरिसंवलितैः संबंधो ऽनुबंधः प्रतिबंधः संयोगः सुगमः सुकृतः स्वनुष्ठितः सुप्राप्तः सुलव्धो द्रव्यभावविशेषेण । अहं ॐ"॥
"तदस्तु वां सिद्धप्रत्यक्षं केवलिप्रत्यक्षं चतुर्निकायदेवप्रत्यक्षं विवाहविधानाग्निप्रत्यक्षं नागप्रत्यक्षं नरनारीप्रत्यक्षं नृपप्रत्यक्षं जनप्रत्यक्षं गुरुप्रत्यक्षं मातृप्रत्यक्षं पितृप्रत्यक्षं मातृपक्षप्रत्यक्षं पितृपक्षप्रत्यक्षं ज्ञातिस्वजनबंधुप्रत्यक्ष संबंधः सुकृतः सदनुष्ठितः सुप्राप्तः सुसंबद्धः सुसंगतः। तत्प्रदक्षिणीक्रियतां तेजोराशिर्विभावसुः" ।
આ પ્રમાણે ગોર મંત્ર ભણે અને વરકન્યા અગ્નિને પ્રદક્ષિણા કરી પિતપોતાને આસને બેસે.
ફરી ડાંગરની ધાણી નખાવી ગેરે નીચેનો મંત્ર ભણી અગ્નિને બીજી પ્રદક્ષિણા દેવરાવવી.
मी शनी मंत्र. * " ॐ अहं । कर्मास्ति । मोहनीयमस्ति । दीर्घस्थि" तो संघ तमे (१२१धूमे ) सिर ५२मात्मा, पक्षी, यतुर्निय हेव, विवाहनो अनि, नागभार, न२, नारी, राग, लो, शु३, भाता, पिता, भातृपक्ष, पितृपक्ष, शाति-वान, सने मधुमानी સમક્ષ સારી રીતે કર્યો છે, આચર્યો છે. પ્રાપ્ત કર્યો છે, બંધાવે છે અને મળે છે, તે માટે આ અગ્નિની પ્રદક્ષિણા કરે.
*આ મંત્રને ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે-“કર્મ કે જે મેહનીય નામનું
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #55
--------------------------------------------------------------------------
________________
(४५) त्यस्ति । निबिडमस्ति । दुःछेद्यमस्ति । अष्टाविंशतिप्रकृत्यस्ति। क्रोधोऽस्ति । मानोऽस्ति । मायास्ति । लोभोऽस्ति । संज्वलनोस्ति । प्रत्याख्यानावरणोऽस्ति । अप्रत्याख्यानावरणोऽस्ति । अनंतानुबंध्यस्ति । चतुश्चतुर्विधोऽस्ति । हास्यमस्ति । रतिरस्ति । अरतिरस्ति । भयमस्ति । जुगुप्सास्ति । शोकोऽस्ति । पुंवेदोऽस्ति। स्त्रीवेदोऽस्ति। नपुंसकवेदोऽस्ति । मिथ्यात्वमस्ति । मिश्रमस्ति । सम्यक्तमस्ति । सप्ततिकोटाकोटिसागरस्थित्यस्ति अहं ॐ"॥
" तदस्तु वां निकाचित-निविडबद्धमोहनीयकर्मोदयकृतः स्नेहः सुकृतोऽस्तु सुनिष्ठितोऽस्तु सुसंबद्धोऽस्तु आभवमक्षयोऽस्तु तत्प्रदक्षिणीक्रियतां विभावसुः"॥
પાછા ડાંગરની ધાણી નખાવી નીચેનો મંત્ર ભણી ત્રીજી પ્રદક્ષિણે દેવરાવવી. छे, ते ही-समाज सुधा स्थितिवाणुछे, निमि-घाटु छ, हुपेया છેદી શકાય તેવું છે. તે અઠયાવીશ પ્રકૃતિવાળું છે. તે મેહનીય કર્મમાં ક્રોધ, માન, માયા અને લેભ કે જે સંજવલન, પ્રત્યાખ્યાનાવરણ, અપ્રત્યાખ્યાનાવરણ અને અનંતાનુબંધી-એમ ચાર ચાર પ્રકારના છે. पणा वाश्य, २ति, सरति, मय, मुगुप्सा, शो, पु३१३६, स्त्रीवेक्ष, નપું કદ, મિથ્યાત્વ, મિશ્ર, અને સમ્યકત્વમેહની છે. જે સીત્તેર કટાકોટી સાગરોપમની સ્થિતિવાળું છે.”
