Book Title: Jain Sanskruti ki Viveshtaye
Author(s): Manjushreeji
Publisher: Z_Jayantsensuri_Abhinandan_Granth_012046.pdf
Catalog link: https://jainqq.org/explore/210891/1

JAIN EDUCATION INTERNATIONAL FOR PRIVATE AND PERSONAL USE ONLY
Page #1 -------------------------------------------------------------------------- ________________ mAnava samAja meM saMskRti aura sabhyatA ye do zabda vizeSa rUpa se pracalita haiN| prAyaH pratyeka par3hA likhA vyakti aura pratyeka dhanavAna vyakti apane ko sabhya aura susaMskRta mAnatA hai| AdhunikIkaraNa ke nAma para purAnI sahI prathAoM ko bhI tilAMjali dekara nae kI aMdhI hor3a meM apane ko zAmila karate hue vyasana aura phaizana kA zikAra banane meM garva mahasUsa karatA hai isIlie cintaka loga hamezA se isa prazna para vicAra karate rahe haiM ki sabhyatA aura saMskRti kise kahA jAe? donoM meM kyA antara hai ? | jaina saMskRti kI vizeSatAe~ (sAdhvI maMjuzrIjI ema.e.) wipe ya DaoN. rAjabalI pANDeya ne ukta prazna kA samAdhAna karate hue kahA hai ki sabhyatA kA artha hai Means of life tathA saMskRta kA artha hai Values of life arthAta hamAre bhautika jIvana kA saMbaMdha sabhyatA se hai aura hamAre AdhyAtmika jIvana kA saMbaMdha saMskRti se hai| bhautika jIvana jIne yogya samAja mAnya samunnata sAdhana evaM bAhya taura tarIke 'sabhyatA' kahalAte haiM aura Atmika saundarya ke AdhArabhUta pAramparika jIvana-mUlyoM ko 'saMskRti' kahA jA sakatA hai| AdhyAtmika jIvana ko saMskArita karane meM vicAra aura AcAra kA gaharA saMbaMdha hai| sva-para-hita sAdhana kI bhAvanA se jo vicAra aura tadanurUpa AcAra kI niSpatti hotI hai, saMskRti usI kA dUsarA nAma hai| dUsare zabdoM meM, lokamaMgalakArI prayatnoM ke mUla meM nihita jIvana mUlyoM kI samaSTi ko 'saMskRti' kahate haiN| eka sabhya kahalAne vAlA DaoNkTara yadi apanI patnI se nAkhuza hokara use nIMda kI goliyA~ khilAkara sulA detA hai, to vaha saMskAravAna nahIM kahalA sktaa| isI prakAra krodhAveza meM yadi eka prAdhyApaka dUsare prAdhyApaka kI uMgaliyA~ cabA DAlatA hai, to vaha bhI asabhya aura jaMgalIpana kA zikAra mAnA jaaegaa| saMskRti isa asabhyatA ko dUra kara mAnava mana ko sabake hita kI bhAvanA se bhara kara saMskAravAna banAtI hai| arthAt manuSya ke bhItara manuSyatva kA saMcAra karane kA kAma saMskRti karatI hai / saMskRti aura sabhyatA ne mAnava ko saMskAravAna banAne meM apanA-apanA amUlya yogadAna diyA hai| isIlie muni vidyAnaMdajI ne ThIka hI kahA hai ki 'saMskRti Atmika sauMdarya kI jananI hai| isI ke anuzAsana meM susaMskAra sampanna mAnavajAti kA nirmANa hotA hai| " pro. indracandra zAstrI kA abhimata hai ki vicAroM kI bahatI huI dhArA kA nAma saMskRti hai / ' 2 yahA~ hamAre abhimata se vicAroM kI bahatI huI zuddha dhArA ko saMskRti kahanA caahie| vicAra dhArA yadi azuddha ho gaI to vaha samAja meM saMskRti ke sthAna para vikRti phailAne vAlI bana jaaegii| zrImad jayaMtasenari abhinaMdana graMtha vAcanA 18 Ni AcArya ha.pra. dvivedI ke isa kathana se ki 'saMskRti uccatama cintana kA mUrtarUpa hai|" hamAre abhimata kI puSTi hotI hai| do mukhya saMskRtiyA~ bhArata meM prAgaitihAsika kAla se hI do