Page #1
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina kaviyoM dvArA racita hindI kAvya meM pratIka-yojanA vidyAvAridhi DA0 mahendra sAgara pracaMDiyA DI0 liT0, alIgar3ha hindI kA Adima srota apabhraMza kI koDa meM nihita hai| kAvyAbhivyakti ke antara-bAhya tattvoM kA avataraNa apabhraMza se hindI meM huA hai| kAvya meM pratIkoM kI apanI mahattvapUrNa bhUmikA hotI hai| jaina kaviyoM dvArA racita hindI kAvya meM pratIka-yojanA viSayaka saMkSepa meM carcA karanA hameM yahA~ mUlataH Ipsita rahA hai| vaiyyAkaraNoM ne pratIka zabda kI vyutpatti karate hue spaSTa kiyA hai-pratyeti pratIyate vA iti pratIkaH prati iN / alIkAdivyazca iti aunAdik sUtrAt sAdhuH, Azaya yaha hai ki yaha zabda pratiupasargapUrvaka iN (gatau) dhAtu se uNAdi niSpanna zabda hai| isa zabda kI vyutpatti kucheka manISiyoM ne pratipUrvaka ik dhAtu se niSpanna mAnI hai aura artha kiyA hai-AtmA kI ora pravartana / jisa mUrta vastu ko kisI amUrta vastu ke abhijJAna ke nimitta upasthita kiyA jAtA hai, use vastutaH pratIka kahate haiN| varya-viSaya ke bhAva athavA guNa kI samatA rakhane vAle vAha cihnoM kI pratIka kahate haiM / pratIka zabda kA prayoga usa dRzya athavA gocara vastu ke lie kiyA jAtA hai jo kisI adRzya athavA aprastuta viSaya kA prti-vidhaa| usake sAtha apane sAhacarya ke kAraNa karatI hai athavA kahA jA sakatA hai ki kisI anya stara kI samAnurUpa vastu dvArA kisI anya stara ke viSaya kA pratinidhitva karAne vAlI vastu pratIka hai| isa vivecana se pratIka zabda hamAre vivecya viSaya meM sahAyaka bnegaa| prakRti kroDa se gRhIta ina pratIkoM ko indriyagamya kahA jAtA hai| inake dvArA amUrta bhAvanAeM spaSTa rUpa se abhivyakta haA karatI hai aura unakA artha-prabhAva dUragAmI hotA hai| rasasiddha kaviyoM dvArA aise amRtaM bhAvarUpoM ko pratIkoM dvArA mUrtAyita kiyA jAtA hai ki indriyoM dvArA unakA sajIva tathA spaSTa pratyakSIkaraNa sahaja-sugama ho jAtA hai| isa prakAra pratIkoM ke saptama prayoga se amUrta bhAvanAoM kA talasparzI gambhIra prabhAva pAThaka athavA zrotA para sahaja meM par3A karatA hai| upamA, rUpaka, atizayokti tathA sAropA aura sAdhyavasAnA lakSaNA ke dvArA pratIkoM kA paripoSaNa huA karatA hai| sAropA lakSaNA upamAna tathA upameya eka samAna adhikaraNa vAlI bhUmikA meM vartamAna rakhate haiN| sAdhyavasAnA meM upameya kA upamAna ke antarbhAva ho jAtA hai / sAdRzyamUlaka sAropA lakSaNA kI bhUmikA para rUpaka alaMkAra dvArA pratIka vidhAna AdhRta hotA hai tathA sAdRzyamUlaka sAdhyavasAnA kI bhUmikA para atizayokti alaMkAra ke mAdhyama se pratIka sthira kie jAte haiN| isa prakAra ina pratIkoM ke mAdhyama se abhivyakta bhAva-sampadA kI gambhIratA aura utkRSTatA kA sandhAna sampanna hotA hai / mUrta aura amUrta bhAvanAoM kI abhivyakti vibhUti ko vikasita karane kA mukhyataH zreya vyavahRta pratIkoM para nirbhara karatA hai| pratIka yojanA kI sapakSatA pratIkoM ke svAbhAvika artha-bodha para AdhArita hai| aisA na hone para vyavahRta pratIka hamAre hRdaya ke Antarika rAgoM evaM bhAvoM ko prabhAvita karane meM asamartha rahate haiN| isa prakAra bhAvAbhivyaMjanA ke lie aprastuta kA prayoga rasa-bodha aura bhAva-prabodha meM jaba pUrNataH saphalatA prApta karatA hai / vastutaH pratIka prayoga tabhI samartha kahalAtA hai|