તેવા નિકાચિત-નિબિડ બાંધેલા મેહનીયકર્મના ઉદયથી થયેલો આ તમારે ( વરકન્યાનો ) સ્નેહ સારી રીતે કરેલે નિષ્ઠાપૂર્વક બંધાચેલે અને આ ભવ રહે ત્યાં સુધી અક્ષય રહે. તેથી આ અગ્નિની प्रक्षिए। अरे. "
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #56
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૪૬ )
ત્રીજા ફેરાના મત્ર.
ૐ હૈં । હ્રાંતિ । વેનીયમસ્તિ । સાતમાંત । असातमस्ति । सुवेद्यं सातं । दुर्वेद्यमसातं । सुवर्गणाश्रवणं सातं । दुर्वर्गणा श्रवणमसातं । शुभपुद्गलदर्शनं सातं । दुःपुद्गलदर्शनमसातं । शुभषड्रसास्वादनं सातं । अशुभषडूसास्वादनमसातं । शुभगंधाघ्राणं सातं अशुभगंधाघ्राणमसातं । शुभपुद्गलस्पर्शनं सातं । अशुभपुद्गलस्पर्शनमसातं । सर्व સુવર્ સાતે । સર્વે તુવ‰સાત । ઠેં ૐ ’ ||
,,
तदस्तु वां सातवेदनीयं मा भूदसातवेदनीयम् । तत्प्रदक्षिणीक्रियतां विभावसुः ॥
*આ મંત્રને ભાવા આ પ્રમાણે છે કે-“ જે વેદનીય નામનું કર્મ છે તે સાતા અને અસાતા બે પ્રકારનું છે. સાતાવેદનીય સુખે વેદાય છે અને અસાતાવેદનીય દુઃખે વેદાય છે. સાતાવેદનીયમાં શુભ વર્ગાનું શ્રવણુ છે અને અસાતાવેદનીયમાં દુર્ગાનું શ્રવણ છે. સાતામાં શુભ પુદ્ગલોનુ દર્શીન છે અને અસાતામાં અશુભ પુદ્ગલેનુ દર્શન છે. સાતામાં શુભ ષટ્ રસનું આસ્વાદન છે અને અસાતામાં અશુભ ષટ્ રસનું આસ્વાદન છે. સાતામાં શુભ ગધનું આધ્રાણુ છે અને અસાતામાં અશુભ ગધનુ આંધ્રાણુ છે. સાતામાં શુભપુદ્ગલેને સ્પર્શી છે અને અસાતામાં અશુભ પુદ્દગલાના સ્પર્શે છે. ( અર્થાત્ ) સાતાવેદનીય સર્વ રીતે સુખકારી છે અને અસાતાવેદનીય સર્વ રીતે દુખકારી છે. ’
તમેા વર કન્યાને તે સાતાવેદનીય ને, અસાતાવેદનીય હશે. નહીં ” તેથી આ અગ્નિને પ્રદક્ષિણા કરો.
'
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #57
--------------------------------------------------------------------------
________________
. ( ૪૭ ) ત્યારબાદ ગોરે ચોથો ફેરે ફેરવતા પહેલા નીચે લખેલે મંત્ર ભણવે.