saMskRtiyoM kA prAdhAnya rahA hai'brahma' bhAva kA poSaNa karanevAlI sAdhvI maMjuzrIjI ema.e. brAhmaNa saMskRti aura sama, zama aura zrama kA poSaNa karane vAlI zramaNa saMskRti donoM hI apanI-apanI eka viziSTa pahacAna ke sAtha calI A rahI saMskRtiyAM haiN| isa lambI yAtrA meM ve eka dUsare ko prabhAvita karatI rahI haiN| udAharaNa ke rUpa meM saMnyAsa tathA janmAntara ke bhavacakra se nivRtti brAhmaNa saMskRti ke lie jaina saMskRti kI dena hai aura jaina saMskRti ke lie devI-devatAoM kI upAsanA / 'saMskRti' zabda kA vyutpatyartha DaoN. rAmamUrti tripAThI ke anusAra 'saMskRti' zabda ke tIna ghaTaka haiM- sam + s + kRti + / sam kA artha hai - samyak, sakA artha hai- zobhAdAyaka tathA kRti kA artha hai- prayatna icchApUrvaka kiyA gayA vyApAra / isa prakAra saMskRti kA sampiNDita rUpa meM zabdArtha huA zobhAdAyaka viveka sammata prayatna / ' prANimAtra meM anAdikAla se karma kI vibhAvajanya sthitiyoM ke kAraNa vikRti AI huI hai AtmA apanI prakRti (svabhAva) ko bhUlakara vikRtigrasta banI huI hai use punaH prakRtistha karane ke lie jisa vicAra aura AcAra kI jarUrata hai, basa use hI 'saMskRti' kahate haiN| 1 sabhI prANiyoM meM manuSya hI ekamAtra aisA prANI hai, jo saMskAra saMpanna banane ke liye vizeSa prayatna kara sakatA hai| vaha samAja banA kara raha sakatA hai, vaha dharma aura darzana para tAtvika carcAe~ kara sakatA hai, yahA~ taka ki vaha apane AtmasvarUpa ko saMskArita kara paramAtmA bhI bana sakatA hai| ataH Aja saMskRti ke saMbaMdha meM jitanI bhI carcA huI hai, vaha saba manuSya saMskRti se hI adhikAMzataH saMbaMdhita haiN| 57 1 zramaNa, aMka 2, varSa 1, sana 1949 pR. 7 2 ka. zrI. ke. ma. su. a. maM. khaMDa 6 pR. 144 3 ka. zrI. ke. ma. su. abhi. maM. khaMDa 6, pR. 144 ka. zrI ke ma.su. abhi. graM. khaMDa 6-144 pAMca tattva kA putalA, mAyA maya jaMjAla / jayantasena ahaM rakhe, hovata nahIM nihAla // . Page #2 -------------------------------------------------------------------------- ________________ saMskRti kI paribhASAe~ aura samudra ko bharanevAlI nadiyoM ke samAna unako pUraka aura upakAraka __kahA jAtA hai ki bhAratIya saMskRti aneka saMskRtiyoM ke mela mAnatI hai| se banI huI saMskRti hai| vaidika saMskRti, zramaNa saMskRti, pAzcAtya (4) AcAra pakSa kI dRSTi se ahiMsaka vRttivAle ke lie satya, saMskRti Adi aneka saMskRtiyA~ isa deza meM phalI-phUlI haiN| isa deza asteya, brahmacarya aura aparigraha kI sAdhanA svayaMsiddha ho jAtI hai| kI miTTI, tantra-maMtra kI sAdhanA, strI aura zUdra kA bahiSkAra, yajJopavIta yaha sAdhanA pravRtti nivRtti ubhayarUpA hai| jaise hiMsA se nivRtti aura dhAraNa Adi brAhmaNa paraMparA kI dena haiN| dayA, karuNA, anukaMpA, paropakAra, prema Adi meM pravRtti se hI ahiMsAvata jaina saMskRti kI sAdhanA meM samagratA AtI hai| asatya se nivRtti aura hita-mita-madhura satya-saMbhASaNa meM pravRtti se satya vrata kA samagrata: pAlana zramaNa saMskRti kI eka viziSTa dhArA jaina saMskRti ke nAma se kiyA jA sakatA hai| ityaadi| bhAratIya itihAsa meM suvizruta rahI hai| usakI apanI pahacAna hai jinezvara vItarAga kI upAsanA aura vicAra evaM AcAragata