Page #2
--------------------------------------------------------------------------
________________ 432 paM0 jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda grantha [ khaNDa pratIka do prakAra ke hote haiM-1. sandarbhIya, 2. saMghanita / sandarbhIya pratIkoM ke varga meM vANI aura lipi se vyakta zabda rASTrIya patAkAe~, tAroM ke parivahana meM prayukta hone vAlI saMhitA, rAsAyanika tattvoM ke cihna Adi hai| saMghanita pratIkoM ke udAharaNa dhArmika kRtyoM meM aura svapna tathA anya manovaijJAnika vivazatAoM janya prakriyAoM meM milate haiN| aise pratyeka pratyakSa abhivyakti yA vyavahAra ke sthAnApannoM ke saMghanita rUpa hote haiM aura cetana yA acetana saMvegAtmaka tanAvoM ke mukta prasaraNa meM sahAyatA dete haiN| vyavahArika jIvana meM ina donoM prakAra ke pratIkoM kA mizraNa milA karatA hai| vibhinna saMskRtiyoM ke anusAra pratIkoM ke rUpa tathA abhiprAya bhinna-bhinna huA karate haiN| sAhitya meM rasa ke utkarSa meM nAnA prakAra ke pratIkoM ko gRhIta kiyA jAtA hai| sAbhyatA, ziSTAcAra, AdhAra, vyavahAra, AdhyAtmikatA, dArzanikatA. lokaraMjana tathA kAvyazAstra prabhati ke anusAra kAvya meM pratIkoM ke prayoga haA karate bhAva udbodhana kI zakti Avazyaka hotI hai| pratIkoM meM kevala sAdRzya mUlaka upamAnoM se bhAva-pravaNatA kI kSamatA nahIM huA karato / yahI kAraNa hai ki sapakSa kavi apanI mArmika antardRSTi dvArA aise pratIkoM kA vidhAna karatA hai| jo prastuta kI bhAvAbhivyaMjanA meM sapakSatA prApta kara ske| bhAva aura vicAra kI dRSTi se pratIkoM ke do bheda kie jA sakate haiN| yathA1. bhAvotpAdaka pratIka, 2. vicArotpAdaka pratIka / yadyapi vicAra aura bhAva meM spaSTa antara sthira karanA sarala nahIM hai| prabhAvotpAdaka aura vicArotpAdaka pratIkoM meM pArasparika upasthiti banI hI rahatI hai / bhAvAbhivyakti meM saralatA, sarasatA tathA spaSTatA utpanna karane ke lie rasasiddha kavi pratIka yojanA kA prayoga karate haiN| jaina kaviyoM kI hindI kAvyakRtiyoM se bhI pratIka-yojanA kA vyavahAra huA hai| ina kaviyoM ke samakSa kAvya-sajana kA lakSya apane bhAvoM tathA dArzanika vicAroM ke pracAra-prasAra kA pravartana karanA pradhAna rUpa se rahA hai| isalie inhoMne yagAnasAra pracalita kAvyarUpoM, lakSaNoM tathA una samagra upakaraNoM ko gRhIta kiyA hai jinake mAdhyama se inakI kAvyAbhivyakti meM sarasatA aura saralatA kA saMcAra ho ske| isa prakAra hindI jaina-kAvya meM vyavahRta pratIkoM kA hama nimna rUpoM meM vargIkaraNa kara sakate haiM / yathA 1. vikAra aura duHkha vivecaka pratIka, 2. Atmabodhaka pratIka, 3. zarIrabodhaka pratIka, 4. guNa aura sarvasukhabodhaka pratIka / AdhyAtmika anucintana tathA tattva-nirUpaNa karate samaya ina kaviyoM dvArA aneka aise pratIkoM kA bhI prayoga huA hai jinheM ukta vibhAgoM meM saMkhyAyita nahIM kiyA jA sakatA hai| yahA~ hama hindo jaina-kAvya meM vyavahRta pratIkoM kI sthiti kA adhyayana zatAbdi krama ye kareMge tAki unake vikAsa para sahaja rUpa meM