ચોથા ફેરાને મંત્ર. “ સોડસ્તા માતા સંધોડક્તિા प्रतिबद्धोऽस्ति । मोहनीयमस्ति । वेदनीयमस्ति । नामास्ति । गोत्रमस्ति । आयुरस्ति । हेतुरस्ति । आश्रवबद्धमस्ति । क्रियाबद्धमस्ति । कायवद्धमस्ति । तदस्ति सांसाાિ સંબંધી વર્લ્ડ ” |
કન્યાગ્રહણસંકલ્પ. પછી કન્યાના પિતાના (પિતા ન હોય તો બંધુ વિગેરેના) હાથમાં જવ, તલ, ડાભ અને ધરે તથા પાણી આપી ગેરે નીચે પ્રમાણે ભણવું.
ગંદા વસંવત્સરે, સાયને, કોwતી, -
૧ આ મંત્રનો ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે-“સહજ છે, સ્વભાવ છે, સંબંધ છે. અને પ્રતિબદ્ધ છે. તે મોહનીય, વેદનીય, નામ, ગોત્ર અને આયુ નામના કર્મ અમુક હેતુવડે બંધાયેલા છે. તેમ વળી આશ્રવબદ્ધ, ક્રિયાબદ્ધ અને કામબદ્ધ છે. આ સર્વને લઈ સંસારને સંબંધ રહેલો છે. ”
ર આ વખતે જે સંવત્સર ચાલતું હોય તે લે. દક્ષિણાયન કે ઉત્તરાયણ જે હોય તે લેવી. છ ઋતુઓમાં જે ઋતુ હોય તે અને જે માસ, પક્ષ, તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, રોગ, કરણ અને મુહૂર્ત ચાલતા હોય તે લેવા. આ સમયે પૂર્વ કર્મના સંબંધથી બંધાયેલી, વસ્ત્ર, ગંધ,
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #58
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૪૮ ) कमासे, अमुकपक्षे, अमुकतिथौ, अमुकवारे, अमुकनक्षत्रे, अमुकयोगे, अमुककरणे, अमुकमुहूर्ते पूर्वकर्मसंबंधानुबद्धां, वस्त्रगंधमाल्यालंकृतां, सुवर्णरूप्यमणिभूषणभूषितां, कन्यां ત્યિા પ્રતિષ્યિ” |
આ પ્રમાણે ગોર ભણી રહે એટલે કન્યાના પિતાએ પિતાના હાથમાં રાખેલા જવવિગેરે વરકન્યાના જોડેલા હાથમાં મુકવા. પછી વરે “ પ્રતિમા પ્રતિતા” એમ કહેવું. પછી ગેરે કહેવું કે “અતિવૃતાતુ છે शांतिरस्तु । तुष्टिरस्तु । पुष्टिरस्तु । ऋद्धिरस्तु । वृद्धिरस्तु। धनसंतानवृद्धिरस्तु । प्रदक्षिणीक्रियतां विभावसुः”।
પછી કન્યાને હાથ નીચે અને વરને હાથ ઉપર એવી રીતે રખાવી ડાંગરની ધાણ અગ્નિમાં હિમાવી વર આગળ અને કન્યા પાછળ એવી રીતે ચોથી પ્રદિક્ષણા ફેરવાવવી.
(અહીં રીવાજ પ્રમાણે ચોથા ફેરામાં વરકન્યાની પાસે ક્ષેત્રપાળની સ્થાપનાવાળા પાષાણને પગને સ્પર્શ કરાવે છે).
પછી જમણુ બાજુ વર અને ડાબી બાજુ કન્યા–એવી રીતે બેસારી ગેરે પોતાના હાથમાં ડાભ, ધ, ચોખા તથા વાસક્ષેપ લઈ નીચે પ્રમાણે ભણવું.
પુપમાળાથી અલંકૃત અને સુવર્ણ, રૂપું તથા મણિના આભૂષણોથી વિભૂષિત એવી આ કન્યાને તેના પિતા આપે છે. તે તમે ગ્રહણ કરે.
૧ અહીં કન્યાના પિતાએ વરકન્યાને જે કાંઈ વસ્ત્રાભૂષણ વિગેરે આપવાનું હોય તે આપવું.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #59
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૪૯ ) *વાસક્ષેપવિધિ.