katipaya ananya (5) ina pAMcoM vratoM kI ArAdhanA gRhasthI aura saMyamI jIvana sAdhAraNa vizeSatAoM se vaha maMDita hai| kI dRSTi se stara-bheda rakhatI hai| gRhastha vyakti inakA aMzata: pAlana karatA hai, ata: usake dvArA pAlita ye vrata 'aNuvrata' kahalAte haiN| jaina saMskRtikI kucha pramukha vizeSatAe~ jabaki eka saMyamI sAdhaka inakA pUrNata: pAlana karatA hai, taba ye hI (1) jaina saMskRti guNoM kI upAsaka saMskRti hai, vyakti kI nhiiN| vrata 'mahAvrata' saMjJA se abhihita kie jAte haiN| isI kAraNa isakA pramukha maMtra 'namaskAra maMtra' arihaMta, siddha, AcArya, (6) vairAgya aura tyAga pradhAna isa saMskRti meM gRhI zrAvaka aura upAdhyAya aura sAdhu ke rUpa meM vizva kI sabhI mahAna AtmAoM ke muni banane ke lie jAti-pA~ti, dhanI-nirdhana Adi kA koI bhI bandhana prati zraddhA evaM praNati jJApita karAne vAlA maMtra hai| svIkRta nahIM hai| koI bhI gRhastha vyakti zrAvaka ke 12 vratoM ko (2) yaha saMskRti nivRttipradhAna saMskRti hai| pravRtti pradhAna aMgIkAra kara sakatA hai / aspRzya samajhI jAnevAlI jAtiyoM meM utpanna saMskRti icchA ke pariSkAra para bala detI hai, jabaki yaha icchA mAtra ke loga zramaNa dIkSA svIkAra kara maitrI, kAruNya Adi kA upadeza dete sarvathA nirodha ko hI mukti kA sAdhana mAnatI hai| Atmopalabdhi aura haiN| sAmAnya strI-puruSoM se lekara vidvattA, zUravIratA aura vaibhava se bhavacakra kA uccheda icchA -nirodha se hI saMbhava hai| sampanna uccavarNIya brAhmaNa, senApati, dhanakubera, zreSThI aura (3) vicAra aura AcAra donoM hI pakSoM meM jainasaMskRti rAjA-mahArAjA bhI avinazvara sukha kI prApti ke lie isa mArga kA ahiMsAtmaka hai| anekAnta usakA vicAra pakSa hai aura ahiMsA usakA ___avalambana lete haiN| avalambana lata ha AcAra pakSa hai| vicAra gata ahiMsA kA artha hai-kadAgraha athavA ya isa prakAra jagata ke jIvoM ke prati vAtsalyamayI asAmpradAyika mithyAAgraha (ekAnta pakSa kA Agraha) kA tyAga / merA hI abhimata yaha jaina saMskRti bha. RSabha deva se lekara Aja taka mAnava ko asadgaNoM satya hai, isake badale 'satya hai so merA hai' kA svIkAra anekAntavAda se nivRtta karake sadgaNoM meM pravRtti kA saMdeza dete hue vyaktigata utkarSa hai| isa dRSTi kA abhivyakti pakSa hai-syaadvaad| isI ke AdhAra para ke sAtha lokamaMgala kA vidhAna karatI AyI hai| jaina saMskRti anya saba darzanoM kA, saMskRtiyoM kA sammAna karatI hai madhukara - mauktika samyakjJAna - sahita jo kriyA hotI hai, vaha racanAtmaka hai| usa zuddha kriyA se yadi hama tanika bhI dUra hue to asat-kriyA ke cakkara meM par3a jAe~ge, jo hamArA mAnasa vikRta kara ddaalegii| isase hamAre vicAra, vANI aura vyavahAra saba dUSita, malina ho jaaeNge| aisA na ho, isIlie navakAra maMtra A~kheM khola kara sAvadhAna ho kara calane kA sandeza detA hai| hamAre jIvana-patha meM aneka A~dhiyA~ aura aneka, tUphAna haiN| parameSThI bhagavantoM kA Alambana le kara hI unakA mukAbalA karate hue hameM Age bar3hanA hai| -jainAcArya zrImad jayaMtasenasUri 'madhukara' zrImada jayaMtasenasari abhinaMdanA graMthAvAcanA 58 mAyA mamatA nA taje, rakhatA citta kaSAya / jayantasena Atma vahI, janma janma duH kha pAya //