prakAza par3a sake pandrahavIM zatI meM racI gaI kAvyakRtiyoM ko hama kAvyarUpoM kI dRSTi se aneka bhAgoM meM vibhAjita kara sakate haiM. mukhyataH prabandha aura muktaka rUpa meM samUce kAvya kalevara ko vibhAjita kiyA jA sakatA hai-1. prabandhAtmakacarita, purANa tathA rAsaparaka kRtiyA~ aura 2. muktaka-aneka kAvyarUpoM meM ArAdhya kI arcanA tathA bhakti-bhAvanA ko abhivyaMjanA huI hai| prArambha meM abhidhAmUlA abhivyakti kA pracalana rahA hai phira bhI manISI aura sArasvata kSetra meM abhivyakti ke stara kA utkarSa huA hai| kintu jaina kaviyoM ke samakSa apane AdhyAtmika mAhAtmya ko abhivyakta kara jana-sAdhAraNa
Page #3
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina kaviyoM dvArA racita hindI kAdhya meM pratIka-yojanA 433 meM usakA pracAra-prasAra karanA abhISTa rahA hai / yahI kAraNa hai ki unhoMne kAvyakauzala kI ora adhika jAgarUkatA kA paricaya nahIM diyA hai| AdhyAtmika abhivyakti ko sarala aura sarasa banAne ke lie ina kaviyoM dvArA loka meM pracalita pratIkoM kA sapannatApUrvaka prayoga huA hai| apane samaya meM kAvya jagat meM pracalita kAvyarUpoM-chandoM tathA alaMkAroM kI nAI ina kaviyoM ne pratIkAtmaka zabdAvali ko bhI gahIta kiyA hai| pandrahavIM zatI ke prasiddha kavi sadhAru viracita pradyumna caritra meM aneka pratIkAtmaka prayoga parilakSita hai| nAyaka pradyumna ko jaba kevala jJAna utpanna ho jAtA hai usa samaya moha, ajJAnatA kA samUla khaNDana karane meM vaha samartha ho jAtA hai / yahA~ kavi ne timira zabda kA moha ke artha meM pratIkAtmaka vyavahAra kiyA hai / aisI sthiti meM sAMsArika lAja se vaha mukta ho jAtA hai| isa ullekhanIya upalabdhi para indramANa jayajayakAra bAlakara badhAiyA~ dete hai / yahA~ pAza zabda kA saMsAra-jAla arthAt AvAgamana ke bandhana paraka pratIkArtha prayoga huA hai / yaha prayoga hindI saMta kavi kabIra tathA bhakta kavi sUra, tulasI, mIrA Adi ke dvArA pracuratA ke sAtha huA hai / saMsAra ke lie sindhu zabda kA pratIkArtha prayoga hindI meM paryApta pracalita rahA hai| kavivara merunandana upAdhyAya viracita sImandara jina stavana meM sindhu pratIka kA vyavahAra parilakSita hai| isIprakAra sabhI prakAra ke manorathoM ko pUrNa karanevAle bhAvArtha meM kAmaghaTa, devamaNi devataru zabdAvali pratIka rUpa meM vyavahRta hai| hindI meM devataru ke sthAna para kalpataru kA khUba prayoga huA hai| isI prakAra devamaNi ke sthAna para cintAmaNi kA vyavahAra paryApta rUpa meM ullikhita hai| kavi dvArA ina zabdAvaliyoM kA prayoga vastutaH navIna hI kahA jaaegaa| vivAhalA kAvyoM meM jaina kaviyoM ne nAyaka kA kisI kumArIkanyA ke sAtha meM vivAha nahIM karAyA hai apitu dIkSAkumArI athavA saMyamazrI ke sAtha use vaivAhika saMskAra meM dIkSita kiyA hai| yahA~ dIkSA lene vAlA sAdhu yA nAyaka .. dulahA hai aura dIkSA athavA saMyamazrI dulhana hai / jinodaya sUra kRta vivAhalA meM AcArya jinodaya kA dIkSA kumArI ke sAtha vivAha ullikhita hai / isa abhivyakti meM kumArI zabda pratIkArtha hai / jaina kaviyoM kA yaha prayoga vastutaH abhinava hai| isI prakAra solahavIM zatI ke samartha kavi jinadAsa haiM, jinhoMne aneka