“ येनानुष्ठानेनाद्योऽर्हन् शक्रादिदेवकोटिपरिवृतो भो - ग्यफलकर्मभोगाय, संसारिजीवव्यवहारमार्गसंदर्शनाय, सुनंदासुमंगले पर्यणैषीत् ज्ञातमज्ञातं वा तदनुष्ठानमनुष्ठितमस्तु
}}
આટલું ભણ્યા પછી તે ડાભ, ધરા, ચાખા તથા વાસક્ષેપ વરવધૂના મસ્તક ઉપર નાખવા.
૨ પછી કન્યાના પિતાએ જવ, તલ, ડાભ, ને પાણી હાથમાં લઇ વરના હાથમાં આપી આ પ્રમાણે ખેલવુ. “ જીવાચં વામિ પ્રતિવૃદ્દાળ ”
વરે કહેવું કે, “ પ્રતિવૃમિ । ગ્રિામ પ્રતિશ્રૃદતમ્” ગારે કહેવું કે, “ સુપ્રતિવૃત્તીતમસ્તુ સુવૃિદ્દીતમસ્તુ '' |,
॥
*કેસર, સુખડ ધસી તેને છાયામાં સુકવી કરેલા ભુકા.
૧ ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે-“ જે અનુષ્ઠાન ( લગ્નવિધિ ) થી આદિનાથ પ્રભુ · ઈંદ્રાદિ કાટી દેવતાઓથી વીંટાઈ ભાગનીય કુળવાળા – કર્મ ભાગવવા અને સંસારી જીવાને વ્યવહાર મા દર્શાવવા સુનંદા અને સુમગલાને પરણ્યા હતા, તેવુ' નાત કે અજ્ઞાત આ અનુષ્ઠાન થાઓ.
ܕܕ
૨ અહીં કન્યાના પિતાએ પાતાની શક્તિ પ્રમાણે વરને પેરામી આપવી. તેમજ બીજા સબંધીઓએ પણ જે કાં આપવુ હોય તે અહીં આપવુ જોઇએ. હાલ તે ક્રમ કરી ગયા છે, ઘણે ઠેકાણે માયરા વ ખીજાએ તરફથી હાથગ્રહણું અથવા ચાંદલા આપવામાં આવે છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #60
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૦ ) પછી ગેરે નીચે પ્રમાણે ભણું વરકન્યાના માથે ડાભના અગ્ર ભાગથી તીર્થજળ છાંટવું.
છેલ્લે અભિષેક ___ " वधूवरौ वां पूर्वकर्मानुबंधेन निबिडेन निकाचितबद्धन अनपवर्त्तनीयेन अपातनीयेन अनुपायेन अश्लथेन अवश्यभोग्येन विवाहः प्रतिबद्धो बभूव । तदस्तु अखंडितोऽक्षयो निरपायो निाबाधः सुखदोऽस्तु । शांतिरस्तु । तुष्टिरस्तु । पुष्टिरस्तु । ऋद्धिरस्तु । वृद्धिरस्तु । धनसंतानવૃદ્ધિાતુ”
(અહિં રીવાજ પ્રમાણે સપ્તપદી માટે ડાંગરની સાત ઢગલી કરાવી તે ઉપર એક એક પૈસો ને પાન સોપારી મૂકાવીને તેની પૂજા કરાવે છે અને પછી વરને હાથ લઈ કન્યાના પગ વડે તે ઢગલીઓ ભાંગી નખાવે છે. ત્યારપછી ઉત્તર દિશામાં ધ્રુવના તારાનું પૂજન કરાવી દર્શન કરાવે છે.) પછી માતૃગૃહમાં વરકન્યાને લઈ જવા અથવા અહીં બેસી હસ્ત– મેલાપ કરાવી ગેરે નીચે પ્રમાણે ભણવું.
૧ ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે–હે વર વધુ ! તમારા બંનેને આ વિવાહ, પૂર્વ કર્મના નિબિડ નિકાચિત બાંધેલા બંધથી પ્રતિબદ્ધ થયેલ છે, જે સંબંધ ફેરવી શકાય તેવો નથી, પતિત કરાય તેવું નથી, ઉપાયથી ચળે તેવું નથી અને શિથિલ થાય તેવું નથી, અવશ્ય ભેગવો પડે તે છે. તે વિવાહ સંબંધ અખંડિત, અક્ષય, અવિનાશી, નિરાબાધ અને સુખદાયક છે. તે સંબંધી તમને શાંતિ, તુષ્ટિ, પુષ્ટિ, ઝડદ્ધિ, વૃદ્ધિ, અને ધનસંતાનની વૃદ્ધિ થાઓ.”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #61
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૧૧ ) "अनुष्ठितो वां विवाहो वत्सौ सस्नेही सभोगौ सायुषी सधौं समदुःखसुखौ समशत्रुमित्रौ समगुणदोषौ समवाड्मनःकायो समाचारौ समगुणौ भवताम्" ॥
ત્યારપછી કન્યાના પિતાના કહેવાથી ગેરે નીચે મંત્ર ભણ હસ્તમેળાપ છુટે કરે.
કરમચન મંત્ર, " ॐ अहं । जीवस्त्वं । कर्मणा बद्धः । ज्ञानावरणेन बद्धः । दर्शनावरणेन बद्धः । वेदनीयेन बद्धः। मोहनीयेन વદ્વદઆયુષ વદ્વાનોના વડા ગોળ દ્વિરા સંતरायेण बद्धः। प्रकृत्या बद्धः । स्थित्या बद्धः। रसेन बद्धः। प्रदेशेन बद्धः। तदस्तु ते मोक्षो गुणस्थानारोहणक्रमेण ।
* ૧ ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે–હે વત્સ, તમારા બંનેને વિવાહ કરવામાં આવ્યો છે. હવે તમે બંને સરખા સ્નેહ, ભોગ, આયુષ્ય અને ધર્મવાળા થાઓ. સુખદુઃખમાં, શત્રુમિત્રમાં, ગુણદોષમાં, વાણી, મન અને કાયામાં, આચારમાં અને ગુણમાં સમાન થાઓ.”
૨ આ મંત્રનો ભાવાર્થ આ પ્રમાણે છે- તું જીવે છે. તે કર્મ એટલે જ્ઞાનાવરણી, દર્શનાવરણી, વેદનીય, મેહનીય, આયુષ્ય, નામ, ગેત્ર અને અંતરાયથી તેમજ પ્રકૃતિ, સ્થિતિ, રસ, અને પ્રદેશથી બંધાએલો . તેથી હવે ગુણસ્થાન–ગુણઠાણાના આરોહણના ક્રમથી તારો મોક્ષ થાઓ.” “તમારા હસ્ત મુક્ત થાય છે. પણ તમારો સ્નેહ સંબંધ અખંડિત રહે. ”
આ હસ્તમેળાપના બાહ્યમેક્ષથી અંતરંગપણે જીવને કર્મમાંથી મેક્ષ થવાનું રહસ્ય આ મંત્રમાં સૂચવ્યું છે.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #62
--------------------------------------------------------------------------
________________
( પર )
मुक्तोः करयोरस्तु वां स्नेहसंबंधोऽखंडितः ।
આ પ્રમાણે માલી વરકન્યાના હસ્તમેલાપ છુટા કરવા. આ વખતે કન્યાના પિતાએ વરને શક્તિ પ્રમાણે દાન આપવાનું કહેલું છે.
પછી જો વરકન્યા માતૃગૃહમાં (ગાત્રજ પાસે) ગયા હાય તો પાછા ચેરીમાં લાવી ગારે નીચેના બ્લેક ભણવા.
આશીર્વાદ.
वसंततिलका.