sundara kAvyoM kA sRjana kiyA hai| Adi purANa nAmaka mahAkAvya meM karmabhUmi kA ullekha hai / bhagavAn RSabhadeva ne naSTa karmoM kI sthApanA kI thii| unhoMne sAMsArika prANiyoM ko dharmAdharma kA viveka bhI pradAna kiyA thaa| aisA karane meM unheM saphalatA isalie prApta huI kyoMki unhoMne rAjaputra hote hue svayaM bhI saMyama aura tapa-sAdhanA ke balabUte para muktivadhu ko varaNa kara liyA thaa| mukti varaNa karane ke kAraNa hI kavi una bhagavAn ke guNoM ko sadguru ke prasAda se jAna pAtA hai aura tabhI prasanna hokara bhagavAn meM avasara pAkara sevA karane kI kAmanA karatA hai isa AdhyAtmika tathA bhaktyAtmaka abhivyakti meM kavi ne mukti pratIka kA saphala prayoga kiyA hai / muktivadhu kA pratIkArtha prayoga saMtoM dvArA pracuratApUrvaka huA hai / isI prakAra kavi ne zivapura kA mokSa ke lie pratIka prayoga kiyA hai| yaha vastutaH lakSaNAmUlA pratIka prayoga hai| zivapura kA pratIka prayoga yazodharacaritra, siddhAnta caupAI meM saphalatApUrvaka huA hai| kavivara bUcarAja ne paramparAnumodita sAgara zabda saMsAra artha meM apane padoM kI racanA meM kiyA hai / hindI ke saMta kaviyoM dvArA sAgara zabda saMsAra ke artha meM pratIka svarUpa aneka bAra vyavahata hai| kavi ne SaT lezyA viSayaka pratIka prayoga paMthI gIta nAmaka kAvya meM kiyA hai| sAMsArika sukha ke lie madhukaNa kA prayoga vastutaH jaina kaviyoM kI abhinava dena hai / eka paMthI siMhoM ke vana meM pahu~cA / magabhrama meM vaha bhaTaka gayA aura sAmane se use eka hAthI dikhAI pdd'aa| vaha raudra rUpI tathA krodhI svabhAvI thA-phalasvarUpa use dekhakara paMthI
Page #4
--------------------------------------------------------------------------
________________ 434 paM0 jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda grantha [ khaNDa bhayabhIta huA aura daur3atA huA eka kueM meM gyaa| jisakI dIvAla meM eka ugI TahanI ko usane pakar3a liyA / Upara hAthI, cAra dizAoM meM sarpa, nIce ajagara tathA TahanI ko do cUhe kATa rahe the, pAsa hI vaTavRkSa para madhumakkhiyoM kA chattA thaa| hAthI ne use hilAyA aura chatte se madhukaNa cU par3A jo paMthI ke muMha meM jA phuNcaa| usa Ananda meM vaha ghora duHkhoM ko bhUla gayA / vastutaH yaha madhu kA svAda hI sAMsArika sukha hai| pathika jIva kA pratIka hai hAthI ajJAna kA pratIka hai| cahA saMsAra kA pratIka hai| sapaM gati kA pratIka hai| makkhiyA~ vyaktiyoM kA pratIka hai| ajagara vinoda kA pratIka hai| madhakaNa sAMsArika kSaNasukha kA pratIka hai| yaha pratIka prayoga Aja bhI jaina maMdiroM meM sacitra milatA hai, atyanta lokapriya hai| Age kavi ne paMcendriya beli nAmaka kRti meM ghaTa ko pratIkArtha meM vyavahRta kiyA hai| ghaTa pratIka hai zarIra athavA AtmA kA / azuci ghaTa hone para tapa-japa tathA tIrtha Adi karanA vastutaH nissAra hI hai / kavi ne yahA~ ghaTa kI nimalatA para bala diyA / pratIkArtha kAvyasRjana karane meM kavivara bUcarAja kA mahattvapUrNa sthAna hai / paMthigota kI bhAMti inhoMne bhI samUcA kAvya hI pratIkArthoM meM racA hai / TaMDANA TAMDa zabda se banA hai jisakA artha hai vyApAriyoM kA calatA huA samUha / yaha vizva