पूर्व युगादिभगवान् विधिनैव येन विश्वस्य कार्यकृतये किल पर्यणैषीत् । भार्याद्वयं तदमुना विधिनास्तु युग्ममेतत् सुकामपरिभोगफलानुबंधि ॥ १ ॥
આ પ્રમાણે આશીર્વાદ આપી ગારે વરકન્યાના વચ્ચેના છેડા છેડી નાખવા પછી ગારે ફ્રી કહેવુ કે, लब्धविषयौ भवताम् "
वत्सौ
66
( અહી વરકન્યાને કંસાર જમાડવાના આચાર કરવામાં આવે છે. ત્યારપછી એ કન્યા તરફની અને એ વર તરફની~~ એમ ચાર સાભાગ્યવતી સ્ત્રીઓને ખેલાવી વરકન્યાને કુ
**
૧ ભાવા પૂર્વે જે વિધિથી ‘ જૈનવિધિથી ' શ્રી યુગાદિ પ્રભુ વિશ્વનું વ્યવહારકાય ચલાવવાને એ સ્ત્રી ( સુનંદા-સુમંગલા ) ને પરણ્યા હતા, તે વિધિથી વિવાહિત થયેલુ વરકન્યાનું જોડુ' ઉત્તમ કામના ભાગફળને પ્રાપ્ત કરનારૂ' થાઓ.
22
W
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #63
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૫૩ )
મના તિલક કરાવી અને અક્ષત ચડાવી વરમાલાને વધાવી કન્યાના કાનમાં અખંડ સૈભાગ્યને આશીર્વાદ દેવરાવે છે.”
આ સર્વ ક્રિયા થયા પછી માતૃગૃહ, ચેરી, વેદી, ક્ષેત્રદેવતા તથા અગ્નેિવિગેરેને વિસર્જન કરવા. તે વખતે ગેરે હાથમાં કંકુ અક્ષત પુષ્પ લઈ નીચે પ્રમાણે ભણવું.
“ પુનરાગમનાય સ્વાહા” आज्ञाहीनं क्रियाहीनं मंत्रहीनं च यत्कृतम् । તત્સવે પચાવ ક્ષમજ્જ પરમેશ્વર | ૨
આ પ્રમાણે ભણી તે કંકુ, અક્ષત તથા પુષ્પ તે ચેરી, વેદિકા અને અગ્નિ તરફ નાખવા.
પછી ચિરીને વધાવી વરકન્યાને વાજતે ગાજતે વિદાય કરવા. માર્ગમાં ચિત્ય-સ્થાન આવે ત્યાં દર્શન કરાવવા. વરને ત્યાં વરની માતાએ પખણ વિગેરે કરીને કુળરીવાજ પ્રમાણે તેમને વધાવી લેવા. ત્યારપછી પિતાના કુળ, સંપત્તિ અને દેશાચાર પ્રમાણે માસ કે અમુક દિવસ સુધી મહત્સવ રાખો. તે પ્રસંગે સાધમ વાત્સલ્ય, અને યાચકને દાન આપવાં. જ્યારે મહત્સવ સમાપ્ત કર હોય ત્યારે માતૃકા અને કુલકરનું વિસર્જન કરવું.
૧ “સર્વ દેવતા ફરીવાર આ પ્રસંગે આગમન કરે. “આ ક્રિયામાં જે કંઈ આજ્ઞા રહિત, ક્રિયા રહિત કે મંત્ર રહિત થયું હોય તે સર્વ હે પરમેશ્વર ! કૃપા કરી ક્ષમા કરે.”
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #64
--------------------------------------------------------------------------
________________
( ૪ ).
માતૃકાવિસર્જન. વર તથા કન્યાને ઘેર માતૃકા સ્થાપન કરવામાં આવેલું છે. તે સ્થાપનમાં જઈ ગરે તેનું વિસર્જન કરવું એટલે વિદાયગિરિ આપવી. જ્યાં સુધી માતૃકાસ્થાપન રહે ત્યાં સુધી હમેશાં તેનું પૂજન કરવું જોઈએ. વિસર્જન કરવાનું હોય તે સમયે પ્રથમ માતૃકાનું ચંદન, અક્ષત, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, નૈવેદ્ય વિગેરેથી પૂજન કરી દરેક માતાનું સ્થાપન વખતે કહેલો મંત્ર ભણુ છેવટે “પુનમનાથ સ્વાહા” એટલું બેલી વિસર્જન કરવું.