bhI prANiyoM kA samUha hai astu taMDANA saMsAra kA pratIka hai| isa kAvya meM prANomAtra ko saMsAra se sajaga rahane ko kahA gayA hai| muni vinayacandra viracita cUnar3I kAvya bhI pratIkAtmaka racanA hai| isameM jaina zAsana ke vibhinna siddhAnta rUpI bela bUTe prakAzita haiM jise raMgareja rUpI pati ne sabhAlA hai / yaha prayoga bhI kavi dvArA abhinava khoja hai / solahavIM zatI ke rasasiddha kavi haiM ThakusI / ApakI paMcendrI beli nAmaka racanA bhI pratIkAtmaka kAvya hai / beli vastutaH vAsanA kA pratIka hai / isa zatI meM pratIka prayogoM kI apekSA samUcI kRti hI pratIkAtmaka racI gaI haiN| paNDita bhagavatIdAsa satrahavIM zatI ke vidvAn kavi haiN| manakarahArAsa ApakA pratIka kAvya hI hai| isameM mana ko karahA arthAt UMTa ko citrita kiyA gayA hai, isakA srota apabhraMza ke munivara rAmasiMha se gRhIta huA hai| unhoMne pAhur3a dohA meM karahA mana ke rUpa meM upamAna rUpa meM gRhIta kiyA hai| manakarahArAsa meM saMsArarUpI registAna meM mana rUpo karahA ke bhramaNa kI rocaka kahAnI kahI gaI hai| satrahavIM zatI ke dUsare samartha kavi hai bhaTTAraka ratnakIti jii| Apane eka pada meM girinAra zabda kA pratIkAtmaka sapakSa prayoga kiyA hai| jaina kathAnakoM meM tIrthakara neminAtha viSayaka prasaGga meM girinAra zabda kA vyavahAra huA hai| jo vairAgya sthalI ke artha meM svIkRta ho gayA hai| cintAmaNi zabda kA pratIkAtmaka prayoga kavivara kuzala lAbha viracita gauDI pArzvanAtha stavana nAmaka kAvya se paramparAnumodita huA hai| cintAmaNi kA prayoga manokAmanA ke uddezya se hindI meM Arambha se hI huA hai / vizeSakara hindI bhaktikAlIna mahAtmA tulasIdAsa tathA sUradAsa dvArA cintAmaNi zabda kA saphalatApUrvaka prayoga huA hai| isa kAla ke vidvAna kavi banArasIdAsa jaina dvArA pratIkAtmaka prayoga draSTavya hai| Apane naTa zabda kA pratIka prayoga pracuratA ke sAtha kiyA hai / jisakA artha hai AtmA jo-jo karmAnusAra nAnArUpa dhAraNa karatI hai jisa prakAra naTa vividha svAMga karatA hai| samayasAra nAmaka kRti meM kavivara ne aneka pratIkoM kA sapakSa prayoga kiyA hai| kavivara yazovijaya upAdhyAya viracita Anandaghana aSTapadI nAmaka kAvya meM pArasa zabda pratIka rUpa meM vyavahata hai aura usakA pratIkAthaM hai sadsaMgati / kavivara harSakIrti dvArA racita paMcagatibeli pUrA ho pratIka kAvya hai jisameM indriyoM ke vijaya AsaktiyoM kA vizada ullekha hai|
Page #5
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina kaviyoM dvArA racita hindI kAvya meM pratIka-yojanA 435 madhAbApa kavivara kumudacandra ne banajArA gIta nAmaka pratIka kAvya kI racanA kI hai| isa kAvya meM banajArA manuSya hai jisa prakAra banajArA idhara-udhara vicaraNa karatA hai usI prakAra yaha manuSya bhI bhava-bhramaNa karatA hai| bhaTTAraka ratnakIti ne neminAtha bArahamAsA meM viraha zabda pratIka rUpa meM vyavahRta kiyA hai isakA pratIkArtha hai kAma / kavivara manarAma dvArA horA zabda pratIka rUpa meM vyavahRta kiyA gayA hai jisakA artha hai anamola mAnava jIvana / aThArahavIM zatI ke sazakta hastAkSara bhaiyyA bhagavatIdAsa dvArA bindaka kI caupAI nAmaka grantha meM ajagara zabda kA vyavahAra pratIka rUpa se huA hai jisakA artha hai kAla vikarAla / zataaSTottarI nAmaka kAvya meM kavi ne aneka pratIkoM kA eka hI prasaGga meM sapakSa prayoga kiyA hai / suA, AtmA kA pratIka hai, sevara, saMsAra ke kamanIya viSayoM kA pratIka hai, Ama, Atmika sukhoM kA pratIka hai aura tUla, sAMsArika viSayoM ko sAravihInatA kA pratIka hai / anta meM kAvya meM kavi dvArA AtmA ko sAMsArika rItyAnusAra calane ke lie sAvadhAna rahane kI saMstuti kI hai| isa prayoga meM kavi kI laukika aura AdhyAtmika abhijJatA sahaja hI meM pramANita ho jAtI hai / ajayarAja pATanI dvArA racita carakhAcaupAI nAmaka kAvya meM carakhA pratIka rUpa meM prayukta hai| yahA~ carakhA mAnava-jIvana kA pratIka hai| kavivara dyAnatarAya aura vRndAvanadAsa dvArA aneka kAvyoM meM pratIkAtmaka prayoga hue hai| inakI kavitA meM tama zabda ajJAna aura moha ke lie prayukta hai| kucha pratIka prayoga sArvabhauma hai| isa dRSTi se sindhu zabda saMsAra artha meM prayukta hai| unnIsavIM zatI meM kalpavRkSa kA pratIka prayoga ullekhanIya haiN| kavivara mahAcandra ne apane eka pada meM kalpavRkSa kA vyavahAra dhArmika abhivyakti se kiyA hai| kalpavRkSa sArvabhauma pratoka hai, jisake artha hai sabhI prakAra ke manorathoM kA pUrNarUpa / bhAgacandrajI isa kAla ke manISI hai, Apane gaMgAnadI rUpaka meM aneka pratIka prayoga svIkAra kie haiN| yahA~ pAnI jJAna kA pratIka hai, paMka saMzaya kA pratoka hai, taraMga saptabhaMga nyAya kA pratIka hai aura marAla santajanoM kA pratIka hai| kavi kA kahanA hai ki aisI gaMgAdhArA meM snAna karanA kitanA hitakArI hai jisase prANI pUrNataH vizuddha ho jAtA hai| isa zatI kA sazakta kAvyarUpa hai pUjA jisameM kaviyoM ne anekavidha pratIkAtmaka prayoga kie haiN| isa dRSTi .. se kavi vRndAvanadAsa kA ullekhanIya sthAna hai / zrIpadmaprabhu kI pUjA se timira zabda moha artha meM prayukta hai| isI prakAra kavivara budhajana ne nIMda zabda kA prayoga pratIka rUpa meM kiyA hai jisakA artha hai moha / isI prakAra zAntinAtha pUjA meM zivanagarI kA prayoga pratIka rUpa meM huA hai jisakA artha hai mokSa arthAt AvAgamana se vimukta / kavivara kSatrapati jI ne sindhu zabda kA pratIka rUpa meM prayoga kiyA hai jisakA artha hai, duHkha / yaha prayoga virata hI hai / kavivara maMgatarAya ne siMha zabda pratIka rUpa meM prayukta kiyA hai jisakA artha hai, vikarAla kAla / Upara kie gae zatAbdi-krama meM vivecana se hindI jaina kaviyoM dvArA vyavahata pratIka yojanA kA paricaya sahaja meM hI ho jAtA hai| pandrahavIM zatI ke kAvya meM pratIkAtmaka zabdAvalI kA yatra-tatra vyavahAra huA hai, jinake prayoga se kAvyAbhivyakti meM utkarSa ke paridarzana hote haiN| solahavIM zatI meM pratIka-prayoga meM vikAsa ke darzana hote haiN| isa samaya ke racita kAvya meM pratIka zabdAvali ke sAtha-sAtha pratIkAtmaka racanAe~ bhI racI gayI haiM jinameM jaina darzana abhivyakta huA hai| satrahavIM zato meM jaina kaviyoM dvArA sArvabhauma pratIkoM kA vyavahAra huA hai, sAtha hI navIna pratIkAtmaka zabdAvali bhI apanI prayogAtmaka sthiti meM sampanna hai, yathA-mAnastambha girinAra, navakAra, samayasAra tathA bnjaaraa| eka hI kavitA meM pratIkoM ke prayoga darzanIya haiM isa kAla ke kaviyoM kI kalAtmakatA-kSamatA kA paricAyaka hai| satrahavIM zatI kI bhAMti aThArahavIM zatI meM bhI pratIka-viSayaka bAtoM kA paripAlana huA hai| pUrA kA pUrA kAvya pratIka rUpa meM racane kA rivAja yahA~ bhI rahA hai| isa dRSTi se carakhA caupAI ullekhanIya haiN| unnIsavIM zatI meM viracita hindI kAvya meM jaina kaviyoM