કુલકરવિસર્જન. વરને ઘેર જે ઠેકાણે કુળકરનું સ્થાપન હોય ત્યાં જઈ ગેરે કુલકરની પૂજા કરવી. પૂજા કરતાં પૂર્વ પ્રમાણે દરેક કુળકરને સંપૂર્ણ મંત્ર ભણું છેવટે “પુનરામના સ્વી” એ વાક્ય ઉમેરી સાતે કુળકરનું વિસર્જન કરવું. તે મંત્રો પૃષ્ટ ૪ થી ૨૦ સુધીમાં જોઈ લેવા.
માતૃકા અને કુલકરના વિસર્જન વખતે પણ ગેરે નીચેને કલેક ભણો.
आज्ञाहीनं क्रियाहीनं मंत्रहीनं च यत्कृतम् । तत्सर्व कृपया देव क्षमस्व परमेश्वर ॥१॥
ઇn: center 11
3 જૈનવિવાહવિધિ સમાપ્ત
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #65
--------------------------------------------------------------------------
________________
.
( ૧૫ )
કન્યાને ધરે.
આઠ માતૃકાપૂજનની સામગ્રી.
આજોઠ તથા પાટલા ૧ લીલી કે પીળી અતલસ ગજ૧ શુદ્ધ જળના કળશ કંકુ, ચંદન, શ્રીફળ ૧ ચાખા શેર રા
પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, ધરા, નાડુ, સાકર, બદામ, ધરાખ વિગેરે આઠ આઠ રૂપાનાણું કે પૈસા આઠ નાગરવેલના પાન આઠે
સાપારી નગ ૧૬ પાટલા એ એસવા માટે
તજ, લવીંગ, એલચી વિગેરે.
વર્તે ધરે.
આઠે માતૃકા ને સાત કુલકરપૂજનની સામગ્રી.
આજોઠ ૨ અગર પાટલા ૨ લીલી કે પીળી અતલસ ગજ ૨ શુદ્ધ જળના કળશ કંકુ, ચંદ્રુન, શ્રીફળ ૨ ચાખા શેર ૫ પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, નાડુ, ધરા, સાકર, બદામ, ધરાખ વિગેરે
નગ ૨૨ ખાવીશ રૂપાનાણું કે પૈસા ૨૨ નાગરવેલના પાન ૨૨ સેાપારી નંગ ૪૪ પાટલા એ બેસવા માટે તજ, લવીંગ, એલચી વિગેરે.
માયરાની સામગ્રીમાં ખીજડીના પાનના લેપ પ્રથમ લખેલ છે તે કરતાં વધારે સમજવા,
ચારીની સામગ્રી.
જળના કળશ, ચેાખા, સેાપારી, પુષ્પ, ધૂપ, દીપ, કંકુ, ધી, જવતલ, ડાંગર શેકેલી, ધરા, દ, વાસક્ષેપ, તીર્થં જળ, પૈસા, નાગરવેલના પાન, ખીજડી, પીપળા, કાઠી, ઇંદ્રજવ, ખીલી, અને આમળામાંથી જેના મળે તેના સૂકાં ડાંખળા નંગ ૧૧ વેત વેંત જેવડા.
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com
Page #66
--------------------------------------------------------------------------
________________
શ્રી પાર્શ્વનાથના વિવાહલામાંથી.