Page #6
--------------------------------------------------------------------------
________________ 436 paM. jaganmohanalAla zAstrI sAdhuvAda grantha [ khaNDa dvArA prayukta pratIkoM kA prayoga ullekhanIya hai / sArvabhauma pratIkoM ke atirikta pUrNa pratIka-kAvya race gae hai| isa dRSTi se sammeda zikhara ullekhanIya kAvya hai / sAtha hI sAtha eka zabda meM aneka pratIka-prayoga draSTavya haiM / ___ isa prakAra yaha sahaja meM kahA jA sakatA hai ki jaina kaviyoM ko hindI racanAe~ bhI pratIkoM ke prayoga se sampanna hai aura kahIM-kahIM to navIna prayogoM se hindI kA bhaMDAra bharane meM sahAyaka ko bhUmikA nirvAha karate haiN| sadabhita granthoM ko tAlikA 1. amarakoza TokA, bhaTTojI dIkSita / 2. sAhitya koza, sampAdita DA0 dhIrendra varmA, prathama bhAga / 3. pAiTika imeja, sI0 DI0 levisa / 4. pAiTika peana, ropijJa sklaMTana / 5. jaina kaviyoM ke hindI kAvya kA kAvyazAstrIya mUlyAMkana, DA. mahendra sAgara pracaMDiyA / 6. Adhunika hindI kavitA meM citra-vidhAna, DA0 rAmayatana siMha bhramara / 7. Adhunika hindI kAvya meM aprastuta vidhAna, DA0 narendra mohana / 8. kAvyadarpaNa, pa0 rAmadahana mizra / 9. kAvyazAstra, DA0 bhagIratha mizra / 10. guNa ThANA gIta, manohara dAsa / 11. gauDI pArzvanAtha stavana, kuzala lAbha / 12. carakhA zataka, bhUdhara dAsa / 13. cUnar3I, bra0 jinadAsa / 14. jambU svAmo bibAhuA, hIrAnanda sUri / 15. jaina padAvali, jagatarAma / / 16. neminAtha bArahamAsA, lAvaNya samaya / 17. pradyumna caritra, sadhAru / 18. banArasI vilAsa, banArasIdAsa / 19. bAraha bhAvanA, magata rAya / 20. bAisa pariNaya, bhaiyyA bhagavatIdAsa / 21. manakarahA rAsa, paM0 bhagavatIdAsa / 22. vivAhalo kAvya, DA0 puruSottama menAriyA / 23. samayasAra nATaka, banArasIdAsa /
Page #7
--------------------------------------------------------------------------
________________ jaina kaviyoM dvArA racita hindI kAvya meM pratIka-yojanA 437 24. sAhitya darpaNa, AcArya vizvanAtha / 25. pUjA kAvya, manaraMga lAla / 26. cUnar3I kAvya, muni vinayacandra / 27. banajArA gIta, kumudacandra / 28. madhubindu kI caupaI, bhaiyyA bhagavatIdAsa / 29. banajArA gIta, kumudacandra / 30. bArahamAsA, ratnakIti / 31. zata aSTottarI, bhaiyyA bhagavatIdAsa / 32. carakhA caupaI, ajayarAja pATanI / 33. padasagraha, bhAgacandra / 34. sAhitya kA vaijJAnika vivecana, DA0 gaNapaticandra gupta / 35. hindI ke vikAsa meM apabhraMza kA yogadAna, DA0 nAmavara siMha / 36. hindI jaina sAhitya kA itihAsa, nAthUrAma premI / 37. hindI jaina sAhitya kA saMkSipta itihAsa, bAbU kAmatAprasAda jaina / 38. jJAnapaMcamI caupaI, vikhaNu kavi / 39. jJAna chanda cAlIsI, bhavAnIdAsa / 40. imejinezana, I0 je0 patraloMga /