- ઢાળ સતરમી. આ વચન હવે સાંભળ પુત્રી તું માહરા, કાજ સીજે સહુ જેહથી તાહરા, સહ ખરા ધારજે ચિત્તમાં રે. ૧ લાજ ધરજે સદા જેઠ સસરાતણ, પ્રાણપતિ જણજે જેમ ત્રિભુવન ધણી, આપણુ લાજ વધારજે રે. . ૨. સાસુ નણદીતણું વચન પ્રતિપાળજે, પાછો પડુત્તર “જી” કહી વાળજે, ભાળજે દષ્ટિ ભૂમિ ભણી રે. ૨ ૩. પારકા પુરૂષશ્ય વાત નવી કીજીએ, અધીશ્વર બેલતાં સર્વે તજીજીએ, પીજીએ ચરણુજળ નાથનું રે. ૪. કોપજે મત કદા ધર્મને સેવજે, એપજે શિયળને ભરમ નવી લેજે, પજે મલીન આચારને રે. પાપા જાણજે સ્વજનને દેખી બેલાવજે, હઠ ન કરીશ તે વાતને છાંડજે, આણજે મન દયા સર્વની છે. માદા વચન હિત પીજીએ, ગુણ સદા લીજીએ, દાન બહુ દીજીએ નવી કદા ખીજીએ, કીજીએ , ઉચિત સહુ કામને રે. . ૭ ભૂપ અશ્વસેનને અધિક આદર કરી, કહે એહ દીકરી આપ ખેાળે ધરી, ઉછરી મુજ ઉછરંગમાં રે. ૮ જન્મથી આજલગે લાળીપાળી ઘણી, દુખતણી વાત એણે કાનથી નવી સુણું, તે ભણું સાર કરજે ધણું રે. ૫ ભાખે વેવાણને એ બાળક બહુ, લાડકવાઈ છે તમે તે જાણે સહુ, શું બહુ ભાખીએ વૃદ્ધને રે. ૧ એહ કુમરીતણી લાજ તુમ હાથમાં, લાજ વધારે સ્વજન સહુ સાથમાં, આથમાં એહ અમારડે રે. ૧૧ એમ કહી પુત્રીને અધિક આડંબરે, ગાજતે વાજતે વોળાવે સાસરે, સહુ વળે પાછું તિહાં થકી રે.
૧રા ગેરીએ ગાવતી અધિક ઉલ્લાસથી, વરવહુ ચાલીઆ કાશી વાણારસી, નગરી તરફ સહુ સાથણ્યું રે. ૧૩
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #67
--------------------------------------------------------------------------
________________
માએ આપેલી શિખામણને પુત્રીએ આપેલ ઉત્તર અને કેટલીક સૂચના.
માતા! સંપીને રહીશ મારે સાસરે, માતા ! સમજીને રહીશ મારે સાસરે; મંગળમય જિનરાજને સમરી, દેજે ભલી આશીષ,
માતા! સંપીને રહીશ મારે સાસરે. માતા ! અમુલખ તારી શિખામણ, પાળીશ વશવા વીશ સાાં શુકન જેને સામા આવે છે, હું તે હવે ચાલીશ. માત્ર મેં તુજથી નથી પ્રેમ ઉતાર્યો, માતા ગળગળી ન થઈશ, પુત્રી પરોણા સરખી જાણીને, માડી ના દુઃખ હરીશ. માત્ર જેવી શિખામણ તેં મને દીધી, તેવી હું એક જ દઈશ, માતા ! અવિનય માફ કરીને, વાત જરા સાંભળીશ. મારા સાસરીઆમાં સુખદુઃખ આવે, એ તો સંસારની રીત તો પણ લોકની વાત સુણીને, તું ના થતી ભયભીત. મારા સાસરીયાના સાચા જુઠાની, ખરાખરી ન કરીશ; લેકની વાતે લઈ ઉપરાણું, તું લડવા ના આવીશ. માત્ર વાંક વિના મને મારે પટે, તોયે હું તે સાંખીને રહીશ મરવું ને જીવવું એ જ ઘરમાં, બીજું મને શું કહીશ? મા વેવાઈએમાં વઢવાડ જાગે, તેનું દુઃખ સહુ મારે શિશ એથી મારું દુઃખ ભાંગે કે જાગે, તેને વિચાર કરીશ. મારા એહ શિખામણ મારી અબુઝની, એટલી રાખજે ચિત્ત કહેવા લાયક નથી તો પણ કીધી, ચંદ્ર એ સુખની રીત. માત્ર
Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat
www.umaragyanbhandar.com
Page #68
--------------------------------------------------------------------------
________________ Shree Sudharmaswami Gyanbhandar-Umara, Surat www.umaragyanbhandar.com